સર્વાભરણભૂષાઢ્યાં સર્વલક્ષણસંયુતામ્ । સ્તૂયમાનાં સુરૈઃ ખસ્થૈર્ગન્ધર્વયક્ષકિન્નરૈઃ
જે સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભિત અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી, અને જેને આકાશમાં દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો અને કિન્નરો સ્તુતિ કરતા હતા.
પુષ્પૈશ્ચ પૂજ્યમાનાં ચ મંદારપાદપોદ્ભવૈઃ । કુર્વાણાં શંખનિનદં ઘંટાનાદં મનોહરમ્
મંદાર વૃક્ષના ફૂલો વડે પૂજાયમાન, અને શંખ તથા ઘંટાનાદના મનોહર અવાજથી ગુંજતી હતી.
દૃષ્ટ્વા તાં મોહમગમચ્છુંભઃ કામવિમોહિતઃ । પંચબાણાહતઃ કામં મનસા સમચિંતયત્
એને જોઈને, શુંભ મોહમાં પડી ગયો, કામથી વિમોહિત થઈ ગયો, જાણે કામદેવના પાંચ બાણ વાગ્યા હોય, અને મનમાં એને વિચારી રહ્યો.
અહો રૂપમિદં સમ્યગહો ચાતુર્યમદ્ભુતમ્ । સુકુમારાઽતિતન્વંગી સદ્યઃ પ્રકટયૌવના । ચિત્રમેતદસૌ બાલા કામભાવવિવર્જિતા
આહ, આ રૂપ ખરેખર અદભુત છે; આહ, આ ચતુરાઈ પણ અજોડ છે. અત્યંત નાજુક અને પાતળી કાયાની, તરત જ યુવાનીથી યુક્ત—પણ છતાં, બાળા હોવા છતાં, એમાં કોઈ કામની ભાવના નથી.
કામકાંતાસમા રૂપે સર્વલક્ષણલક્ષિતા । અમ્બિકેયં કિમેતત્તુ હંતિ સર્વાન્મહાબલાન્
રૂપમાં તો એ કામકાંતા સમાન છે, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે. શું આ અંબિકા છે, જે બધા મહાબળીઓને સંહાર કરે છે?
ઉપાયઃ કોઽત્ર કર્તવ્યો યેન મે વશગા ભવેત્ । ન મંત્રા વા મરાલાક્ષીસાધને સન્નિધૌ મમ
અહીં કયો ઉપાય કરવો જોઈએ, જેથી એ મારી વશમાં આવે? મારી હાજરીમાં તો કોઈ મંત્ર કે ટોણકા પણ આ મરાલનેત્રવાળી પર ચાલતા નથી.
સર્વમંત્રમયી હ્યેષા મોહિની મદગર્વિતા। સુન્દરીયં કથં મે સ્યાદ્વશગા વરવર્ણિની
આ સ્ત્રી તો બધા મંત્રોથી બનેલી છે, મહામોહિની છે અને પોતાના સૌંદર્યનો ઘમંડ ધરાવે છે; એવી તેજસ્વિ સ્ત્રી મારા વશમાં કેવી રીતે આવી શકે?
પાતાલગમનં મેઽત્ર ન યુક્તં સમરાંગણાત્ । સામદાનવિભેદૈશ્ચ નેયં સાધ્યા મહાબલા
મારે યુદ્ધભૂમિમાંથી પાતાળમાં જવું યોગ્ય નથી; અને એ મહાબલી સ્ત્રીને સમજાવવાથી, ભેટ આપવાથી કે ફૂટ પાડવાથી પણ જીતવી શક્ય નથી.
કિં કર્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં વિષમે સમુપસ્થિતે । મરણં નોત્તમં ચાત્ર સ્ત્રીકૃતં તુ યશોઽપહૃત્
હવે આવી મુશ્કેલીમાં શું કરવું, ક્યાં જવું? અહીં મરણ શ્રેષ્ઠ નથી, કારણ કે મારી ખ્યાતિ તો પહેલેથી જ સ્ત્રીના હાથે છીનવાઈ ગઈ છે.
મરણં ઋષિભિઃ પ્રોક્તં સંગરે મંગલાસ્પદમ્ । યત્તત્સમાનબલયોર્યોધયોર્યુધ્યતોઃ કિલ
ઋષિઓએ કહ્યું છે કે યુદ્ધમાં સમાન શક્તિ ધરાવતા બે વીરોએ લડતાં મરણ આવે તો તે શુભ છે.
