રક્તબીજો મહાશૂરઃ સોઽપિ નાશં ગતો યદા । તદાહં કીર્તિમુત્સૃજ્ય જીવિતાશાં કરોમિ કિમ્
રક્તબીજ જે મહાન વીર હતો, એ પણ વિનાશ પામ્યો. એ વખતે, હવે હું મારી પ્રતિષ્ઠા છોડીને જીવવાની ઈચ્છા રાખીને શું કરું?
પ્રાપ્તે કાલે સ્વયં બ્રહ્મા પરાર્ધદ્વયસંમિતે । નિધનં યાતિ તરસા જગત્કર્તા સ્વયં પ્રભુઃ
જ્યારે સમય આવે છે, ત્યારે જગતના સર્જનહાર, બે પરાર્ધ આયુષ્ય ધરાવતા બ્રહ્મા પણ ઝડપથી અંત પામે છે.
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિવસે કિલ । પતંતિ ભવનાત્પંચ નવ ચેંદ્રાસ્તથા પુનઃ
બ્રહ્માના એક દિવસે, જે ચારયુગના હજાર સમાન છે, એમાં પાંચ અને પછી નવ ઇન્દ્રો પોતાના સ્થાન પરથી પડી જાય છે.
તથૈવ ત્રિગુણે વિષ્ણુર્મરણાયોપકલ્પતે । તથૈવ દ્વિગુણે કાલે શંકરઃ શાંતિમેતિ ચ
એ જ રીતે, ત્રણ ચક્ર પૂર્ણ થાય ત્યારે વિષ્ણુ પણ મૃત્યુ પામે છે; બે ચક્ર પછી શંકર પણ શાંતિ પામે છે.
કા ચિંતા મરણે મૂઢા નિશ્વલે દૈવનિર્મિતે । મહી મહીધરાણાં ચ નાશઃ સૂર્યશશાંકયોઃ
મૃત્યુ વિશે શું ચિંતાવું, હે મૂર્ખ, જ્યારે એ તો ભાગ્યથી નક્કી છે? ધરતી, પર્વતો, સૂર્ય અને ચાંદ—allનો અંત આવે છે.
જાતસ્ય હિ ધ્રુવં મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । અધ્રુવેઽસ્મિઞ્છરીરે તુ રક્ષણીયં યશઃ સ્થિરમ્
જે જન્મે છે, તેને મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; અને જે મરે છે, તેને ફરી જન્મ નિશ્ચિત છે. આ અસ્થિર શરીરમાં તો સ્થિર યશ જ સાચવવું જોઈએ.
રથો મે કલ્પ્યતાં શીઘ્રં ગમિષ્યામિ રણાજિરે । જયો વા મરણં વાપિ ભવત્વદ્યૈવ દૈવતઃ
મારો રથ તરત તૈયાર કરો; હું યુદ્ધભૂમિમાં જઈશ. આજે, ભાગ્ય પ્રમાણે, જીત કે મૃત્યુ, જે પણ હોય, મારે જ મળશે.
ઇત્યુક્ત્વા સૈનિકાઞ્છુંભો રથમાસ્થાય સત્વરઃ । પ્રયયાવંબિકા યત્ર સંસ્થિતા તુ હિમાચલે
આ રીતે કહીને, શુંભે ઝડપથી રથમાં બેસી, જ્યાં હિમાલય પર અંબિકા ઊભી હતી, ત્યાં ગયો.
સૈન્યં પ્રચલિતં તસ્ય સંગે તત્ર ચતુર્વિધમ્ । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતિસંયુતં સાયુધં બહુ
એના સાથે ચાર પ્રકારની સેનાએ—હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળ—શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને આગળ વધ્યું.
તત્ર ગત્વાઽચલે શુમ્ભઃ સંસ્થિતાં જગદમ્બિકામ્ । ત્રૈલોક્યમોહિની કાંતામપશ્યત્સિંહવાહિનીમ્
પર્વત પર પહોંચીને, શુંભે જગદંબાને જોયા, જે ત્રણેય લોકને મોહિત કરતી, સુંદર અને સિંહ પર આરૂઢ હતી.
સર્વાભરણભૂષાઢ્યાં સર્વલક્ષણસંયુતામ્ । સ્તૂયમાનાં સુરૈઃ ખસ્થૈર્ગન્ધર્વયક્ષકિન્નરૈઃ
જે સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભિત અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી, અને જેને આકાશમાં દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો અને કિન્નરો સ્તુતિ કરતા હતા.
પુષ્પૈશ્ચ પૂજ્યમાનાં ચ મંદારપાદપોદ્ભવૈઃ । કુર્વાણાં શંખનિનદં ઘંટાનાદં મનોહરમ્
મંદાર વૃક્ષના ફૂલો વડે પૂજાયમાન, અને શંખ તથા ઘંટાનાદના મનોહર અવાજથી ગુંજતી હતી.
દૃષ્ટ્વા તાં મોહમગમચ્છુંભઃ કામવિમોહિતઃ । પંચબાણાહતઃ કામં મનસા સમચિંતયત્
એને જોઈને, શુંભ મોહમાં પડી ગયો, કામથી વિમોહિત થઈ ગયો, જાણે કામદેવના પાંચ બાણ વાગ્યા હોય, અને મનમાં એને વિચારી રહ્યો.
અહો રૂપમિદં સમ્યગહો ચાતુર્યમદ્ભુતમ્ । સુકુમારાઽતિતન્વંગી સદ્યઃ પ્રકટયૌવના । ચિત્રમેતદસૌ બાલા કામભાવવિવર્જિતા
આહ, આ રૂપ ખરેખર અદભુત છે; આહ, આ ચતુરાઈ પણ અજોડ છે. અત્યંત નાજુક અને પાતળી કાયાની, તરત જ યુવાનીથી યુક્ત—પણ છતાં, બાળા હોવા છતાં, એમાં કોઈ કામની ભાવના નથી.
કામકાંતાસમા રૂપે સર્વલક્ષણલક્ષિતા । અમ્બિકેયં કિમેતત્તુ હંતિ સર્વાન્મહાબલાન્
રૂપમાં તો એ કામકાંતા સમાન છે, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે. શું આ અંબિકા છે, જે બધા મહાબળીઓને સંહાર કરે છે?
ઉપાયઃ કોઽત્ર કર્તવ્યો યેન મે વશગા ભવેત્ । ન મંત્રા વા મરાલાક્ષીસાધને સન્નિધૌ મમ
અહીં કયો ઉપાય કરવો જોઈએ, જેથી એ મારી વશમાં આવે? મારી હાજરીમાં તો કોઈ મંત્ર કે ટોણકા પણ આ મરાલનેત્રવાળી પર ચાલતા નથી.
સર્વમંત્રમયી હ્યેષા મોહિની મદગર્વિતા। સુન્દરીયં કથં મે સ્યાદ્વશગા વરવર્ણિની
આ સ્ત્રી તો બધા મંત્રોથી બનેલી છે, મહામોહિની છે અને પોતાના સૌંદર્યનો ઘમંડ ધરાવે છે; એવી તેજસ્વિ સ્ત્રી મારા વશમાં કેવી રીતે આવી શકે?
પાતાલગમનં મેઽત્ર ન યુક્તં સમરાંગણાત્ । સામદાનવિભેદૈશ્ચ નેયં સાધ્યા મહાબલા
મારે યુદ્ધભૂમિમાંથી પાતાળમાં જવું યોગ્ય નથી; અને એ મહાબલી સ્ત્રીને સમજાવવાથી, ભેટ આપવાથી કે ફૂટ પાડવાથી પણ જીતવી શક્ય નથી.
કિં કર્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં વિષમે સમુપસ્થિતે । મરણં નોત્તમં ચાત્ર સ્ત્રીકૃતં તુ યશોઽપહૃત્
હવે આવી મુશ્કેલીમાં શું કરવું, ક્યાં જવું? અહીં મરણ શ્રેષ્ઠ નથી, કારણ કે મારી ખ્યાતિ તો પહેલેથી જ સ્ત્રીના હાથે છીનવાઈ ગઈ છે.
મરણં ઋષિભિઃ પ્રોક્તં સંગરે મંગલાસ્પદમ્ । યત્તત્સમાનબલયોર્યોધયોર્યુધ્યતોઃ કિલ
ઋષિઓએ કહ્યું છે કે યુદ્ધમાં સમાન શક્તિ ધરાવતા બે વીરોએ લડતાં મરણ આવે તો તે શુભ છે.
પ્રાપ્તેયં દૈવરચિતા નારી નરશતોત્તમા । નાશાયાસ્મત્કુલસ્યેહ સર્વથાઽતિબલાઽબલા
આ સ્ત્રી તો ભાગ્યે રચાઈને આવી છે, જે અનેક પુરુષોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; એ અત્યંત શક્તિશાળી હોય કે નિર્બળ, દરેક રીતે આપણા કુળનો નાશ લાવવા આવી છે.
વૃથા કિં સામવાક્યાનિ મયા યોજ્યાનિ સાંપ્રતમ્ । હનનાયાગતા હ્યેષા કિં નુ સામ્ના પ્રસીદતિ
હવે હું વ્યર્થ સમાધાનની વાતો કેમ કરું? એ તો યુદ્ધ માટે આવી છે—શું એ મીઠી વાતોથી સાચે જ પ્રસન્ન થશે?
ન દાનૈશ્ચાલિતું યોગ્યા નાનાશસ્ત્રવિભૂષિતા । ભેદસ્તુ વિફલઃ કામં સર્વદેવવશાનુગા
એને અનેક શસ્ત્રોથી સજ્જ હોવાથી ભેટ આપીને વશ કરવી શક્ય નથી; અને ફૂટ પાડવાનો પ્રયાસ પણ નિષ્ફળ જ રહેશે, કારણ કે એ તો બધા દેવતાઓની ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે છે.
તસ્માત્તુ મરણં શ્રેયો ન સંગ્રામે પલાયનમ્ । જયો વા મરણં વાઽદ્ય ભવત્વેવ યથાવિધિ
એટલે યુદ્ધમાંથી ભાગવું કરતાં મરણ શ્રેષ્ઠ છે; આજે વિજય કે મરણ, જેવું ભાગ્યમાં લખાયું હોય, તે જ થવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ સંચિંત્યમાનઃ સ શુમ્ભઃ સત્ત્વાશ્રિતોઽભવત્ । યુદ્ધાય સુસ્થિરો ભૂત્વા તામુવાચ પુરઃ સ્થિતામ્
વ્યાસ કહે છે: આમ વિચારીને શુંભએ પોતાના પર વિશ્વાસ રાખીને યુદ્ધ માટે દૃઢ સંકલ્પ કર્યો અને એ સ્ત્રી સામે ઊભો રહીને બોલ્યો.
દેવિ યુધ્યસ્વ કાન્તેઽદ્ય વૃથાઽયં તે પરિશ્રમઃ । મૂર્ખાઽસિ કિલ નારીણાં નાયં ધર્મઃ કદાચન
હે દેવી, હવે યુદ્ધ કર, સુંદરિ; તારો આ પ્રયત્ન વ્યર્થ છે. સાચે કહું તો, સ્ત્રીઓમાં તું મૂર્ખ છે—આ કદી પણ સ્ત્રીઓનો માર્ગ નથી.
નારીણાં લોચને બાણા ભ્રુવાવેવ શરાસનમ્ । હાવભાવાસ્તુ શસ્ત્રાણિ પુમાઁલ્લક્ષ્યં વિચક્ષણઃ
સ્ત્રીઓ માટે આંખો જ બાણ છે, ભ્રૂઓ ધનુષ્ય છે; તેમનાં હાવભાવ શસ્ત્ર છે અને બુદ્ધિશાળી પુરુષ એનો નિશાન છે.
સન્નાહશ્ચાંગરાગોઽત્ર રથશ્ચાપિ મનોરથઃ । મન્દપ્રજલ્પિતં ભેરીશબ્દો નાન્યઃ કદાચન
સ્ત્રીઓનું કવચ તો અંગરાગ છે, તેમનો રથ કલ્પનાનો રથ છે; મીઠા બોલ જ તેમનું યુદ્ધડું છે, બીજું કંઈ નહિ.
અન્યાસ્ત્રધારણં સ્ત્રીણાં સ્ત્રીણાં વિડંબનમસંશયમ્ । લજ્જૈવ ભૂષણં કાંતે ન ચ ધાર્ષ્ટ્યં કદાચન
સ્ત્રીઓએ બીજાં શસ્ત્રો ધારણ કરવું એ નિશ્ચિતપણે ઉપહાસ છે; હે કાંતે, લાજ જ તેમનું આભૂષણ છે, ધૃષ્ટતા કદી નહિ.
યુધ્યમાના વરા નારી કર્કશેવાભિદૃશ્યતે । સ્તનૌ સંગોપનીયૌ વા ધનુષઃ કર્ષણે કથમ્
યુદ્ધ કરતી સ્ત્રી તો કઠોર દેખાય છે, સુંદર લાગતી નથી; અને સ્તન છુપાવીને ધનુષ્ય કેવી રીતે ખેંચી શકે?