ચિંતયામાસ મેધાવી રાજા નીતિવિચક્ષણઃ । પ્રધાનાન્વિમના દૃષ્ટ્વા શત્રુપક્ષસમાશ્રિતાન્
રાજા, જે બુદ્ધિશાળી અને રાજકારણમાં કુશળ હતો, તેણે જોયું કે તેના મુખ્ય મંત્રીઓ મનથી ઉદાસ છે અને દુશ્મન પક્ષની શરણમાં ગયા છે, ત્યારે તેણે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
સ્થાનં ગૃહીત્વા વિપુલં પરિખાદુર્ગમંડિતમ્ । કાલપ્રતીક્ષા કર્તવ્યા કિં વા યુદ્ધં વરં મતમ્
મોટું અને ખાઈથી સુરક્ષિત સ્થાન મેળવી લીધું છે, તો હવે યોગ્ય સમયની રાહ જોવી જોઈએ કે પછી યુદ્ધ કરવું એ સારું રહેશે?
મંત્રિણઃ શત્રુવશગા મંત્રયોગ્યા ન તે કિલ । કિં કરોમીતિ મનસા ભૂપતિઃ સમચિંતયત્
મંત્રીઓ હવે દુશ્મનના વશમાં છે, તેઓ સલાહ માટે યોગ્ય નથી રહ્યા; રાજાએ મનમાં વિચાર્યું, 'હું હવે શું કરું?'
કદાચિત્તે ગૃહીત્વા માં પાપાચારાઃ પરાશ્રિતાઃ । શત્રુભ્યોઽથ પ્રદાસ્યંતિ તદા કિં વા ભવિષ્યતિ
ક્યારેક જો દુષ્ટ વર્તનવાળા લોકો મને પકડીને દુશ્મનોને સોંપી દે, તો પછી શું થશે?
પાપબુદ્ધિષુ વિશ્વાસો ન કર્તવ્યઃ કદાચન । કિં તે વૈ પ્રકુર્વન્તિ યે લોભવશગા નરાઃ
ક્યારેય પણ દુષ્ટ મનવાળા લોકો પર વિશ્વાસ કરવો નહીં; લોભમાં પડેલા લોકો ખરેખર શું સારું કરે છે?
ભ્રાતરં પિતરં મિત્રં સુહૃદં બાંધવં તથા । ગુરું પૂજ્યં દ્વિજં દ્વેષ્ટિ લોભાવિષ્ટઃ સદા નરઃ
લોભથી અંધ થયેલો માણસ હંમેશા પોતાના ભાઈ, પિતા, મિત્ર, સ્નેહી, સંબંધીઓ, પૂજ્ય ગુરુ અને બ્રાહ્મણને પણ દુશ્મન સમાન જ ગણે છે.
તસ્માન્મયા ન કર્તવ્યો વિશ્વાસઃ સર્વથાઽધુના । મંત્રિવર્ગેઽતિપાપિષ્ઠે શત્રુપક્ષસમાશ્રિતે
આથી, હવે મને અત્યંત દુષ્ટ અને દુશ્મન પક્ષમાં ગયેલા મંત્રીઓ પર કોઈપણ રીતે વિશ્વાસ કરવો નહીં.
ઇતિ સંચિંત્ય મનસા રાજા પરમદુર્મનાઃ । એકાકી હયમારુહ્ય નિર્જગામ પુરાત્તત્તઃ
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, રાજા ખૂબ જ દુઃખી થઈને એકલો ઘોડા પર ચડીને શહેરમાંથી નીકળી પડ્યો.
અસહાયોઽથ નિર્ગત્ય ગહનં વનમાશ્રિતઃ । ચિન્તયામાસ મેધાવી ક્વ ગંતવ્યં મયા પુનઃ
સાથ વગર, તે ઘન ઘાટ જંગલમાં ગયો અને ત્યાં આશરો લીધો; બુદ્ધિશાળી રાજાએ વિચાર્યું, 'હવે હું કયા જઉં?'
યોજનત્રયમાત્રે તુ મુનેરાશ્રમમુત્તમમ્ । જ્ઞાત્વા જગામ ભૂપાલસ્તાપસસ્ય સુમેધસઃ
મુનિ સુમેધસનું ઉત્તમ આશ્રમ માત્ર ત્રણ યોજન દૂર છે એવું જાણીને, રાજા ત્યાં જવા લાગ્યો.
