પ્રાપ્તેયં દૈવરચિતા નારી નરશતોત્તમા । નાશાયાસ્મત્કુલસ્યેહ સર્વથાઽતિબલાઽબલા
આ સ્ત્રી તો ભાગ્યે રચાઈને આવી છે, જે અનેક પુરુષોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; એ અત્યંત શક્તિશાળી હોય કે નિર્બળ, દરેક રીતે આપણા કુળનો નાશ લાવવા આવી છે.
વૃથા કિં સામવાક્યાનિ મયા યોજ્યાનિ સાંપ્રતમ્ । હનનાયાગતા હ્યેષા કિં નુ સામ્ના પ્રસીદતિ
હવે હું વ્યર્થ સમાધાનની વાતો કેમ કરું? એ તો યુદ્ધ માટે આવી છે—શું એ મીઠી વાતોથી સાચે જ પ્રસન્ન થશે?
ન દાનૈશ્ચાલિતું યોગ્યા નાનાશસ્ત્રવિભૂષિતા । ભેદસ્તુ વિફલઃ કામં સર્વદેવવશાનુગા
એને અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ હોવાથી ભેટ આપીને વશ કરવી શક્ય નથી; અને ફૂટ પાડવાનો પ્રયાસ પણ નિષ્ફળ જ રહેશે, કારણ કે એ તો બધા દેવતાઓની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.
તસ્માત્તુ મરણં શ્રેયો ન સંગ્રામે પલાયનમ્ । જયો વા મરણં વાઽદ્ય ભવત્વેવ યથાવિધિ
એટલે યુદ્ધમાંથી ભાગવું કરતાં મરણ શ્રેષ્ઠ છે; આજે વિજય કે મરણ, જેવું ભાગ્યમાં લખાયું હોય, તે જ થવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ સંચિંત્યમાનઃ સ શુમ્ભઃ સત્ત્વાશ્રિતોઽભવત્ । યુદ્ધાય સુસ્થિરો ભૂત્વા તામુવાચ પુરઃ સ્થિતામ્
વ્યાસ કહે છે: આમ વિચારીને શુંભએ પોતાના પર વિશ્વાસ રાખીને યુદ્ધ માટે દૃઢ સંકલ્પ કર્યો અને એ સ્ત્રી સામે ઊભો રહીને બોલ્યો.
દેવિ યુધ્યસ્વ કાન્તેઽદ્ય વૃથાઽયં તે પરિશ્રમઃ । મૂર્ખાઽસિ કિલ નારીણાં નાયં ધર્મઃ કદાચન
હે દેવી, હવે યુદ્ધ કર, સુંદરિ; તારો આ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે. સાચે કહું તો, સ્ત્રીઓમાં તું મૂર્ખ છે—આ કદી પણ સ્ત્રીઓનો માર્ગ નથી.
નારીણાં લોચને બાણા ભ્રુવાવેવ શરાસનમ્ । હાવભાવાસ્તુ શસ્ત્રાણિ પુમાઁલ્લક્ષ્યં વિચક્ષણઃ
સ્ત્રીઓ માટે આંખો જ બાણ છે, ભ્રૂઓ ધનુષ્ય છે; તેમનાં હાવભાવ શસ્ત્ર છે અને બુદ્ધિશાળી પુરુષ એનો નિશાન છે.
સન્નાહશ્ચાંગરાગોઽત્ર રથશ્ચાપિ મનોરથઃ । મન્દપ્રજલ્પિતં ભેરીશબ્દો નાન્યઃ કદાચન
સ્ત્રીઓનું કવચ તો અંગરાગ છે, તેમનો રથ કલ્પનાનો રથ છે; મીઠા બોલ જ તેમનું યુદ્ધડું છે, બીજું કંઈ નહિ.
અન્યાસ્ત્રધારણં સ્ત્રીણાં સ્ત્રીણાં વિડંબનમસંશયમ્ । લજ્જૈવ ભૂષણં કાંતે ન ચ ધાર્ષ્ટ્યં કદાચન
સ્ત્રીઓએ બીજાં શસ્ત્રો ધારણ કરવું એ નિશ્ચિતપણે ઉપહાસ છે; હે કાંતે, લાજ જ તેમનું આભૂષણ છે, ધૃષ્ટતા કદી નહિ.
યુધ્યમાના વરા નારી કર્કશેવાભિદૃશ્યતે । સ્તનૌ સંગોપનીયૌ વા ધનુષઃ કર્ષણે કથમ્
યુદ્ધ કરતી સ્ત્રી તો કઠોર દેખાય છે, સુંદર લાગતી નથી; અને સ્તન છુપાવીને ધનુષ્ય કેવી રીતે ખેંચી શકે?
