બહુવૃક્ષસમાયુક્તં નદી પુલિન સંશ્રિતમ્ । નિર્વૈરશ્વાપદાકીર્ણં કોકિલારાવમંડિતમ્
એ આશ્રમ અનેક વૃક્ષોથી ભરેલો, નદીના કાંઠે આવેલો, જંગલી પ્રાણીઓના ભયથી મુક્ત અને કોયલના મીઠા અવાજોથી ગુંજતો હતો.
શિષ્યાધ્યયનશબ્દાઢ્યં મૃગયૂથશતાવૃતમ્ । નીવારાન્નસુપક્વાઢ્યં સુપુષ્પફલપાદપમ્
શિષ્યોના પાઠના અવાજોથી ભરપૂર, સૈંકડો હરણોના જૂથોથી ઘેરાયેલો, સારી રીતે રાંધેલા જંગલી ચોખા અને સુંદર ફૂલ-ફળવાળા વૃક્ષોથી શોભતો હતો.
હોમધૂમસુગંધેન પ્રીતિદં પ્રાણિનાં સદા । વેદધ્વનિસમાક્રાંતં સ્વર્ગાદપિ મનોહરમ્
હોમના ધૂમ્રની સુગંધથી હંમેશા જીવજંતુઓને આનંદ આપતો, વેદના અવાજોથી ગુંજતો અને સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે આકર્ષક હતો.
દૃષ્ટ્વા તમાશ્રમં રાજા બભૂવાસૌ મુદાન્વિતઃ । ભયં ત્યક્ત્વા મતિં ચક્રે વિશ્રામાય દ્વિજાશ્રમે
એવો આશ્રમ જોઈને રાજા આનંદથી ભરાઈ ગયો; તેણે ભય છોડીને દ્વિજના આશ્રમમાં આરામ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
આસજ્ય પાદપેઽશ્વં તુ જગામ વિનયાન્વિતઃ । દૃષ્ટ્વા તં મુનિમાસીનં સાલચ્છાયાસુ સંશ્રિતમ્
તેણે પોતાનો ઘોડો ઝાડે બાંધીને વિનમ્રતાથી આગળ વધ્યો અને સલ વૃક્ષની છાંયામાં બેઠેલા મુનિને જોયા.
મૃગાજિનાસનં શાંતં તપસાઽતિકૃશં ઋજુમ્ । અધ્યાપયંતં શિષ્યાંશ્ચ વેદશાસ્ત્રાર્થદર્શિનમ્
મૃગચર્મ પર બેઠેલા, તપથી ક્ષીણ થયેલા, સીધા, શાંતિથી શિષ્યોને વેદ-શાસ્ત્રના અર્થ સમજાવતા એવા મુનિ દેખાયા.
રહિતં ક્રોધલોભાદ્યૈર્દ્વંદ્વાતીતં વિમત્સરમ્ । આત્મજ્ઞાનરતં સત્યવાદિનં શમસંયુતમ્
કોઈ પણ ક્રોધ, લોભ કે દ્વેષથી રહિત, ઈર્ષ્યા વિના, આત્મજ્ઞાનમાં તત્પર, સત્યવચન અને શાંતિથી ભરપૂર એવા મુનિ હતા.
તં વીક્ષ્ય ભૂપતિર્ભૂમૌ પપાત દણ્ડવત્તદા । તદગ્રે ઽશ્રુજલાપૂર્ણનયનઃ પ્રેમસંયુતઃ
એ મુનિને જોઈને રાજા જમીન પર દંડવત્ પડ્યો, પ્રેમથી ભરાયેલા અને આંસુઓથી ભીના નેત્રો સાથે તેમના આગળ નમન કર્યો.
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે તમુવાચ તદા મુનિઃ । શિષ્યો દદૌ બૃસીં તસ્મૈ ગુરુણા નોદિતસ્તદા
પછી મુનિએ કહ્યું: 'ઉઠો, ઉઠો, તને શુભ થાય.' શિષ્યે ગુરુએ કહેલું ન હોવા છતાં, તેમને બેઠાડવાનું સ્થાન આપી દીધું.
ઉત્થાય નૃપતિસ્તસ્યાં સમાસીનસ્તદાજ્ઞયા । અર્ઘ્યપાદ્યાર્હણં ચક્રે સુમેધા વિધિપૂર્વકમ્
પછી રાજાએ તેમના આદેશથી ત્યાં બેઠા; સુમેધાએ વિધિ પ્રમાણે પગ અને હાથ ધોવા માટેનું પાણી અને આવકાર આપવાનું બધું કર્યું.
પપ્રચ્છાત્ર કુતઃ પ્રાપ્તઃ કસ્ત્વં ચિંતાપરઃ કથમ્ । કથયસ્વ યથાકામં સંવૃત્તં કારણં ત્વિહ
ત્યારે તેમણે પૂછ્યું: 'તમે અહીં ક્યાંથી આવ્યા છો? તમે કોણ છો, આમ વિચારમાં ડૂબેલા કેમ છો? જે કારણથી આવ્યા છો, તે મને ખુલ્લેઆમ કહો.'
