વચનં પ્રાહ તરસા શાર્ઙ્ગિણં પ્રત્યબોધયત્ । શિવમૂર્ધ્નિ સ્થિતાં બ્રહ્મા ગૃહીત્વા માં સમાગતઃ
તે જલ્દી બોલી અને શાર્ણ્ગધારીને જાગૃત કરી કહ્યું: 'બ્રહ્માએ મને, જે શિવજીના માથા પર હતી, ત્યાંથી લઈ અહીં લાવ્યો છે.'
સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યસ્ત્વયા વિષ્ણો કદાચન । મમ વાક્યં પ્રમાણં હિ બ્રહ્મા પારઙ્ગતોઽસ્ય હ
હે વિષ્ણુ, તું અહીં કદીયે શંકા ન કરવી; મારું વચન સાચું છે, કેમ કે બ્રહ્માએ ખરેખર આનું અંત પામી લીધું છે.
ગૃહીત્વા માં સમાયાતઃ શિવભક્તૈઃ સમર્પિતામ્ । કેતક્યા વચનં શ્રુત્વા હરિરાહ સ્મયનિવ
મને, જેને શિવભક્તોએ અર્પણ કરી હતી, બ્રહ્માએ લઈ આવી છે; કેતકીનું વચન સાંભળી, હરિ હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યા.
મહાદેવઃ પ્રમાણં મે યદ્યસૌ વચનં વદેત્ । ઋષિરુવાચ। તદાકર્ણ્ય હરેર્વાક્યં મહાદેવ: સનાતનઃ
'મારા માટે મહાદેવ પોતે જો આ વાતને સાચવી કહેશે તો જ એનો પુરાવો છે.' ઋષિ કહે છે: હરિના આ વચન સાંભળી, સનાતન મહાદેવ—
કુપિતઃ કેતકીં પ્રાહ મિથ્યાવાદિનિ મા વદ । ગચ્છતો મધ્યતઃ પ્રાપ્તા પતિતા મસ્તકાન્મમ
—કુપિત થયા અને કેતકીને કહ્યું: 'મિથ્યા બોલનારી, હવે બોલશો નહીં! બ્રહ્મા જ્યારે વચ્ચેથી પસાર થઈ રહ્યા હતા ત્યારે તું મારા માથેથી પડી ગઈ હતી.'
મિથ્યાભિભાષિણી ત્યક્તા મયા ત્વં સર્વદેવ હિ । બ્રહ્મા લજ્જાપરો ભૂત્વા નનામ મધુસૂદનમ્
'મિથ્યા બોલનારી, તને મેં અને બધા દેવતાએ ત્યજી દીધી છે.' બ્રહ્મા લાજથી નમ્ર બનીને મધુસૂદનને વંદન કરવા લાગ્યા.
શિવેન કેતકી ત્યક્તા તદ્દિનાત્કુસુમેષુ વૈ । એવં માયાબલં વિદ્ધિ જ્ઞાનિનામપિ મોહદમ્
એ દિવસથી કેતકી શિવજી અને બધા ફૂલોમાં ત્યજી દેવામાં આવી. આમ, જાણ કે માયાની શક્તિ જ્ઞાનીઓને પણ મોહમાં પાડી શકે છે.
અન્યેષાં પ્રાણિનાં રાજન્કા વાર્તા વિભ્રમં પ્રતિ । દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં સર્વદેવ રમાપતિઃ
હે રાજા, બીજાં જીવોની ભુલની તો શું વાત? દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે પણ લક્ષ્મીપતિ—
દૈત્યાન્વઞ્ચયતે ચાશુ ત્યક્ત્વા પાપભયં હરિઃ । અવતારકરો દેવો નાનાયોનિષુ માધવઃ
—પાપનો ભય છોડીને, હરિ ઝડપથી દૈત્યોને છેતરે છે; માધવ દેવ અનેક રૂપોમાં અવતાર લે છે.
ત્યક્ત્વાઽઽનન્દસુખં દૈત્યૈર્યુદ્ધં ચૈવાકરોદ્વિભુઃ । નૂનં માયાબલં ચૈતન્માધવેઽપિ જગદ્ગુરૌ
આનંદ અને સુખ છોડી, વિભુએ દૈતો સાથે યુદ્ધ કર્યું; નિશ્ચયે, માધવ જગતગુરુમાં પણ આ માયાની શક્તિ છે.
સર્વજ્ઞે દેવકાર્યાંશે કા વાર્તાઽન્યસ્ય ભૂપતે । જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ પરમા પ્રકૃતિઃ કિલ
હે રાજા, સર્વજ્ઞ દેવકામમાં પણ જો આવું થાય, તો બીજાની તો શું વાત? સાચે જ, પરમ પ્રકૃતિ જ્ઞાનીઓના મનને પણ વશ કરી લે છે.
બલાદાકૃષ્ય મોહાય પ્રયચ્છતિ મહીપતે । યયા વ્યાપ્તમિદં સર્વં ભગવત્યા ચરાચરમ્
મહારાજ, તે દેવી બળપૂર્વક બધાને મોહમાં પાડી દે છે; એ ભગવતીથી જ આખું જગત, ચર અને અચર, વ્યાપ્ત છે.
મોહદા જ્ઞાનદા સૈવ બન્ધમોક્ષપ્રદા સદા । રાજોવાચ। ભગવન્બ્રૂહિ મે તસ્યાઃ સ્વરૂપં બલમુત્તમમ્
એજ દેવી મોહ અને જ્ઞાન બંને આપે છે, સદા બંધન અને મુક્તિ પણ એજ આપે છે.
ઉત્પત્તિકારણં ચાપિ સ્થાનં પરમકં ચ યત્ । ઋષિરુવાચ। ન ચોત્પત્તિરનાદિત્વાન્નૃપ તસ્યાઃ કદાચન
રાજા બોલ્યા: 'હે ભગવાન, મને એના સ્વરૂપ અને શ્રેષ્ઠ બળ, ઉત્પત્તિનું કારણ અને પરમ સ્થાન કહો.' ઋષિ બોલ્યા: 'હે રાજા, એ કદી ઉત્પન્ન થતી નથી, કેમ કે એ અનાદિ છે.'
નિત્યૈવ સા પરા દેવી કારણાનાં ચ કારણમ્ । વર્તતે સર્વભૂતેષુ શક્તિઃ સર્વાત્મના નૃપ
એ સદા રહેનારી પરમ દેવી છે, કારણોના પણ કારણ છે; એ સર્વ ભુતોમાં સર્વાત્મા રૂપે શક્તિ રૂપે વર્તે છે, હે રાજા.
શવવચ્છક્તિહીનસ્તુ પ્રાણી ભવતિ સર્વથા । ચિચ્છક્તિઃ સર્વભૂતેષુ રૂપં તસ્યાસ્તદેવ હિ
શક્તિ વગરનું જીવ તો સર્વ રીતે મૃતક સમાન છે; ચૈતન્ય એજ એનું સ્વરૂપ છે, જે સર્વ ભુતોમાં વ્યાપ્ત છે.
આવિર્ભાવતિરોભાવૌ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે । યદા સ્તુવંતિ તાં દેવા મનુજાશ્ચ વિશાંપતે
દેવતાઓના કાર્ય માટે એનું પ્રાગટ્ય અને અવલોપન થાય છે; જ્યારે દેવતાઓ અને મનુષ્યો એનું સ્તવન કરે છે, હે રાજા.
પ્રાદુર્ભવતિ ભૂતાનાં દુઃખનાશાય ચામ્બિકા । નાનારૂપધરા દેવી નાનાશક્તિસમન્વિતા
અંબિકા ભુતોમાં દુઃખ દૂર કરવા પ્રગટે છે, અનેક રૂપ ધારણ કરે છે અને અનેક શક્તિઓથી યુક્ત રહે છે.
આવિર્ભવતિ કાર્યાર્થં સ્વેચ્છયા પરમેશ્વરી । દૈવાધીના ન સા દેવી યથા સર્વે સુરા નૃપ
પાર્વતી સ્વેચ્છાએ પોતાના કાર્ય માટે પ્રગટ થાય છે; રાજા, એ કોઈપણ દૈવના વશમાં નથી, જેમ કે બીજા બધા દેવતાઓ છે.
ન કાલવશગા નિત્યં પુરુષાર્થપ્રવર્તિની । અકર્તા પુરુષો દ્રષ્ટા દૃશ્યં સર્વમિદં જગત્
એ ક્યારેય કાળના વશમાં નથી, હંમેશા જીવોની કલ્યાણમાં લાગી રહે છે; પુરુષ ક્યારેય કર્તા નથી, એ તો માત્ર દર્શક છે, આ આખું જગત એનું દર્શન છે.