ક્વ મન્દગમનં કુત્ર ગદામાદાય ધાવનમ્ । બુદ્ધિદા કાલિકા તેઽત્ર ચામુંડા પરનાયિકા
મંદ ચાલ અને હાથમાં ગદા લઈને દોડવું—આ બંને ક્યાં મળે? અહીં તો તારી બુદ્ધિદાત્રી કાળિકા છે અને મુખ્ય ચામુંડા છે.
ચંડિકામન્ત્રમધ્યસ્થા લાલનેઽસુસ્વરા શિવા । વાહનં મૃગરાડાસ્તે સર્વસત્ત્વભયંકરઃ
તું ચંડિકા મંત્રોમાં સ્થિત છે, મધુર અવાજવાળી અને શુભ છે; તારો વાહન સિંહરાજ છે, જે બધા જીવજંતુઓને ભય પેદા કરે છે.
વીણાનાદં પરિત્યજ્ય ઘંટાનાદં કરોષિ યત્ । રૂપયૌવનયોઃ સર્વં વિરોધિ વરવર્ણિનિ
વીણા વગાડવાનો અવાજ છોડીને હવે તું ઘંટનો અવાજ કરે છે; હે તેજસ્વિ, આ બધું તો તારા સૌંદર્ય અને યુવાનીને અનુકૂળ નથી.
યદિ તે સંગરેચ્છાઽસ્તિ કુરૂપા ભવ ભામિનિ । લમ્બોષ્ઠી કુનખી ક્રૂરા ધ્વાંક્ષવર્ણા વિલોચના
જો તને સાચે યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા હોય, તો હે સુંદરિ, તું કુરુપ બની જા—તારા હોઠ લટકતા હોય, નખ વાંકા-વળાં હોય, આંખો ક્રૂર હોય અને રંગ ગિધ જેવો કાળો હોય.
લમ્બપાદા કુદન્તી ચ માર્જારનયનાકૃતિઃ । ઈદૃશં રૂપમાસ્થાય તિષ્ઠ યુદ્ધે સ્થિરા ભવ
લટકતાં પગવાળી, વાંકડાં દાંતવાળી અને બિલાડી જેવી આંખો ધરાવતી એવી આકૃતિ ધારણ કર અને યુદ્ધમાં અડગ રહીને ઉભી રહો.
કર્કશં વચનં બ્રૂહિ તતો યુદ્ધં કરોમ્યહમ્ । ઈદૃશીં સુદતીં દૃષ્ટ્વા ન મે પાણિઃ પ્રસીદતિ
કઠોર શબ્દો બોલ, પછી હું યુદ્ધ કરીશ; તારા સુંદર દાંત જોઈને મારા હાથમાં હિંમત જાગતી નથી.
હન્તું ત્વાં મૃગશાવાક્ષિ કામકાંતોપમે મૃધે । વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ બ્રુવાણં કામાર્તં વીક્ષ્ય તં જગદમ્બિકા
હરિણની આંખ જેવી તારી આંખો અને કામદેવ જેવી સુંદરતા ધરાવતી તને યુદ્ધમાં હું કેમ મારી શકું? વ્યાસ કહે છે: તેને કામના વશ થયેલો જોઈને જગદંબા એ કહ્યું—
સ્મિતપૂર્વમિદં વાક્યમુવાચ ભરતોત્તમ । દેવ્યુવાચ। કિં વિષીદસિ મન્દાત્મન્કામબાણવિમોહિતઃ
હસીને, એણે આ શબ્દો કહ્યા: દેવી બોલી: હે મૂર્ખ, કામના ના બાણોથી મોહિત થઈને તું શા માટે નિરાશ થતો છે?
પ્રેક્ષિકાઽહં સ્થિતા મૂઢ કુરુ કાલિકયા મૃધમ્ । ચામુણ્ડયા વા કુર્વેતે તવ યોગ્યે રણાંગણે
હું તો અહીં સાક્ષી બનીને ઉભી છું, હે મૂર્ખ, તું કાળિકા સાથે કે ચામુંડા સાથે, જેમ તને યોગ્ય લાગે તેમ, યુદ્ધ કર.