પ્રાપ્તેયં દૈવરચિતા નારી નરશતોત્તમા । નાશાયાસ્મત્કુલસ્યેહ સર્વથાઽતિબલાઽબલા
આ સ્ત્રી તો ભાગ્યે રચાઈને આવી છે, જે અનેક પુરુષોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; એ અત્યંત શક્તિશાળી હોય કે નિર્બળ, દરેક રીતે આપણા કુળનો નાશ લાવવા આવી છે.
વૃથા કિં સામવાક્યાનિ મયા યોજ્યાનિ સાંપ્રતમ્ । હનનાયાગતા હ્યેષા કિં નુ સામ્ના પ્રસીદતિ
હવે હું વ્યર્થ સમાધાનની વાતો કેમ કરું? એ તો યુદ્ધ માટે આવી છે—શું એ મીઠી વાતોથી સાચે જ પ્રસન્ન થશે?
ન દાનૈશ્ચાલિતું યોગ્યા નાનાશસ્ત્રવિભૂષિતા । ભેદસ્તુ વિફલઃ કામં સર્વદેવવશાનુગા
એને અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ હોવાથી ભેટ આપીને વશ કરવી શક્ય નથી; અને ફૂટ પાડવાનો પ્રયાસ પણ નિષ્ફળ જ રહેશે, કારણ કે એ તો બધા દેવતાઓની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.
તસ્માત્તુ મરણં શ્રેયો ન સંગ્રામે પલાયનમ્ । જયો વા મરણં વાઽદ્ય ભવત્વેવ યથાવિધિ
એટલે યુદ્ધમાંથી ભાગવું કરતાં મરણ શ્રેષ્ઠ છે; આજે વિજય કે મરણ, જેવું ભાગ્યમાં લખાયું હોય, તે જ થવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ સંચિંત્યમાનઃ સ શુમ્ભઃ સત્ત્વાશ્રિતોઽભવત્ । યુદ્ધાય સુસ્થિરો ભૂત્વા તામુવાચ પુરઃ સ્થિતામ્
વ્યાસ કહે છે: આમ વિચારીને શુંભએ પોતાના પર વિશ્વાસ રાખીને યુદ્ધ માટે દૃઢ સંકલ્પ કર્યો અને એ સ્ત્રી સામે ઊભો રહીને બોલ્યો.
દેવિ યુધ્યસ્વ કાન્તેઽદ્ય વૃથાઽયં તે પરિશ્રમઃ । મૂર્ખાઽસિ કિલ નારીણાં નાયં ધર્મઃ કદાચન
હે દેવી, હવે યુદ્ધ કર, સુંદરિ; તારો આ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે. સાચે કહું તો, સ્ત્રીઓમાં તું મૂર્ખ છે—આ કદી પણ સ્ત્રીઓનો માર્ગ નથી.
નારીણાં લોચને બાણા ભ્રુવાવેવ શરાસનમ્ । હાવભાવાસ્તુ શસ્ત્રાણિ પુમાઁલ્લક્ષ્યં વિચક્ષણઃ
સ્ત્રીઓ માટે આંખો જ બાણ છે, ભ્રૂઓ ધનુષ્ય છે; તેમનાં હાવભાવ શસ્ત્ર છે અને બુદ્ધિશાળી પુરુષ એનો નિશાન છે.
સન્નાહશ્ચાંગરાગોઽત્ર રથશ્ચાપિ મનોરથઃ । મન્દપ્રજલ્પિતં ભેરીશબ્દો નાન્યઃ કદાચન
સ્ત્રીઓનું કવચ તો અંગરાગ છે, તેમનો રથ કલ્પનાનો રથ છે; મીઠા બોલ જ તેમનું યુદ્ધડું છે, બીજું કંઈ નહિ.
અન્યાસ્ત્રધારણં સ્ત્રીણાં સ્ત્રીણાં વિડંબનમસંશયમ્ । લજ્જૈવ ભૂષણં કાંતે ન ચ ધાર્ષ્ટ્યં કદાચન
સ્ત્રીઓએ બીજાં શસ્ત્રો ધારણ કરવું એ નિશ્ચિતપણે ઉપહાસ છે; હે કાંતે, લાજ જ તેમનું આભૂષણ છે, ધૃષ્ટતા કદી નહિ.
યુધ્યમાના વરા નારી કર્કશેવાભિદૃશ્યતે । સ્તનૌ સંગોપનીયૌ વા ધનુષઃ કર્ષણે કથમ્
યુદ્ધ કરતી સ્ત્રી તો કઠોર દેખાય છે, સુંદર લાગતી નથી; અને સ્તન છુપાવીને ધનુષ્ય કેવી રીતે ખેંચી શકે?