દૃશ્યસ્ય જનની સૈવ દેવી સદસદાત્મિકા । પુરુષં રંજયત્યેકા કૃત્વા બ્રહ્માણ્ડનાટકમ્
દેખાતા બધાની માતા એ જ દેવી છે, જે સત્ય અને અસત્ય બંને સ્વરૂપે છે; એજ બ્રહ્માંડના ખેલ રચી, પુરુષને આનંદ આપે છે.
રંજિતે પુરુષે સર્વં સંહરત્યતિરંહસા । તયા નિમિત્તભૂતાસ્તે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
જ્યારે પુરુષ આનંદિત થાય છે, ત્યારે દેવી બધું ઝડપથી સંહારી લે છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ એના ઉપકરણ છે.
કલ્પિતાઃ સ્વસ્વકાર્યેષુ પ્રેરિતા લીલયા ત્વમી । સ્વાંશં તેષુ સમારોપ્ય કૃતાસ્તે બલવત્તરાઃ
આ બધા દેવતાઓને પોતપોતાના કામ માટે બનાવ્યા છે અને દેવીની લીલાથી ચલાવે છે; પોતાનો અંશ એમા મૂકી, એમને શક્તિશાળી બનાવ્યા છે.
દત્તાશ્વ શક્તયસ્તેભ્યો ગીર્લક્ષ્મીર્ગિરિજા તથા । તે તાં ધ્યાયંતિ દેવેશાઃ પૂજયંતિ પરાં મુદા
દેવી એ તેમને વાણી, લક્ષ્મી અને ગિરિજા જેવી શક્તિ આપી છે; એ દેવતાઓ આનંદપૂર્વક પરમ દેવીનું ધ્યાન કરે છે અને પૂજા કરે છે.
જ્ઞાત્વા સર્વેશ્વરીં શક્તિં સૃષ્ટિસ્થિતિવિનાશિનીમ્ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં દેવીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્
દેવી સર્વેશ્વરી છે, સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહારની કરણ છે—આ બધું દેવીનું મહાત્મ્ય તને કહ્યું છે.
અથ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ રાજોવાચ। ભગવન્બ્રૂહિ મે સમ્યક્તસ્યા આરાધને વિધિમ્ । પૂજાવિધિં ચ મન્ત્રાંશ્ચ તથા હોમવિધિં વદ
રાજાએ કહ્યું: ભગવાન, મને સાચી રીતે એની આરાધના કરવાની રીત, પૂજાવિધી, મંત્રો અને હોમ કરવાની રીત કહો.
ઋષિરુવાચ। શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ તસ્યાઃ પૂજાવિધિં શુભમ્ । કામદં મોક્ષદં નૄણાં જ્ઞાનદં દુઃખનાશનમ્
ઋષિએ કહ્યું: રાજા, સાંભળ, હું તને એની શુભ પૂજાવિધી સમજાવીશ, જે મનોચાહના, મુક્તિ, જ્ઞાન આપે છે અને દુઃખ દૂર કરે છે.
આદૌ સ્નાનવિધિં કૃત્વા શુચિઃ શુક્લાંબરો નરઃ । આચમ્ય પ્રયતઃ કૃત્વા શુભમાયતનં નિજમ્
પ્રથમ, સ્નાન કરીને, શુદ્ધ અને સફેદ વસ્ત્ર પહેરી, પાણી પીવો, મનને શાંત કરી, પોતાનું પવિત્ર સ્થાન તૈયાર કરો.
તતોઽવલિપ્તભૂમ્યાં તુ સંસ્થાપ્યાસનમુત્તમમ્ । તત્રોપવિશ્ય વિધિવત્ત્રિરાચમ્ય મુદાન્વિતઃ
પછી, શુદ્ધ જમીન પર ઉત્તમ આસન મૂકો; ત્યાં યોગ્ય રીતે બેસી, ત્રણ વખત પાણી પીવો અને આનંદથી રહો.
પૂજાદ્રવ્યં સુસંસ્થાપ્ય યથાશક્ત્યનુસારતઃ । પ્રાણાયામં તતઃ કૃત્વા ભૂતશુદ્ધિં વિધાય ચ
પછી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પૂજાના સામાન ગોઠવો, પછી પ્રાણાયામ કરો અને તત્વશુદ્ધિ વિધિ કરો.