બહુવૃક્ષસમાયુક્તં નદી પુલિન સંશ્રિતમ્ । નિર્વૈરશ્વાપદાકીર્ણં કોકિલારાવમંડિતમ્
એ આશ્રમ અનેક વૃક્ષોથી ભરેલો, નદીના કાંઠે આવેલો, જંગલી પ્રાણીઓના ભયથી મુક્ત અને કોયલના મીઠા અવાજોથી ગુંજતો હતો.
શિષ્યાધ્યયનશબ્દાઢ્યં મૃગયૂથશતાવૃતમ્ । નીવારાન્નસુપક્વાઢ્યં સુપુષ્પફલપાદપમ્
શિષ્યોના પાઠના અવાજોથી ભરપૂર, સૈંકડો હરણોના જૂથોથી ઘેરાયેલો, સારી રીતે રાંધેલા જંગલી ચોખા અને સુંદર ફૂલ-ફળવાળા વૃક્ષોથી શોભતો હતો.
હોમધૂમસુગંધેન પ્રીતિદં પ્રાણિનાં સદા । વેદધ્વનિસમાક્રાંતં સ્વર્ગાદપિ મનોહરમ્
હોમના ધૂમ્રની સુગંધથી હંમેશા જીવજંતુઓને આનંદ આપતો, વેદના અવાજોથી ગુંજતો અને સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે આકર્ષક હતો.
દૃષ્ટ્વા તમાશ્રમં રાજા બભૂવાસૌ મુદાન્વિતઃ । ભયં ત્યક્ત્વા મતિં ચક્રે વિશ્રામાય દ્વિજાશ્રમે
એવો આશ્રમ જોઈને રાજા આનંદથી ભરાઈ ગયો; તેણે ભય છોડીને દ્વિજના આશ્રમમાં આરામ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
આસજ્ય પાદપેઽશ્વં તુ જગામ વિનયાન્વિતઃ । દૃષ્ટ્વા તં મુનિમાસીનં સાલચ્છાયાસુ સંશ્રિતમ્
તેણે પોતાનો ઘોડો ઝાડે બાંધીને વિનમ્રતાથી આગળ વધ્યો અને સલ વૃક્ષની છાંયામાં બેઠેલા મુનિને જોયા.
મૃગાજિનાસનં શાંતં તપસાઽતિકૃશં ઋજુમ્ । અધ્યાપયંતં શિષ્યાંશ્ચ વેદશાસ્ત્રાર્થદર્શિનમ્
મૃગચર્મ પર બેઠેલા, તપથી ક્ષીણ થયેલા, સીધા, શાંતિથી શિષ્યોને વેદ-શાસ્ત્રના અર્થ સમજાવતા એવા મુનિ દેખાયા.
રહિતં ક્રોધલોભાદ્યૈર્દ્વંદ્વાતીતં વિમત્સરમ્ । આત્મજ્ઞાનરતં સત્યવાદિનં શમસંયુતમ્
કોઈ પણ ક્રોધ, લોભ કે દ્વેષથી રહિત, ઈર્ષ્યા વિના, આત્મજ્ઞાનમાં તત્પર, સત્યવચન અને શાંતિથી ભરપૂર એવા મુનિ હતા.
તં વીક્ષ્ય ભૂપતિર્ભૂમૌ પપાત દણ્ડવત્તદા । તદગ્રે ઽશ્રુજલાપૂર્ણનયનઃ પ્રેમસંયુતઃ
એ મુનિને જોઈને રાજા જમીન પર દંડવત્ પડ્યો, પ્રેમથી ભરાયેલા અને આંસુઓથી ભીના નેત્રો સાથે તેમના આગળ નમન કર્યો.
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે તમુવાચ તદા મુનિઃ । શિષ્યો દદૌ બૃસીં તસ્મૈ ગુરુણા નોદિતસ્તદા
પછી મુનિએ કહ્યું: 'ઉઠો, ઉઠો, તને શુભ થાય.' શિષ્યે ગુરુએ કહેલું ન હોવા છતાં, તેમને બેઠાડવાનું સ્થાન આપી દીધું.
ઉત્થાય નૃપતિસ્તસ્યાં સમાસીનસ્તદાજ્ઞયા । અર્ઘ્યપાદ્યાર્હણં ચક્રે સુમેધા વિધિપૂર્વકમ્
પછી રાજાએ તેમના આદેશથી ત્યાં બેઠા; સુમેધાએ વિધિ પ્રમાણે પગ અને હાથ ધોવા માટેનું પાણી અને આવકાર આપવાનું બધું કર્યું.
