બ્રહ્મા પ્રોવાચ તં દેવં કર્તાઽહં જગતઃ કિલ । વિષ્ણુસ્તમાહ ભો મૂર્ખ જગત્કર્તાઽહમચ્યુતઃ
બ્રહ્માએ એ દેવને કહ્યું: 'હું જગતનો સર્જનહાર છું.' વિષ્ણુએ કહ્યું: 'અરે મૂર્ખ, હું અચ્યૂત, જગતનો સર્જનહાર છું.'
ત્વં કિયાન્બલહીનોઽસિ રજોગુણસમાશ્રિતઃ । સત્ત્વાશ્રિતં હિ માં વિદ્ધિ વાસુદેવં સનાતનમ્
'તમે કેટલા નબળા અને શક્તિવિહિન છો, રજોગુણમાં રહેલા છો! મને, વાસુદેવને, સદા શુદ્ધતામાં સ્થિત જાણો.'
મયા ત્વં રક્ષિતોઽદ્યૈવ કૃત્વા યુદ્ધં સુદારુણમ્ । શરણં મે સમાયાતો દાનવાભ્યાં પ્રપીડિતઃ
આજે હું તારી રક્ષા કરી છે, ભયાનક યુદ્ધ પછી; તું બંને દાનવોના દુઃખથી પીડાઈને મારી શરણે આવ્યો હતો.
મયા તૌ નિહતૌ કામં દાનવૌ મધુકૈટભૌ । કથં ગર્વાયસે મંદ મોહોઽયં ત્યજ સાંપ્રતમ્
મારા ઇચ્છાથી એ બંને દાનવ, મધુ અને કૈટભ, માર્યા ગયા છે; હવે તને શા માટે અહંકાર આવ્યો છે, મૂર્ખ? આ ભ્રમ તું હવે છોડ.
ન મત્તોઽપ્યધિકઃ કશ્ચિત્સંસારેઽસ્મિન્પ્રસારિતે । ઋષિરુવાચ। એવં પ્રવદમાનૌ તૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ પરસ્પરમ્
આ વિશાળ જગતમાં મારો કરતાં મોટો કોઈ નથી.
સ્ફુરદોષ્ઠૌ વેપમાનૌ લોહિતાક્ષૌ બભૂવતુઃ । પ્રાદુર્બભૂવ સહસા તયોર્વિવદમાનયોઃ
ઋષિ કહે છે: બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ એમ એકબીજાને કહેતાં, હોઠ કંપતાં, શરીર ધ્રુજતું અને આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી, ત્યારે અચાનક—
મધ્યે લિંગં સુધાશ્વેતં વિપુલં દીર્ઘમદ્ભુતમ્ । આકાશે તરસા તત્ર વાગુવાચાશરીરિણી
એ બંને વચ્ચે, અદ્ભુત અને વિશાળ, ચમકતું સફેદ લિંગ દેખાયું; ત્યારે આકાશમાં એક અવાજ એના શરીર વિના ઝડપથી બોલ્યો.
તૌ સંબોધ્ય મહાભાગૌ વિવદન્તૌ પરસ્પરમ્ । બ્રહ્મન્વિષ્ણો વિવાદં મા કુરુતાં વાં પરસ્પરમ્
એ બંને મહાન આત્માઓને, જે પરસ્પર વિવાદ કરી રહ્યા હતા, એ અવાજે કહ્યું: 'બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, તમે એકબીજા સાથે ઝઘડો ના કરો.'
લિંગસ્યાસ્ય પરં પારમધસ્તાદુપરિ ધ્રુવમ્ । યો યાતિ યુવયોર્મધ્યે સ શ્રેષ્ઠો વાં સદૈવ હિ
આ લિંગનો ઉપર કે નીચેનો અંત જે તમે બેમાંથી પહોંચો, એ હંમેશા તમારો શ્રેષ્ઠ ગણાશે.
એક: પ્રયાતુ પાતાલમાકાશમપરોઽધુના । પ્રમાણં મે વચઃ કાર્યં ત્યક્ત્વા વાદં નિરર્થકમ્
તમેથી એક પાતાળમાં જાવ અને બીજો આકાશમાં; મારા શબ્દને સાચું માનજો અને આ નિષ્ફળ વાદ વિસરી દો.