પ્રહરસ્વ યથાકામં નાહં ત્વાં યોદ્ધુમુત્સહે । ઇત્યુક્ત્વા કાલિકાં પ્રાહ દેવી મધુરયા ગિરા
તને જેવું ગમે તેમ પ્રહાર કર; હું તારી સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છતી નથી. આવું કહીને દેવી એ કાળિકા ને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું:
જહ્યેનં કાલિકે ક્રૂરે કુરૂપપ્રિયમાહવે । વ્યાસ ઉવાચ। ઇત્યુક્તા કાલિકા કાલપ્રેરિતા કાલરૂપિણી
હે ભયાનક કાળિકા, એને મારી નાખ અને યુદ્ધમાં મને જે ગમતું હોય તે કર. વ્યાસ કહે છે: આવું સાંભળીને, કાળિકા, સમયના પ્રેરણે અને સમયરૂપ બની—
ગદાં પ્રગૃહ્ય તરસા તસ્થાવાજૌ કૃતોદ્યમા । તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવાતિભયાનકમ્
ગદા હાથમાં લઈને ઝડપથી યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ઊભી રહી; બંને વચ્ચે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
પશ્યતાં સર્વદેવાનાં મુનીનાં ચ મહાત્મનામ્ । ગદામુદ્યમ્ય શુંભોઽથ જઘાન કાલિકાં રણે
બધા દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, શુંભ એ પોતાની ગદા ઊંચકી અને યુદ્ધમાં કાળિકા પર પ્રહાર કર્યો.
કાલિકા દૈત્યરાજાનં ગદયા ન્યહનદ્ભૃશમ્। બભંજાસ્ય રથં ચંડી ગદયા કનકોજ્જ્વલમ્
કાળિકા એ દૈત્યરાજા પર પોતાની ગદા થી જોરદાર પ્રહાર કર્યો; ચંડિકા એ તેની સુવર્ણ અને તેજસ્વી રથને ગદા વડે તોડી નાખ્યો.
ખરાન્હત્વા જઘાનાશુ દારુકં દારુણસ્વના। સ પદાતિર્ગદાં ગુર્વી સમાદાય ક્રુધાન્વિતઃ
કઠોર ઘોડાઓને મારીને, તેણે ભયાનક અવાજ સાથે તરત જ સારથીને પણ મારી નાખ્યો; પછી, પગે ઊભો રહી, ગુસ્સામાં પોતાની ભારે ગદા પકડી.
કાલિકાભુજયોર્મધ્યે પ્રહસન્નહનત્તદા । વંચયિત્વા ગદાઘાતં ખડ્ગમાદાય સત્વરા
કાળિકા ના હાથ વચ્ચે હસતો હસતો તેણે પ્રહાર કર્યો; ગદા ના ઘાટથી બચીને, કાળિકા એ ઝડપથી પોતાની તલવાર ઉપાડી.
ચિચ્છેદાસ્ય ભુજં સવ્યં સાયુધં ચંદનાર્ચિતમ્ । સ છિન્નબાહુવિરથો ગદાપાણિ: પરિપ્લુતઃ
તેણી એ તેની ડાબી બાજુનો હાથ, શસ્ત્રધારી અને ચંદનથી સુશોભિત, કાપી નાખ્યો; હાથ કપાઈ ગયેલો, રથ વગર, પણ હજી ગદા પકડીને, તે લોહીથી ભીંજાઈ ગયો.
અચિરેણ સમાગત્ય કાલિકામહનત્તદા । કાલી ચ કરવાલેન ભુજં તસ્યાથ દક્ષિણમ્
થોડી જ વારમાં તે આવીને કાળિકા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો; ત્યારે કાળિકા એ પોતાની તલવારથી તેનો જમણો હાથ પણ કાપી નાખ્યો.
ચિચ્છેદ પ્રહસંતી સા સગદં કિલ સાંગદમ્ । કર્તું પાદપ્રહારં સ કુપિતઃ પ્રયયૌ જવાત્
હસતી હસતી, તેણે તેનો હાથ—ગદા અને કંગણ સાથે—કાપી નાખ્યો; ગુસ્સામાં, તેણે પગથી પ્રહાર કરવા ઝડપથી દોડ કર્યો.
કાલી ચિચ્છેદ ચરણૌ ખડ્ગેનાસ્ય ત્વરાન્વિતા । સચ્છિન્નકરપાદોઽપિ તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચ બ્રુવન્
કાળિકા એ ઝડપથી પોતાની તલવારથી તેના પગ પણ કાપી નાખ્યા; હાથ અને પગ કપાઈ ગયા છતાં, તે હજી પણ બોલતો રહ્યો: 'ઊભો રહો, ઊભો રહો!'