પપ્રચ્છાત્ર કુતઃ પ્રાપ્તઃ કસ્ત્વં ચિંતાપરઃ કથમ્ । કથયસ્વ યથાકામં સંવૃત્તં કારણં ત્વિહ
ત્યારે તેમણે પૂછ્યું: 'તમે અહીં ક્યાંથી આવ્યા છો? તમે કોણ છો, આમ વિચારમાં ડૂબેલા કેમ છો? જે કારણથી આવ્યા છો, તે મને ખુલ્લેઆમ કહો.'
કિમાગમનકૃત્યં તે બ્રૂહિ કાર્યં મનોગતમ્ । કરિષ્યે વાંછિતં કામમસાધ્યમપિ યત્તવ
'તમે અહીં આવવાનો શું હેતુ છે? મનમાં જે ઈચ્છા છે, તે કહો. તારી ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે, જો મુશ્કેલ હોય તો પણ, હું જરૂર કરીશ.'
રાજોવાચ। સુરથો નામ રાજાઽહં શત્રુભિશ્ચ પરાજિતઃ । ત્યક્ત્વા રાજ્યં ગૃહં ભાર્યામહં તે શરણં ગતઃ
રાજાએ કહ્યું: 'હું સુરથ નામનો રાજા છું, દુશ્મનો દ્વારા હરાવાયો છું. રાજ્ય, ઘર અને પત્ની બધું છોડીને, હું તારી શરણમાં આવ્યો છું.'
યદાજ્ઞાપયસે બ્રહ્મંસ્તદહં ભક્તિતત્પરઃ । કરિષ્યામિ ન મે ત્રાતા ત્વદન્યઃ પૃથિવીતલે
'હે બ્રાહ્મણ, તમે જે કહેશો, તે હું ભક્તિપૂર્વક કરીશ. ધરતી પર તમારાથી વિના બીજું કોઈ મારું રક્ષક નથી.'
શત્રુભ્યો મે ભયં ઘોરં પ્રાપ્તોઽસ્મ્યદ્ય તવાંતિકમ્ । ત્રાયસ્વ મુનિશાર્દૂલ શરણાગતવત્સલ
'મને દુશ્મનોનો ભારે ભય લાગ્યો છે, તેથી આજે હું તમારી પાસે આવ્યો છું. હે મહાન મુનિ, તમે શરણમાં આવેલા પર દયાળુ છો, મને રક્ષો.'
ઋષિરુવાચ। નિર્ભયં વસ રાજેંદ્ર નાત્ર તે શત્રવઃ કિલ । આગમિષ્યંતિ બલિનો નિશ્ચયં તપસો બલાત્
મુનિએ કહ્યું: 'હે રાજા, અહીં નિર્ભય રહીને વસો; અહીં તારા દુશ્મનો નથી. તપસ્યાની શક્તિથી શક્તિશાળી લોકો અહીં આવશે.'
નાત્ર હિંસા પ્રકર્તવ્યા વનવૃત્ત્યા નૃપોત્તમ । કર્તવ્યં જીવનં શસ્તૈર્નીવારફલમૂલકૈઃ
'હે શ્રેષ્ઠ રાજા, અહીં જંગલની રીત પ્રમાણે કોઈ હિંસા કરવી નહીં. સારાં ફળ, દાણા અને મૂળથી જીવન નિર્વાહ કરવો.'
વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નિર્ભયઃ સ નૃપસ્તદા । ઉવાસાશ્રમ એવાસૌ ફલમૂલાશનઃ શુચિઃ
વ્યાસે કહ્યું: મુનિની વાત સાંભળી, રાજા નિર્ભય થયા અને આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા, શુદ્ધ રહીને ફળ અને મૂળનું જ ભોજન કરતા.
કદાચિત્સ નૃપસ્તત્ર વૃક્ષચ્છાયાં સમાશ્રિતઃ । ચિન્તયામાસ ચિંતાર્તો ગૃહ એવ ગતાશયઃ
એક વખત, રાજા વૃક્ષની છાંયામાં બેઠા હતા, ત્યારે ચિંતામાં ડૂબી ગયા અને તેમનું મન ઘર તરફ વળી ગયું.
રાજ્યં મે શત્રુભિઃ પ્રાપ્તં મ્લેચ્છૈઃ પાપરતૈઃ સદા । સંપીડિતાઃ સ્યુર્લોકાસ્તૈર્દુરાચારૈર્ગતત્રપૈઃ
'મારું રાજ્ય દુશ્મનો, પાપી અને અશુદ્ધ લોકોના હાથમાં ગયું છે. એવા દુષ્ટ અને નિર્લજ્જ લોકોથી પ્રજાને અવશ્ય દુઃખ થશે.'