શક્તિઃ કરોતિ બ્રહ્માણ્ડં સા વૈ પાલયતેઽખિલમ્ । ઇચ્છયા સંહરત્યેષા જગદેતચ્ચરાચરમ્
શક્તિ બ્રહ્માંડની રચના કરે છે, એ જ સર્વનું પાલન કરે છે; એની ઈચ્છાથી આ જગત, ચળવળતું અને સ્થિર, સંહાર પામે છે.
ન વિષ્ણુર્ન હરઃ શક્રો ન બ્રહ્મા ન ચ પાવકઃ । ન સૂર્યો વરુણઃ શક્તઃ સ્વે સ્વે કાર્યે કથઞ્ચન
વિષ્ણુ, હર, શક્ર, બ્રહ્મા, અગ્નિ, સૂર્ય કે વરુણ પોતપોતાના કાર્યમાં શક્તિશાળી નથી.
તયા યુક્તા હિ કુર્વન્તિ સ્વાનિ કાર્યાણિ તે સુરાઃ । સૈવ કારણકાર્યેષુ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે
તેના સહારે દેવતાઓ પોતપોતાં કામ કરે છે; કારણ અને પરિણામમાં એ જ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
સગુણા નિર્ગુણા સા તુ દ્વિધા પ્રોક્તા મનીષિભિઃ । સગુણા રાગિભિઃ સેવ્યા નિર્ગુણા તુ વિરાગિભિઃ
જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એ ગુણવાળી અને નિર્ગુણ – બંને છે; ઇચ્છાવાળા લોકો ગુણવાળી રૂપે પૂજે છે અને વૈરાગ્યવાળાઓ નિર્ગુણ રૂપે પૂજે છે.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સ્વામિની સા નિરાકુલા । દદાતિ વાચ્છિતાન્કામાન્પૂજિતા વિધિપૂર્વકમ્
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની સ્વામિની એ છે અને કદી વ્યાકુળ થતી નથી; નિયમ પ્રમાણે પૂજા કરો તો એ ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
ન જાનન્તિ જના મૂઢાસ્તાં સદા માયયાવૃતાઃ । જાનન્તોઽપિ નરાઃ કેચિન્મોહયન્તિ પરાનપિ
મૂર્ખ લોકો એના માયાથી હંમેશા ઢંકાયેલા રહે છે, એટલે એને ઓળખી શકતા નથી; જાણનારા લોકોમાં પણ કેટલાક બીજાને ભટકાવે છે.
પણ્ડિતાઃ સ્વોદરાર્થં વૈ પાખણ્ડાનિ પૂથક્પૃથક્ । પ્રવર્તયન્તિ કલિના પ્રેરિતા મન્દચેતસઃ
પંડિતો પોતાનું પેટ ભરવા માટે અને કલિયુગની પ્રેરણાથી જુદી જુદી ખોટી રીતો ચલાવે છે.
કલાવસ્મિન્મહાભાગા નાનાભેદસમુત્થિતાઃ । નાન્યે યુગે તથા ધર્મા વેદબાહ્યાઃ કથઞ્ચન
હે મહાભાગ્યશાળી, આ કલિયુગમાં અનેક પ્રકારની વિદ્યા અને વિધિઓ ઊભી થઈ છે; બીજા કોઈ યુગમાં આવા વેદથી વિરુદ્ધ ધર્મ ક્યારેય દેખાયા નથી.
વિષ્ણુશ્ચરત્યસાવુગ્ર તપો વર્ષાણ્યનેકશઃ । બ્રહ્મા હરસ્ત્રયો દેવા ધ્યાયન્તઃ કમપિ ધુવમ્
એ ઉગ્ર વિષ્ણુ અનેક વર્ષો સુધી તપ કરે છે; બ્રહ્મા, હરિ અને હર – આ ત્રણેય દેવતા હંમેશા કોઈ એક શાશ્વત તત્ત્વનું ધ્યાન કરે છે.
કામયાનાઃ સદા કામં તે ત્રયઃ સર્વદૈવ હિ । યજન્તિ યજ્ઞાન્વિવિધાન્બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
આ ત્રણેય બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર હંમેશા ઇચ્છાઓ રાખે છે અને વિવિધ યજ્ઞો કરે છે.