ક્વ મન્દગમનં કુત્ર ગદામાદાય ધાવનમ્ । બુદ્ધિદા કાલિકા તેઽત્ર ચામુંડા પરનાયિકા
મંદ ચાલ અને હાથમાં ગદા લઈને દોડવું—આ બંને ક્યાં મળે? અહીં તો તારી બુદ્ધિદાત્રી કાળિકા છે અને મુખ્ય ચામુંડા છે.
ચંડિકામન્ત્રમધ્યસ્થા લાલનેઽસુસ્વરા શિવા । વાહનં મૃગરાડાસ્તે સર્વસત્ત્વભયંકરઃ
તું ચંડિકા મંત્રોમાં સ્થિત છે, મધુર અવાજવાળી અને શુભ છે; તારો વાહન સિંહરાજ છે, જે બધા જીવજંતુઓને ભય પેદા કરે છે.
વીણાનાદં પરિત્યજ્ય ઘંટાનાદં કરોષિ યત્ । રૂપયૌવનયોઃ સર્વં વિરોધિ વરવર્ણિનિ
વીણા વગાડવાનો અવાજ છોડીને હવે તું ઘંટનો અવાજ કરે છે; હે તેજસ્વિ, આ બધું તો તારા સૌંદર્ય અને યુવાનીને અનુકૂળ નથી.
યદિ તે સંગરેચ્છાઽસ્તિ કુરૂપા ભવ ભામિનિ । લમ્બોષ્ઠી કુનખી ક્રૂરા ધ્વાંક્ષવર્ણા વિલોચના
જો તને સાચે યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા હોય, તો હે સુંદરિ, તું કુરુપ બની જા—તારા હોઠ લટકતા હોય, નખ વાંકા-વળાં હોય, આંખો ક્રૂર હોય અને રંગ ગિધ જેવો કાળો હોય.
લમ્બપાદા કુદન્તી ચ માર્જારનયનાકૃતિઃ । ઈદૃશં રૂપમાસ્થાય તિષ્ઠ યુદ્ધે સ્થિરા ભવ
લટકતાં પગવાળી, વાંકડાં દાંતવાળી અને બિલાડી જેવી આંખો ધરાવતી એવી આકૃતિ ધારણ કર અને યુદ્ધમાં અડગ રહીને ઉભી રહો.
કર્કશં વચનં બ્રૂહિ તતો યુદ્ધં કરોમ્યહમ્ । ઈદૃશીં સુદતીં દૃષ્ટ્વા ન મે પાણિઃ પ્રસીદતિ
કઠોર શબ્દો બોલ, પછી હું યુદ્ધ કરીશ; તારા સુંદર દાંત જોઈને મારા હાથમાં હિંમત જાગતી નથી.
હન્તું ત્વાં મૃગશાવાક્ષિ કામકાંતોપમે મૃધે । વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ બ્રુવાણં કામાર્તં વીક્ષ્ય તં જગદમ્બિકા
હરિણની આંખ જેવી તારી આંખો અને કામદેવ જેવી સુંદરતા ધરાવતી તને યુદ્ધમાં હું કેમ મારી શકું? વ્યાસ કહે છે: તેને કામના વશ થયેલો જોઈને જગદંબા એ કહ્યું—
સ્મિતપૂર્વમિદં વાક્યમુવાચ ભરતોત્તમ । દેવ્યુવાચ। કિં વિષીદસિ મન્દાત્મન્કામબાણવિમોહિતઃ
હસીને, એણે આ શબ્દો કહ્યા: દેવી બોલી: હે મૂર્ખ, કામના ના બાણોથી મોહિત થઈને તું શા માટે નિરાશ થતો છે?
પ્રેક્ષિકાઽહં સ્થિતા મૂઢ કુરુ કાલિકયા મૃધમ્ । ચામુણ્ડયા વા કુર્વેતે તવ યોગ્યે રણાંગણે
હું તો અહીં સાક્ષી બનીને ઉભી છું, હે મૂર્ખ, તું કાળિકા સાથે કે ચામુંડા સાથે, જેમ તને યોગ્ય લાગે તેમ, યુદ્ધ કર.
પ્રહરસ્વ યથાકામં નાહં ત્વાં યોદ્ધુમુત્સહે । ઇત્યુક્ત્વા કાલિકાં પ્રાહ દેવી મધુરયા ગિરા
તને જેવું ગમે તેમ પ્રહાર કર; હું તારી સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છતી નથી. આવું કહીને દેવી એ કાળિકા ને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: