પ્રાપ્તોઽસ્મિ ગતરાજ્યોઽત્ર મંત્રિભિઃ પરિવંચિતઃ । દિષ્ટ્યા ત્વમત્ર મિત્રં મે મિલિતોઽસિ વિશોત્તમ
મને રાજ્યથી વંચિત કરવામાં આવ્યો છે, મંત્રીઓએ છેતરપિંડી કરી છે, અને તેથી હું અહીં આવ્યો છું. સારા ભાગ્યે, જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ, તું અહીં મારું મિત્ર બન્યું છે.
સુખેન વિહરિષ્યાવો વનેઽત્ર શુભપાદપે । શોકં ત્યજ મહાબુદ્ધે સ્વસ્થો ભવ વિશોત્તમ
ચાલ, આપણે અહીં આ પવિત્ર વૃક્ષોની છાંયમાં આનંદથી જીવન વિતાવીએ. મહાન બુદ્ધિશાળી, દુઃખ છોડ અને મનથી નિરાંત રહે, જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
"અત્રૈવ ચ યથાકામં સુખં તિષ્ઠ મયા સહ । " વૈશ્ય ઉવાચ। કુટુમ્બં મે નિરાલંબં મયા હીનં સુદુઃખિતમ્ । ભવિષ્યતિ ચ ચિન્તાર્તં વ્યાધિશોકોપતાપિતમ્
'તને જે રીતે ગમે, અહીં મારી સાથે આનંદથી રહે.' વૈશ્યે કહ્યું: મારું કુટુંબ, મારા વગર આધારવિહોણું થઈ ગયું છે, તે ખૂબ જ દુઃખી થશે, ચિંતાથી, રોગથી અને દુઃખથી પીડાશે.
ભાર્યાદેહે સુખં નો વા પુત્રદેહે ન વા સુખમ્ । ઇતિ ચિન્તાતુરં ચેતો ન મે શામ્યતિ ભૂમિપ
મને પત્ની કે પુત્રમાં કોઈ આનંદ નથી મળતો. આવી ચિંતાથી મારું મન શાંત થતું નથી, રાજા.
કદા દ્રક્ષ્યે સુતં ભાર્યાં ગૃહં સ્વજનમેવ ચ । સ્વસ્થં ન મન્મનો રાજન્ગૃહચિન્તાકુલં ભૃશમ્
ક્યારે હું મારા પુત્ર, પત્ની, ઘર અને પોતાના લોકોને ફરીથી જોઈશ? ઘર વિશેની ચિંતાથી મારું મન ખૂબ જ અસ્વસ્થ છે, રાજા.
રાજોવાચ। યૈર્નિરસ્તોઽસિ પુત્રાદ્યૈરસદ્વૃત્તૈઃ સુબાલિશૈઃ । તાન્દૃષ્ટ્વા કિં સુખં તેઽદ્ય ભવિષ્યતિ મહામતે
રાજાએ કહ્યું: જેમણે તને દુષ્ટ વર્તન અને મૂર્ખાઈથી ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો છે, એવા પુત્રો અને બીજાઓને ફરી જોઈને તને આજે શું આનંદ મળશે, મહાન બુદ્ધિશાળી?
હિતકારી વરઃ શત્રુર્દુઃખદાઃ સુહૃદઃ કુતઃ । તસ્માત્સ્થિરં મનઃ કૃત્વા વિહરસ્વ મયા સહ
સારો કામ કરતો દુશ્મન પણ સારું છે; દુઃખ આપતા મિત્ર ક્યાં હોય? તેથી, મનને મજબૂત રાખ અને મારી સાથે અહીં રહે.
વૈશ્ય ઉવાચ। મનો મે ન સ્થિરં રાજન્ભવત્યદ્ય સુદુઃખિતમ્ । ચિન્તયાઽત્ર કુટુમ્બસ્ય દુસ્ત્યજસ્ય દુરાત્મભિઃ
વૈશ્યે કહ્યું: રાજા, આજે મારું મન સ્થિર નથી અને ખૂબ જ દુઃખી છે, કારણ કે મારું કુટુંબ, ભલે દુષ્ટ હોય, પણ તેને છોડવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.
રાજોવાચ। મમાપિ રાજ્યજં દુઃખં દુનોતિ કિલ માનસમ્ । પૃચ્છાવોઽદ્ય મુનિં શાંતં શોકનાશનમૌષધમ્
રાજાએ કહ્યું: મારા રાજ્ય ગુમાવવાનો દુઃખ પણ મારું મન દુઃખાવે છે. ચાલ, આજે આપણે એ શાંત મુનિ પાસે જઈએ, જે દુઃખ દૂર કરવાની દવા છે.
વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ કૃત્વા મતિં તૌ તુ રાજા વૈશ્યશ્ચ જગ્મતુઃ । મુનિં તૌ વિનયોપેતૌ પ્રષ્ટું શોકસ્ય કારણમ્
વ્યાસે કહ્યું: એમ નક્કી કરીને, રાજા અને વૈશ્ય બંને ચાલ્યા. બંને વિનમ્રતાથી મુનિ પાસે ગયા, દુઃખનું કારણ પૂછવા.
ગત્વા તં પ્રણિપત્યાહ રાજા ઋષિમનુત્તમમ્ । આસીનં સમ્યગાસીનઃ શાંતં શાંતિમુપાગતઃ
ત્યાં પહોંચી, નમન કરીને, રાજાએ એ શ્રેષ્ઠ ઋષિને સંબોધન કર્યું, જે યોગ્ય રીતે બેઠેલા, શાંત અને પૂર્ણ શાંતિમાં સ્થિત હતા.
અથ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ રાજોવાચ। મુને વૈશ્યોઽયમધુના વને મે મિત્રતાં ગતઃ । પુત્રદારૈર્નિરસ્તોઽયં પ્રાપ્તોઽત્ર મમ સંગમમ્
પછી ત્રીસત્રીસમો અધ્યાય. રાજાએ કહ્યું: મુનિ, આ વૈશ્ય હવે જંગલમાં મારું મિત્ર બન્યો છે. પુત્ર અને પત્ની દ્વારા ત્યજાઈને, એ અહીં આવ્યો છે અને મારી સાથે મળ્યો છે.
નિષ્કારણં ચ મે ચિંતા હૃદયાન્ન નિવર્તતે । હયા મે દુર્બલાઃ સ્યુઃ કિં ગજાઃ શત્રુવશં ગતાઃ
અને કોઈ ખાસ કારણ વગર, ચિંતાએ મારું હૃદય છોડતું નથી. મારા ઘોડા કમજોર થઈ શકે છે, અથવા મારા હાથી દુશ્મનોના હાથમાં પડી શકે છે.
ભૃત્યવર્ગસ્તથા દુઃખી જાતઃ સ્યાત્તુ મયા વિના । કોશક્ષયં કરિષ્યંતિ રિપવોઽતિબલાત્ક્ષણાત્
એ જ રીતે, મારા વગર મારા સેવકોનું જૂથ પણ દુઃખી થઈ શકે છે; અને મારા શક્તિશાળી દુશ્મનો તરત જ મારી ખજાનીએ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ઇત્યેવં ચિંતયાનસ્ય ચ મે નિદ્રા તનૌ સુખમ્ । જાનામીદં જગન્મિથ્યા સ્વપ્નવત્સર્વમેવ હિ
આ રીતે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે મારે શરીરે મીઠી ઊંઘ આવી. મને ખબર છે કે આ આખું જગત ખોટું છે, ખરેખર સ્વપ્ન જેવું છે.
જાનતોઽપિ મનો ભ્રાંતં ન સ્થિરં ભવતિ પ્રભો । કોઽહં કેઽશ્વા ગજાઃ કેઽમી ન તે મે ચ સહોદરાઃ ॥ ન પુત્રા ન ચ મિત્રાણિ યેષાં દુઃખં દુનોતિ મામ્ । ભ્રમોઽયમિતિ જાનામિ તથાપિ મમ માનસઃ
આ જાણતાં છતાં પણ, હે પ્રભુ, મારું મન ગભરાય છે અને સ્થિર રહેતું નથી. હું કોણ છું, આ ઘોડા અને હાથી કોણ છે, આ બીજા લોકો કોણ છે—એ લોકો મારા ભાઈ, પુત્ર કે મિત્ર નથી, છતાં એમના દુઃખથી મને દુઃખ થાય છે. હું જાણું છું કે આ બધું ભ્રમ છે, છતાં પણ મારું મન એમ જ છે.
મોહો નૈવાપસરતિ કિં તત્કારણમદ્ભુતમ્ । સ્વામિંસ્ત્વમસિ સર્વજ્ઞઃ સર્વસંશયનાશકૃત્
મારો આ ભ્રમ દૂર થતો નથી—આનું કારણ શું છે, એ કેટલું અજાયબી છે! હે સ્વામી, તમે બધું જાણો છો, બધા સંશયોનો નાશ કરો છો.
કારણં બ્રૂહિ મોહસ્ય મમાસ્ય ચ દયાનિધે । વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા રાજ્ઞા સુમેધા મુનિસત્તમઃ
હે દયાના દરિયા, મારા આ ભ્રમનું કારણ કહો. વ્યાસ કહે છે: રાજાએ એમ પૂછતાં, મહાન જ્ઞાની સુમેધાએ જવાબ આપ્યો.
તમુવાચ પરં જ્ઞાનં શોકમોહવિનાશનમ્ । ઋષિરુવાચ। શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ
તેમણે પરમ જ્ઞાન કહેલું, જે શોક અને ભ્રમનો નાશ કરે છે. ઋષિ કહે છે: હે રાજા, સાંભળો, હું બંધન અને મુક્તિનું કારણ સમજાવું છું.