તે વૈ શક્તિં પરાં દેવીં બ્રહ્માખ્યાં પરમાત્મિકામ્ । ધ્યાયન્તિ મનસા નિત્યં નિત્યાં મત્વા સનાતનીમ્
એ લોકો મનમાં હંમેશા પરમ શક્તિ, બ્રહ્મ નામે જાણીતી, પરમાત્મા રૂપે, એ દેવીને ચિંતવે છે અને એને સદા શાશ્વત માને છે.
તસ્માચ્છક્તિઃ સદા સેવ્યા વિદ્વદ્ભિઃ કૃતનિશ્ચયૈઃ । નિશ્ચયઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં જ્ઞાતવ્યો મુનિસત્તમાઃ
એટલે નિશ્ચયવાળા વિદ્વાનો હંમેશા શક્તિની સેવા કરે – બધા શાસ્ત્રોનો સાર એ જ છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
કૃષ્ણાચ્છ્રુતં મયા ચૈતત્તેન જ્ઞાતં તુ નારદાત્ । પિતુઃ સકાશાત્તેનાપિ બ્રહ્મણા વિષ્ણુવાક્યતઃ
હું આ કૃષ્ણ પાસેથી સાંભળ્યું અને પછી નારદ પાસેથી જાણ્યું; એ પણ પોતાના પિતાથી અને પછી બ્રહ્માથી, વિષ્ણુના વચનથી જાણ્યું.
ન શ્રોતવ્યં ન મન્તવ્યમન્યેષાં વચનં બુધૈઃ । શક્તિરેવ સદા સેવ્યા વિદ્વદ્ભિઃ કૃતનિશ્ચયૈઃ
વિદ્વાનોને બીજાની વાતો સાંભળવી કે વિચારવી જ નહીં; નિશ્ચયવાળા વિદ્વાનો હંમેશા શક્તિની સેવા કરે.
પ્રત્યક્ષમપિ દ્રષ્ટવ્યમશક્તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ । અતઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ જ્ઞાતવ્યા શક્તિરેવ હિ
અશક્તનું વર્તન પણ સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે; એટલે બધા જીવમાં સાચે તો શક્તિ જ ઓળખવી.
હરિકૃતમધુકૈટભવધવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ યદા વિનિર્ગતા નિદ્રા દેહાત્તસ્ય જગદ્ગુરોઃ । નેત્રાસ્યનાસિકાબાહુહૃદયેભ્યસ્તથોરસઃ
જ્યારે જગતના ગુરુના શરીરમાંથી નિંદ્રા બહાર નીકળી, ત્યારે એ આંખ, મોઢું, નાક, હાથ, હૃદય અને છાતીમાંથી નીકળી.
નિઃસૃત્ય ગગને તસ્થૌ તામસી શક્તિરુત્તમા । ઉદતિષ્ઠજ્જગન્નાથો જૃમ્ભમાણઃ પુનઃ પુનઃ
બહાર આવીને એ શ્રેષ્ઠ તામસી શક્તિ આકાશમાં ઊભી રહી; જગતના સ્વામી વારંવાર આંઘળી ખેંચી, ઉઠી બેઠા.
તદાપશ્યત્ સ્થિતં તત્ર ભયત્રસ્તં પ્રજાપતિમ્ । ઉવાચ ચ મહાતેજા મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
ત્યારે તેણે ત્યાં ડરથી કાંપતા પ્રજાપતિને ઊભેલા જોયા; અને મહાતેજસ્વીએ મેઘ જેવી ઘેરા અવાજે કહ્યું.
વિષ્ણુરુવાચ કિમાગતોઽસિ ભગવંસ્તપસ્ત્યક્ત્વાત્ર પદ્મજ । કસ્માચ્ચિન્તાતુરોઽસિ ત્વં ભયાકુલિતમાનસઃ
વિષ્ણુ બોલ્યા: 'હે ભગવાન, હે કમળજ, તપસ્યા છોડી અહીં કેમ આવ્યો? તું કેમ ચિંતામાં અને ડરથી વ્યાકુળ છે?'
બ્રહ્મોવાચ ત્વત્કર્ણમલજૌ દેવ દૈત્યૌ ચ મધુકૈટભૌ । હન્તું માં સમુપાયાતૌ ઘોરરૂપૌ મહાબલૌ
બ્રહ્મા બોલ્યા: 'હે દેવ, તારા કાનના મેલમાંથી જન્મેલા મધુ અને કૈટભ નામના બે દૈત્યો ભયાનક રૂપ અને મહાન બળવાળા છે, અને મને મારવા આવ્યા છે.'
ભયાત્તયોઃ સમાયાતસ્ત્વત્સમીપં જગત્પતે । ત્રાહિ માં વાસુદેવાદ્ય ભયત્રસ્તં વિચેતનમ્
હે જગતના સ્વામી, ડરથી અમે બંને તારી પાસે આવ્યા છીએ. હે વાસુદેવ, હું ભયથી ગભરાઈને અચેત થયો છું, મને બચાવ.
વિષ્ણુરુવાચ તિષ્ઠાદ્ય નિર્ભયો જાતસ્તૌ હનિષ્યામ્યહં કિલ । યુદ્ધાયાજગ્મતુર્મૂઢૌ મત્સમીપં ગતાયુષૌ
વિષ્ણુએ કહ્યું: હવે અહીં નિર્ભય રહી જા, હું જરૂર તેમને સંહાર કરીશ. એ બે મૂર્ખો મારાથી લડવા આવ્યા છે, તેમનું આયુષ્ય પૂરુ થઈ ગયું છે.
સૂત ઉવાચ એવં વદતિ દેવેશે દાનવૌ તૌ મહાબલૌ । વિચિન્વાનાવજં ચોભૌ સંપ્રાપ્તૌ મદગર્વિતૌ
સૂતે કહ્યું: ભગવાને આવું બોલ્યા પછી, એ બે મહાબલી દાનવો, ગર્વથી ભરેલા, અજન્માને શોધતા અહીં આવી પહોંચ્યા.
નિરાધારૌ જલે તત્ર સંસ્થિતૌ વિગતજ્વરૌ । તાવૂચતુર્મદોન્મત્તૌ બ્રહ્માણં મુનિસત્તમાઃ
પાણીમાં આધાર વિના ઊભેલા, ચિંતા વગર, એ બંને ગર્વમાં મસ્ત થઈને બ્રહ્માજીને સંબોધી બોલ્યા, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.
પલાયિત્વા સમાયાતઃ સન્નિધાવસ્ય કિં તતઃ । યુદ્ધં કુરુ હનિષ્યાવઃ પશ્યતોઽસ્યૈવ સન્નિધૌ
તમે ભાગીને અહીં આવ્યા, તો એમાં શું થયું? લડો! અમે તને એના સામે, એના જ હાજરમાં મારી નાખીશું.
પશ્ચાદેનં હનિષ્યાવઃ સર્પભોગોપરિસ્થિતમ્ । ત્વમદ્ય કુરુ સંગ્રામં દાસોઽસ્મીતિ ચ વા વદ
પછી અમે એને પણ, જે સાપના ફણ પર બેઠો છે, મારી નાખીશું. આજે તો લડ, નહિ તો કહિ દે કે હું તમારો દાસ છું.
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણુસ્તાવુવાચ જનાર્દનઃ । કુરુતં સમરં કામં મયા દાનવપુઙ્ગવૌ
સૂતે કહ્યું: એ વાતો સાંભળીને જનાર્દન વિષ્ણુએ એ મહાન દાનવોને કહ્યું: મારે સાથે મનગમતું યુદ્ધ કરો.
હરિષ્યામિ મદં ચાહં યુવયોર્મત્તયોઃ કિલ । આગચ્છતં મહાભાગૌ શ્રદ્ધા ચેદ્વાં મહાબલૌ
હું તમારો ગર્વ દૂર કરી દઈશ, હે મહાબલી, જો તમારે શ્રદ્ધા હોય તો આવો.
સૂત ઉવાચ શ્રુત્વા તદ્વચનં ચોભૌ ક્રોધવ્યાકુલલોચનૌ । નિરાધારૌ જલસ્થૌ ચ યુદ્ધોદ્યુક્તૌ બભૂવતુઃ
સૂતે કહ્યું: એ વચન સાંભળીને, બંનેના આંખોમાં ક્રોધ છલકાયો, પાણીમાં આધાર વિના ઊભા રહી, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયા.
મધુશ્ચ કુપિતસ્તત્ર હરિણા સહ સંયુગમ્ । કર્તું પ્રચલિતસ્તૂર્ણં કૈટભસ્તુ તથા સ્થિતઃ
ત્યાં મધુ ગુસ્સે થઈને હરિ સાથે યુદ્ધ કરવા ઝડપથી દોડી આવ્યો; અને કૈટભ પણ તૈયાર ઊભો રહ્યો.