સર્વે દેવા મનુષ્યાશ્ચ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ । વૃક્ષાશ્ચ વિવિધા વલ્લ્યઃ પશવો મૃગપક્ષિણઃ
બધા દેવતાઓ, મનુષ્યો, ગંધર્વો, સાપો, રાક્ષસો, વિવિધ વૃક્ષો, વેલો, પશુઓ, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ—
માયાધીનાશ્ચ તે સર્વે ભાજનં બંધમોક્ષયોઃ । તયા સૃષ્ટમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્
આ બધાં માયાના વશમાં છે, જે બંધન અને મુક્તિનું સાધન છે. એ માયાએ આ આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ, બધું સર્જ્યું છે.
તદ્વશે વર્તતે નૂનં મોહજાલેન યંત્રિતમ્ । ત્વં કિયાન્માનુષેષ્વેકઃ ક્ષત્રિયો રજસાઽઽવિલઃ
નિશ્ચિત રીતે બધા એના કાબૂમાં છે, ભ્રમના જાળમાં બંધાયેલા છે. તમે તો અનેક મનુષ્યોમાં એક છો, રજોગુણથી આછાદિત ક્ષત્રિય છો.
જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ મોહયત્યનિશં હિ સા । બ્રહ્મેશવાસુદેવાદ્યા જ્ઞાને સત્યપિ શેષતઃ
એ માયા જ્ઞાની લોકોના મનને પણ સતત ભ્રમિત કરે છે; બ્રહ્મા, ઈશ અને વાસુદેવ જેવા જ્ઞાનમાં સ્થિર હોય, પણ એમાંથી પણ બચી શકતા નથી.
તેઽપિ રાગવશાલ્લોકે ભ્રમતિ પરિમોહિતાઃ । પુરા સત્યયુગે રાજન્વિષ્ણુર્નારાયણઃ સ્વયમ્
એ લોકો પણ રાગના વશમાં આવીને દુનિયામાં ભટકે છે, પૂરેપૂરી રીતે ભ્રમિત થાય છે; પહેલાં સત્યયુગમાં, વિષ્ણુ નારાયણ પોતે—
શ્વેતદ્વીપં સમાસાદ્ય ચકાર વિપુલં તપઃ । વર્ષાણામયુતં યાવદ્ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રસક્તયે
શ્વેતદ્વીપે પહોંચી, બ્રહ્મજ્ઞાન માટે દસ હજાર વર્ષ સુધી ભારે તપ કર્યું.
અનશ્વરસુખાયાસી ચિંતયાનસ્તતઃ પરમ્ । એકસ્મિન્નિર્જને દેશે બ્રહ્માઽપિ પરમાદ્ભુતે
અવિનાશી સુખની ઇચ્છા રાખી, તેમણે ઊંડા વિચાર કર્યા; એવા એક અજાયબીભર્યા એકાંત સ્થળે, બ્રહ્માએ પણ તપ કર્યું.
સ્થિતસ્તપસિ રાજેન્દ્ર મોહસ્ય વિનિવૃત્તયે । કદાચિદ્વાસુદેવોઽસૌ સ્થલાંતરમતિર્હરિઃ
હે રાજે, તેઓ ભ્રમમાંથી મુક્ત થવા તપમાં સ્થિર રહ્યા; એક વખત એ હરી, વાસુદેવ, પોતાનું સ્થાન બદલીને ગયા.
તસ્માદ્દેશાત્સમુત્થાય જગામાન્યદ્દિદૃક્ષયા । ચતુર્મુખોઽપિ રાજેન્દ્ર તથૈવ નિઃસૃતઃ સ્થલાત્
એ સ્થળેથી ઊભા રહીને, બીજા સ્થળે જોવા ગયા; હે રાજે, એ જ રીતે ચતુરમુખ બ્રહ્મા પણ પોતાનું સ્થાન છોડીને ગયા.
મિલિતૌ માર્ગમધ્યે તુ ચતુર્મુખચતુર્ભુજૌ । અન્યોન્યં પૃષ્ટવંતૌ તૌ કસ્ત્વં કસ્ત્વમિતિ સ્મ હ
માર્ગના મધ્યમાં, ચતુરમુખ અને ચતુર્ભુજ મળ્યા; બંનેએ એકબીજાને પૂછ્યું: 'તમે કોણ? તમે કોણ?'
બ્રહ્મા પ્રોવાચ તં દેવં કર્તાઽહં જગતઃ કિલ । વિષ્ણુસ્તમાહ ભો મૂર્ખ જગત્કર્તાઽહમચ્યુતઃ
બ્રહ્માએ એ દેવને કહ્યું: 'હું જગતનો સર્જનહાર છું.' વિષ્ણુએ કહ્યું: 'અરે મૂર્ખ, હું અચ્યૂત, જગતનો સર્જનહાર છું.'
ત્વં કિયાન્બલહીનોઽસિ રજોગુણસમાશ્રિતઃ । સત્ત્વાશ્રિતં હિ માં વિદ્ધિ વાસુદેવં સનાતનમ્
'તમે કેટલા નબળા અને શક્તિવિહિન છો, રજોગુણમાં રહેલા છો! મને, વાસુદેવને, સદા શુદ્ધતામાં સ્થિત જાણો.'
મયા ત્વં રક્ષિતોઽદ્યૈવ કૃત્વા યુદ્ધં સુદારુણમ્ । શરણં મે સમાયાતો દાનવાભ્યાં પ્રપીડિતઃ
આજે હું તારી રક્ષા કરી છે, ભયાનક યુદ્ધ પછી; તું બંને દાનવોના દુઃખથી પીડાઈને મારી શરણે આવ્યો હતો.
મયા તૌ નિહતૌ કામં દાનવૌ મધુકૈટભૌ । કથં ગર્વાયસે મંદ મોહોઽયં ત્યજ સાંપ્રતમ્
મારા ઇચ્છાથી એ બંને દાનવ, મધુ અને કૈટભ, માર્યા ગયા છે; હવે તને શા માટે અહંકાર આવ્યો છે, મૂર્ખ? આ ભ્રમ તું હવે છોડ.
ન મત્તોઽપ્યધિકઃ કશ્ચિત્સંસારેઽસ્મિન્પ્રસારિતે । ઋષિરુવાચ। એવં પ્રવદમાનૌ તૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ પરસ્પરમ્
આ વિશાળ જગતમાં મારો કરતાં મોટો કોઈ નથી.
સ્ફુરદોષ્ઠૌ વેપમાનૌ લોહિતાક્ષૌ બભૂવતુઃ । પ્રાદુર્બભૂવ સહસા તયોર્વિવદમાનયોઃ
ઋષિ કહે છે: બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ એમ એકબીજાને કહેતાં, હોઠ કંપતાં, શરીર ધ્રુજતું અને આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી, ત્યારે અચાનક—
મધ્યે લિંગં સુધાશ્વેતં વિપુલં દીર્ઘમદ્ભુતમ્ । આકાશે તરસા તત્ર વાગુવાચાશરીરિણી
એ બંને વચ્ચે, અદ્ભુત અને વિશાળ, ચમકતું સફેદ લિંગ દેખાયું; ત્યારે આકાશમાં એક અવાજ એના શરીર વિના ઝડપથી બોલ્યો.
તૌ સંબોધ્ય મહાભાગૌ વિવદન્તૌ પરસ્પરમ્ । બ્રહ્મન્વિષ્ણો વિવાદં મા કુરુતાં વાં પરસ્પરમ્
એ બંને મહાન આત્માઓને, જે પરસ્પર વિવાદ કરી રહ્યા હતા, એ અવાજે કહ્યું: 'બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, તમે એકબીજા સાથે ઝઘડો ના કરો.'
લિંગસ્યાસ્ય પરં પારમધસ્તાદુપરિ ધ્રુવમ્ । યો યાતિ યુવયોર્મધ્યે સ શ્રેષ્ઠો વાં સદૈવ હિ
આ લિંગનો ઉપર કે નીચેનો અંત જે તમે બેમાંથી પહોંચો, એ હંમેશા તમારો શ્રેષ્ઠ ગણાશે.
એક: પ્રયાતુ પાતાલમાકાશમપરોઽધુના । પ્રમાણં મે વચઃ કાર્યં ત્યક્ત્વા વાદં નિરર્થકમ્
તમેથી એક પાતાળમાં જાવ અને બીજો આકાશમાં; મારા શબ્દને સાચું માનજો અને આ નિષ્ફળ વાદ વિસરી દો.
મધ્યસ્થઃ સર્વદા કાર્યો વિવાદેઽસ્મિન્દ્વયોરિહ । ઋષિરુવાચ। તચ્છ્રુત્વા વચનં દિવ્યં સજ્જીભૂતૌ કૃતોદ્યમૌ
આ વિવાદમાં, જે વચ્ચે રહે એ હંમેશા સાક્ષી તરીકે કામ કરવો જોઈએ.
જગ્મતુર્માતુમગ્રસ્થં લિઙ્ગમદ્ભુતદર્શનમ્ । પાતાલમગમદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્માઽપ્યાકાશમેવ ચ
ઋષિ કહે છે: એ દિવ્ય વચન સાંભળી બંને સતર્ક અને ઉત્સાહી બન્યા; અને એ અદ્ભુત લિંગને માપવા નીકળી પડ્યા.
પરિમાતું મહાલિઙ્ગં સ્વમહત્ત્વવિવૃદ્ધયે । વિષ્ણુર્ગત્વા કિયદ્દેશં શ્રાન્તઃ સર્વાત્મના યતઃ
પોતાની મહાનતાને સાબિત કરવા, એ મહાલિંગને માપવા વિષ્ણુ પાતાળ તરફ અને બ્રહ્મા આકાશ તરફ ગયા.
ન પ્રાપાંતં સ લિંગસ્ય પરિવૃત્ય યયૌ સ્થલમ્ । બ્રહ્માઽગચ્છત્તતશ્ચોર્ધ્વં પતિતં કેતકીદલમ્
વિષ્ણુ ઘણું દૂર ગયા, પણ આખરે થાકી ગયા અને લિંગનો અંત ન મળ્યો, એટલે પાછા જમીન પર આવ્યા.
શિવસ્ય મસ્તકાત્પ્રાપ્ય પરાવૃત્તો મુદાવૃતઃ । આગત્ય તરસા બ્રહ્મા વિષ્ણવે કેતકીદલમ
બ્રહ્મા ઉપર જઈ રહ્યા હતા ત્યારે શિવના માથેથી પડતું કેતકીનું પાંદડું જોયું; આનંદથી તેઓ પાછા વળ્યા.
દર્શયિત્વા ચ વિતથમુવાચ મદમોહિતઃ । લિઙ્ગસ્ય મસ્તકાદેતદ્ગૃહીતં કેતકીદલમ્
પછી બ્રહ્મા ગતિથી પાછા આવી, અહંકાર અને મોહમાં ચૂર થઈ, કેતકીનું પાંદડું વિષ્ણુને બતાવીને ખોટું બોલ્યા: 'આ પાંદડું લિંગના શિખરેથી લાવ્યું છે.'
અભિજ્ઞાનાય ચાનીતં તવ ચિત્તપ્રશાન્તયે । શ્રુત્વા તદ્બ્રહ્મણો વાક્યં દૃષ્ટ્વા ચ કેતકીદલમ્
'આ સાબિતી માટે લાવ્યું છે, જેથી તારો મન શાંત થાય.' બ્રહ્માના શબ્દો સાંભળી અને કેતકીનું પાંદડું જોઈને—
હરિસ્તં પ્રત્યુવાચેદં સાક્ષી ક: કથયાધુના । યથાર્થવાદી મેધાવી સદાચારઃ શુચિઃ સમઃ
હરિએ કહ્યું: 'હવે કોણ સાક્ષી છે? જે સત્યવંત, બુદ્ધિશાળી, સદાચારિ, શુદ્ધ અને નિષ્પક્ષ હોય એ હંમેશા વિવાદમાં સાક્ષી ગણાય છે.'
સાક્ષી ભવતિ સર્વત્ર વિવાદે સમુપસ્થિતે । બ્રહ્મોવાચ। દૂરદેશાત્સમાયાતિ સાક્ષી કઃ સમયેઽધુના
'જ્યાં પણ વિવાદ થાય ત્યાં સાક્ષી હાજર હોય છે.' બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હવે આ સમયે દૂરથી કોણ સાક્ષી બની શકે?'
યત્સત્યં તદ્વચઃ સેયં કેતકી કથયિષ્યતિ । ઇત્યુક્ત્વા પ્રેરિતા તત્ર બ્રહ્મણા કેતકી સ્ફુટમ્
'સાચું જે હોય એ કેતકી કહેશે.' એવું કહીને બ્રહ્માએ કેતકીના ફૂલને સ્પષ્ટ બોલવા પ્રેર્યું.