કિમાગમનકૃત્યં તે બ્રૂહિ કાર્યં મનોગતમ્ । કરિષ્યે વાંછિતં કામમસાધ્યમપિ યત્તવ
'તમે અહીં આવવાનો શું હેતુ છે? મનમાં જે ઈચ્છા છે, તે કહો. તારી ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે, જો મુશ્કેલ હોય તો પણ, હું જરૂર કરીશ.'
રાજોવાચ। સુરથો નામ રાજાઽહં શત્રુભિશ્ચ પરાજિતઃ । ત્યક્ત્વા રાજ્યં ગૃહં ભાર્યામહં તે શરણં ગતઃ
રાજાએ કહ્યું: 'હું સુરથ નામનો રાજા છું, દુશ્મનો દ્વારા હરાવાયો છું. રાજ્ય, ઘર અને પત્ની બધું છોડીને, હું તારી શરણમાં આવ્યો છું.'
યદાજ્ઞાપયસે બ્રહ્મંસ્તદહં ભક્તિતત્પરઃ । કરિષ્યામિ ન મે ત્રાતા ત્વદન્યઃ પૃથિવીતલે
'હે બ્રાહ્મણ, તમે જે કહેશો, તે હું ભક્તિપૂર્વક કરીશ. ધરતી પર તમારાથી વિના બીજું કોઈ મારું રક્ષક નથી.'
શત્રુભ્યો મે ભયં ઘોરં પ્રાપ્તોઽસ્મ્યદ્ય તવાંતિકમ્ । ત્રાયસ્વ મુનિશાર્દૂલ શરણાગતવત્સલ
'મને દુશ્મનોનો ભારે ભય લાગ્યો છે, તેથી આજે હું તમારી પાસે આવ્યો છું. હે મહાન મુનિ, તમે શરણમાં આવેલા પર દયાળુ છો, મને રક્ષો.'
ઋષિરુવાચ। નિર્ભયં વસ રાજેંદ્ર નાત્ર તે શત્રવઃ કિલ । આગમિષ્યંતિ બલિનો નિશ્ચયં તપસો બલાત્
મુનિએ કહ્યું: 'હે રાજા, અહીં નિર્ભય રહીને વસો; અહીં તારા દુશ્મનો નથી. તપસ્યાની શક્તિથી શક્તિશાળી લોકો અહીં આવશે.'
નાત્ર હિંસા પ્રકર્તવ્યા વનવૃત્ત્યા નૃપોત્તમ । કર્તવ્યં જીવનં શસ્તૈર્નીવારફલમૂલકૈઃ
'હે શ્રેષ્ઠ રાજા, અહીં જંગલની રીત પ્રમાણે કોઈ હિંસા કરવી નહીં. સારાં ફળ, દાણા અને મૂળથી જીવન નિર્વાહ કરવો.'
વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નિર્ભયઃ સ નૃપસ્તદા । ઉવાસાશ્રમ એવાસૌ ફલમૂલાશનઃ શુચિઃ
વ્યાસે કહ્યું: મુનિની વાત સાંભળી, રાજા નિર્ભય થયા અને આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા, શુદ્ધ રહીને ફળ અને મૂળનું જ ભોજન કરતા.
કદાચિત્સ નૃપસ્તત્ર વૃક્ષચ્છાયાં સમાશ્રિતઃ । ચિન્તયામાસ ચિંતાર્તો ગૃહ એવ ગતાશયઃ
એક વખત, રાજા વૃક્ષની છાંયામાં બેઠા હતા, ત્યારે ચિંતામાં ડૂબી ગયા અને તેમનું મન ઘર તરફ વળી ગયું.
રાજ્યં મે શત્રુભિઃ પ્રાપ્તં મ્લેચ્છૈઃ પાપરતૈઃ સદા । સંપીડિતાઃ સ્યુર્લોકાસ્તૈર્દુરાચારૈર્ગતત્રપૈઃ
'મારું રાજ્ય દુશ્મનો, પાપી અને અશુદ્ધ લોકોના હાથમાં ગયું છે. એવા દુષ્ટ અને નિર્લજ્જ લોકોથી પ્રજાને અવશ્ય દુઃખ થશે.'
ગજાશ્ચ તુરગાઃ સર્વે દુર્બલા ભક્ષ્યવર્જિતાઃ । જાતાઃ સ્યુર્નાત્ર સંદેહઃ શત્રુણા પરિપીડિતાઃ
'મારા બધા હાથી અને ઘોડા યોગ્ય ખોરાક વગર નબળા થઈ જશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે દુશ્મનો તેમને ત્રાસ આપશે.'