મધ્યસ્થઃ સર્વદા કાર્યો વિવાદેઽસ્મિન્દ્વયોરિહ । ઋષિરુવાચ। તચ્છ્રુત્વા વચનં દિવ્યં સજ્જીભૂતૌ કૃતોદ્યમૌ
આ વિવાદમાં, જે વચ્ચે રહે એ હંમેશા સાક્ષી તરીકે કામ કરવો જોઈએ.
જગ્મતુર્માતુમગ્રસ્થં લિઙ્ગમદ્ભુતદર્શનમ્ । પાતાલમગમદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્માઽપ્યાકાશમેવ ચ
ઋષિ કહે છે: એ દિવ્ય વચન સાંભળી બંને સતર્ક અને ઉત્સાહી બન્યા; અને એ અદ્ભુત લિંગને માપવા નીકળી પડ્યા.
પરિમાતું મહાલિઙ્ગં સ્વમહત્ત્વવિવૃદ્ધયે । વિષ્ણુર્ગત્વા કિયદ્દેશં શ્રાન્તઃ સર્વાત્મના યતઃ
પોતાની મહાનતાને સાબિત કરવા, એ મહાલિંગને માપવા વિષ્ણુ પાતાળ તરફ અને બ્રહ્મા આકાશ તરફ ગયા.
ન પ્રાપાંતં સ લિંગસ્ય પરિવૃત્ય યયૌ સ્થલમ્ । બ્રહ્માઽગચ્છત્તતશ્ચોર્ધ્વં પતિતં કેતકીદલમ્
વિષ્ણુ ઘણું દૂર ગયા, પણ આખરે થાકી ગયા અને લિંગનો અંત ન મળ્યો, એટલે પાછા જમીન પર આવ્યા.
શિવસ્ય મસ્તકાત્પ્રાપ્ય પરાવૃત્તો મુદાવૃતઃ । આગત્ય તરસા બ્રહ્મા વિષ્ણવે કેતકીદલમ
બ્રહ્મા ઉપર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે શિવના માથેથી પડતું કેતકીનું પાંદડું જોયું; આનંદથી તેઓ પાછા વળ્યા.
દર્શયિત્વા ચ વિતથમુવાચ મદમોહિતઃ । લિઙ્ગસ્ય મસ્તકાદેતદ્ગૃહીતં કેતકીદલમ્
પછી બ્રહ્મા ગતિથી પાછા આવી, અહંકાર અને મોહમાં ચૂર થઈ, કેતકીનું પાંદડું વિષ્ણુને બતાવીને ખોટું બોલ્યા: 'આ પાંદડું લિંગના શિખરેથી લાવ્યું છે.'
અભિજ્ઞાનાય ચાનીતં તવ ચિત્તપ્રશાન્તયે । શ્રુત્વા તદ્બ્રહ્મણો વાક્યં દૃષ્ટ્વા ચ કેતકીદલમ્
'આ સાબિતી માટે લાવ્યું છે, જેથી તારો મન શાંત થાય.' બ્રહ્માના શબ્દો સાંભળી અને કેતકીનું પાંદડું જોઈને—
હરિસ્તં પ્રત્યુવાચેદં સાક્ષી ક: કથયાધુના । યથાર્થવાદી મેધાવી સદાચારઃ શુચિઃ સમઃ
હરિએ કહ્યું: 'હવે કોણ સાક્ષી છે? જે સત્યવંત, બુદ્ધિશાળી, સદાચારિ, શુદ્ધ અને નિષ્પક્ષ હોય એ હંમેશા વિવાદમાં સાક્ષી ગણાય છે.'
સાક્ષી ભવતિ સર્વત્ર વિવાદે સમુપસ્થિતે । બ્રહ્મોવાચ। દૂરદેશાત્સમાયાતિ સાક્ષી કઃ સમયેઽધુના
'જ્યાં પણ વિવાદ થાય ત્યાં સાક્ષી હાજર હોય છે.' બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હવે આ સમયે દૂરથી કોણ સાક્ષી બની શકે?'
યત્સત્યં તદ્વચઃ સેયં કેતકી કથયિષ્યતિ । ઇત્યુક્ત્વા પ્રેરિતા તત્ર બ્રહ્મણા કેતકી સ્ફુટમ્
'સાચું જે હોય એ કેતકી કહેશે.' એવું કહીને બ્રહ્માએ કેતકીના ફૂલને સ્પષ્ટ બોલવા પ્રેર્યું.