મહામાયેતિ વિખ્યાતા સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ । બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથેશાનસ્તુરાષાડ્વરુણોઽનિલઃ
આ જગતમાં બધા જીવ પર જેનો પ્રભુત્વ છે, એવી મહામાયા તરીકે ઓળખાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઈશાન, દિશાના રક્ષક, વરુણ અને વાયુ પણ એમના અધિકાર હેઠળ છે.
સર્વે દેવા મનુષ્યાશ્ચ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ । વૃક્ષાશ્ચ વિવિધા વલ્લ્યઃ પશવો મૃગપક્ષિણઃ
બધા દેવતાઓ, મનુષ્યો, ગંધર્વો, સાપો, રાક્ષસો, વિવિધ વૃક્ષો, વેલો, પશુઓ, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ—
માયાધીનાશ્ચ તે સર્વે ભાજનં બંધમોક્ષયોઃ । તયા સૃષ્ટમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્
આ બધાં માયાના વશમાં છે, જે બંધન અને મુક્તિનું સાધન છે. એ માયાએ આ આખું જગત, સ્થાવર અને જંગમ, બધું સર્જ્યું છે.
તદ્વશે વર્તતે નૂનં મોહજાલેન યંત્રિતમ્ । ત્વં કિયાન્માનુષેષ્વેકઃ ક્ષત્રિયો રજસાઽઽવિલઃ
નિશ્ચિત રીતે બધા એના કાબૂમાં છે, ભ્રમના જાળમાં બંધાયેલા છે. તમે તો અનેક મનુષ્યોમાં એક છો, રજોગુણથી આછાદિત ક્ષત્રિય છો.
જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ મોહયત્યનિશં હિ સા । બ્રહ્મેશવાસુદેવાદ્યા જ્ઞાને સત્યપિ શેષતઃ
એ માયા જ્ઞાની લોકોના મનને પણ સતત ભ્રમિત કરે છે; બ્રહ્મા, ઈશ અને વાસુદેવ જેવા જ્ઞાનમાં સ્થિર હોય, પણ એમાંથી પણ બચી શકતા નથી.
તેઽપિ રાગવશાલ્લોકે ભ્રમતિ પરિમોહિતાઃ । પુરા સત્યયુગે રાજન્વિષ્ણુર્નારાયણઃ સ્વયમ્
એ લોકો પણ રાગના વશમાં આવીને દુનિયામાં ભટકે છે, પૂરેપૂરી રીતે ભ્રમિત થાય છે; પહેલાં સત્યયુગમાં, વિષ્ણુ નારાયણ પોતે—
શ્વેતદ્વીપં સમાસાદ્ય ચકાર વિપુલં તપઃ । વર્ષાણામયુતં યાવદ્ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રસક્તયે
શ્વેતદ્વીપે પહોંચી, બ્રહ્મજ્ઞાન માટે દસ હજાર વર્ષ સુધી ભારે તપ કર્યું.
અનશ્વરસુખાયાસી ચિંતયાનસ્તતઃ પરમ્ । એકસ્મિન્નિર્જને દેશે બ્રહ્માઽપિ પરમાદ્ભુતે
અવિનાશી સુખની ઇચ્છા રાખી, તેમણે ઊંડા વિચાર કર્યા; એવા એક અજાયબીભર્યા એકાંત સ્થળે, બ્રહ્માએ પણ તપ કર્યું.
સ્થિતસ્તપસિ રાજેન્દ્ર મોહસ્ય વિનિવૃત્તયે । કદાચિદ્વાસુદેવોઽસૌ સ્થલાંતરમતિર્હરિઃ
હે રાજે, તેઓ ભ્રમમાંથી મુક્ત થવા તપમાં સ્થિર રહ્યા; એક વખત એ હરી, વાસુદેવ, પોતાનું સ્થાન બદલીને ગયા.
તસ્માદ્દેશાત્સમુત્થાય જગામાન્યદ્દિદૃક્ષયા । ચતુર્મુખોઽપિ રાજેન્દ્ર તથૈવ નિઃસૃતઃ સ્થલાત્
એ સ્થળેથી ઊભા રહીને, બીજા સ્થળે જોવા ગયા; હે રાજે, એ જ રીતે ચતુરમુખ બ્રહ્મા પણ પોતાનું સ્થાન છોડીને ગયા.
મિલિતૌ માર્ગમધ્યે તુ ચતુર્મુખચતુર્ભુજૌ । અન્યોન્યં પૃષ્ટવંતૌ તૌ કસ્ત્વં કસ્ત્વમિતિ સ્મ હ
માર્ગના મધ્યમાં, ચતુરમુખ અને ચતુર્ભુજ મળ્યા; બંનેએ એકબીજાને પૂછ્યું: 'તમે કોણ? તમે કોણ?'