સેવકા મમ સર્વે તે શત્રૂણાં વશવર્તિનઃ । દુઃખિતા એવ જાતાઃ સ્યુઃ પાલિતા યે મયા પુરા ॥ ધનં મે સુદુરાચારૈરસદ્વ્યયપરૈઃ પરૈઃ । દ્યૂતાસવભુજિષ્યાદિસ્થાને સ્યાત્પ્રાપિતં કિલ
'મારા બધા સેવકો હવે દુશ્મનોના વશમાં છે; જેમને મેં પહેલાં રક્ષ્યા હતા, તેઓ હવે દુઃખી થશે. મારું ધન દુષ્ટ અને દુરુપયોગી લોકો, જુગાર અને દારૂમાં લતાવાળા લોકો દ્વારા બરબાદ થશે.'
કોશક્ષયં કરિષ્યન્તિ વ્યસનૈઃ પાપબુદ્ધયઃ । ન પાત્રદાનનિપુણા મ્લેચ્છાસ્તે મન્ત્રિણોઽપિ મે
'આ પાપી બુદ્ધિવાળા લોકો પોતાના દુર્ગુણોથી ખજાનાનો નાશ કરશે. મારા મંત્રીઓ પણ વિદેશી હોવાથી, યોગ્ય લોકોને દાન આપવામાં નિપુણ નથી.'
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા વૃક્ષમૂલસ્થિતો યદા । તદાજગામ વૈશ્યસ્તુ કશ્ચિદાર્તિપરસ્તથા
આ રીતે રાજા ચિંતામાં ડૂબીને વૃક્ષના મૂળ પાસે બેઠા હતા, ત્યારે એક વેપારી પણ દુઃખી થઈને ત્યાં આવ્યો.
નૃપેણ પુરતો દૃષ્ટઃ પાર્શ્વે તત્રોપવેશિતઃ । પપ્રચ્છ તં નૃપઃ કોઽસિ કુત એવાગતો વનમ્
રાજાએ તેને જોઈને પાસે બેઠાડ્યો અને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આ જંગલમાં આવ્યા છો?'
કોઽસિ કસ્માચ્ચ દીનોઽસિ હરિતઃ શોકપીડિતઃ । બ્રૂહિ સત્યં મહાભાગ મૈત્રી સાપ્તપદી મતા
'તમે કોણ છો અને કેમ આમ દુઃખી, પીળા અને શોકથી પીડાઈ રહ્યા છો? સાચું કહો, હે ભાગ્યશાળી; સાત પગ સાથે ચાલવાથી મિત્રતા થાય છે.'
વ્યાસ ઉવાચ। તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞસ્તમુવાચ વિશોત્તમઃ । ઉપવિશ્ય સ્થિરો ભૂત્વા મત્વા સાધુસમાગમમ્
વ્યાસે કહ્યું: રાજાના શબ્દો સાંભળીને, જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ એ વ્યક્તિએ તેને સંબોધન કર્યું. મજબૂતીથી બેઠા રહીને, આ સારા સંમેલનને સમજીને વાત કરી.
વૈશ્ય ઉવાચ। મિત્રાહં વૈશ્યજાતીયઃ સમાધિર્નામ વિશ્રુતઃ । ધનવાન્ધર્મનિપુણ: સત્યવાગનસૂયકઃ
વૈશ્યે કહ્યું: હું તારો મિત્ર છું, વૈશ્ય જાતિમાં જન્મેલો અને સમાધિ નામે ઓળખાતો છું. હું ધનવાન છું, ધર્મમાં nipuṇ છું, સાચું બોલું છું અને ક્યારેય છેતરપિંડી કરતો નથી.
પુત્રદારૈર્નિરસ્તોઽહં ધનલુબ્ધૈરસાધુભિઃ । “કૃપણેતિ મિષં કૃત્વા ત્યક્ત્વા માયાં સુદુસ્ત્યજામ્” સ્વજનેન ચ સંત્યક્તઃ પ્રાપ્તોઽસ્મિ વનમાશુ વૈ
મારા પોતાના પુત્રો અને પત્નીએ, ધનની લાલચમાં અને દુષ્ટ સ્વભાવથી, મને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો છે. 'દુઃખી' કહીને ખોટી રીતે મને અને એ અતિમોટી મમતા પણ છોડી દીધી. મારા જ લોકો દ્વારા ત્યજાઈને હું તરત જ આ જંગલમાં આવી ગયો છું.
કોઽસિ ત્વં ભાગ્યવાન્ભાસિ કથયસ્વ પ્રિયાધુના । રાજોવાચ। સુરથો નામ રાજાઽહં દસ્યુભિઃ પીડિતોઽભવમ્
તુ કોણ છે, જે બહુ ભાગ્યશાળી દેખાય છે? કૃપા કરીને હવે મને કહો, પ્રિય. રાજાએ કહ્યું: હું સુરથ નામનો રાજા છું, જે દુશ્મનોના ત્રાસથી પીડાયો છું.