વચનં પ્રાહ તરસા શાર્ઙ્ગિણં પ્રત્યબોધયત્ । શિવમૂર્ધ્નિ સ્થિતાં બ્રહ્મા ગૃહીત્વા માં સમાગતઃ
તે જલ્દી બોલી અને શાર્ણ્ગધારીને જાગૃત કરી કહ્યું: 'બ્રહ્માએ મને, જે શિવજીના માથા પર હતી, ત્યાંથી લઈ અહીં લાવ્યો છે.'
સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યસ્ત્વયા વિષ્ણો કદાચન । મમ વાક્યં પ્રમાણં હિ બ્રહ્મા પારઙ્ગતોઽસ્ય હ
હે વિષ્ણુ, તું અહીં કદીયે શંકા ન કરવી; મારું વચન સાચું છે, કેમ કે બ્રહ્માએ ખરેખર આનું અંત પામી લીધું છે.
ગૃહીત્વા માં સમાયાતઃ શિવભક્તૈઃ સમર્પિતામ્ । કેતક્યા વચનં શ્રુત્વા હરિરાહ સ્મયનિવ
મને, જેને શિવભક્તોએ અર્પણ કરી હતી, બ્રહ્માએ લઈ આવી છે; કેતકીનું વચન સાંભળી, હરિ હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યા.
મહાદેવઃ પ્રમાણં મે યદ્યસૌ વચનં વદેત્ । ઋષિરુવાચ। તદાકર્ણ્ય હરેર્વાક્યં મહાદેવ: સનાતનઃ
'મારા માટે મહાદેવ પોતે જો આ વાતને સાચવી કહેશે તો જ એનો પુરાવો છે.' ઋષિ કહે છે: હરિના આ વચન સાંભળી, સનાતન મહાદેવ—
કુપિતઃ કેતકીં પ્રાહ મિથ્યાવાદિનિ મા વદ । ગચ્છતો મધ્યતઃ પ્રાપ્તા પતિતા મસ્તકાન્મમ
—કુપિત થયા અને કેતકીને કહ્યું: 'મિથ્યા બોલનારી, હવે બોલશો નહીં! બ્રહ્મા જ્યારે વચ્ચેથી પસાર થઈ રહ્યા હતા ત્યારે તું મારા માથેથી પડી ગઈ હતી.'
મિથ્યાભિભાષિણી ત્યક્તા મયા ત્વં સર્વદેવ હિ । બ્રહ્મા લજ્જાપરો ભૂત્વા નનામ મધુસૂદનમ્
'મિથ્યા બોલનારી, તને મેં અને બધા દેવતાએ ત્યજી દીધી છે.' બ્રહ્મા લાજથી નમ્ર બનીને મધુસૂદનને વંદન કરવા લાગ્યા.
શિવેન કેતકી ત્યક્તા તદ્દિનાત્કુસુમેષુ વૈ । એવં માયાબલં વિદ્ધિ જ્ઞાનિનામપિ મોહદમ્
એ દિવસથી કેતકી શિવજી અને બધા ફૂલોમાં ત્યજી દેવામાં આવી. આમ, જાણ કે માયાની શક્તિ જ્ઞાનીઓને પણ મોહમાં પાડી શકે છે.
અન્યેષાં પ્રાણિનાં રાજન્કા વાર્તા વિભ્રમં પ્રતિ । દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં સર્વદેવ રમાપતિઃ
હે રાજા, બીજાં જીવોની ભુલની તો શું વાત? દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે પણ લક્ષ્મીપતિ—
દૈત્યાન્વઞ્ચયતે ચાશુ ત્યક્ત્વા પાપભયં હરિઃ । અવતારકરો દેવો નાનાયોનિષુ માધવઃ
—પાપનો ભય છોડીને, હરિ ઝડપથી દૈત્યોને છેતરે છે; માધવ દેવ અનેક રૂપોમાં અવતાર લે છે.
ત્યક્ત્વાઽઽનન્દસુખં દૈત્યૈર્યુદ્ધં ચૈવાકરોદ્વિભુઃ । નૂનં માયાબલં ચૈતન્માધવેઽપિ જગદ્ગુરૌ
આનંદ અને સુખ છોડી, વિભુએ દૈતો સાથે યુદ્ધ કર્યું; નિશ્ચયે, માધવ જગતગુરુમાં પણ આ માયાની શક્તિ છે.