મરણં ત્વનિવાર્યં વૈ પ્રાણિનાં કાલકલ્પિતમ્ । તદ્ભયં જન્મનોપાત્તં ત્યજેત્કો દુર્લભં યશઃ
મૃત્યુ તો બધાને અનિવાર્ય છે, એ તો કાળે નક્કી કરી છે; તો જન્મથી જોડાયેલી ડરથી કોણ દુર્લભ યશ છોડી દેશે?
નિશુમ્ભાહં ગમિષ્યામિ રથારૂઢો રણાજિરે । હત્વા તામાગમિષ્યામિ નાગમિષ્યામિ ચાન્યથા
હું, નિશુંભ, રથ પર ચડીને યુદ્ધભૂમિમાં જઈશ; એને મારીને પાછો આવીશ—નહીંતર પાછો આવીશ જ નહીં.
ત્વં તુ સેનાયુતો વીર પાર્ષ્ણિગ્રાહો ભવસ્વ મે । તરસા તાં શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નારીં નય યમાલયે
પણ તું, વીર, તારી સેના સાથે મારી પાછળ રહીજે; ઝડપથી એ સ્ત્રીને તીક્ષ્ણ બાણોથી યમલોકમાં મોકલી દે.
નિશુમ્ભ ઉવાચ અહમદ્ય હનિષ્યામિ ગત્વા દુષ્ટાઞ્ચ કાલિકામ્ । આગમિષ્યામ્યહં શીઘ્રં ગૃહીત્વા તામથામ્બિકામ્
નિશુંભ બોલ્યો: આજે હું જઈને દુષ્ટ કાલિકાને મારી નાખીશ, અને પછી એ અંબિકાને પકડીને તરત જ પાછો આવીશ.
મા ચિન્તાં કુરુ રાજેન્દ્ર વરાકાયાસ્તુ કારણે । ક્વૈષા બાલા ક્વ મે બાહુવીર્યં વિશ્વવશઙ્કરમ્
રાજાધિરાજ, એ દુર્બળ સ્ત્રીના કારણે ચિંતિત ન થા; એ તો એક નાની છોકરી છે, અને મારું બાહુબળ તો આખા જગતને વશ કરી શકે એવું છે.
ત્યક્ત્વાઽઽર્તિં વિપુલાં ભ્રાતર્ભુંક્ષ ભોગાનનુત્તમાન્ । આનયિષ્યામ્યહં કામં માનિનીં માનસંયુતામ્
ભાઈ, તું તારી મોટી ચિંતા છોડીને શ્રેષ્ઠ ભોગ ભોગવી લે; હું તારી ઇચ્છા પ્રમાણે એ અહંકારવાળી સ્ત્રીને તારા માટે લાવી દઈશ.
મયિ તિષ્ઠતિ તે રાજન્ન યુક્તં ગમનં રણે । ગત્વાહમાનયિષ્યામિ તવાર્થે વૈ જયશ્રિયમ્
હે રાજા, હું અહીં હાજર છું ત્યારે તમારે યુદ્ધમાં જવું યોગ્ય નથી; હું જ જઈને તમારી માટે વિજયની મહિમા લઈને આવું છું.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠં કનીયાન્બલગર્વિતઃ । રથમાસ્થાય વિપુલં સન્નદ્ધઃ સ્વબલાવૃતઃ
વ્યાસજીએ કહ્યું: એમ કહીને નાના ભાઈએ, જે પોતાની તાકાત પર ગર્વિત હતો, મોટા ભાઈને કહ્યું અને પોતાનો વિશાળ રથ ચડીને, સંપૂર્ણ સજ્જ અને પોતાની સેના સાથે યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યો.
જગામ તરસા તૂર્ણં સઙ્ગરે કૃતમઙ્ગલઃ । સંસ્તુતો બન્દિસૂતૈશ્ચ સાયુધઃ સપરિષ્કરઃ
તે પછી શુભ કાર્ય કરીને, ભાટો અને રથચાલકો દ્વારા વખાણવામાં આવતો, શસ્ત્રોથી સજ્જ અને સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ, ઝડપથી યુદ્ધભૂમિ તરફ આગળ વધ્યો.
યુદ્ધાત્પ્રત્યાગતાનાં રક્ષસાં શુમ્ભાય વાર્તાવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ નિશુમ્ભો નિશ્ચયં કૃત્વા મરણાય જયાય વા । સોદ્યમઃ સબલઃ શૂરો રણે દેવીમુપાયયૌ
વ્યાસજીએ કહ્યું: નિશુંબહે, મરણ કે વિજયમાંથી જે મળે તે સ્વીકારી, પુરુષાર્થપૂર્વક પોતાની સેના સાથે, બહાદુર બની દેવીની સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો.
તમાજગામ શુમ્ભોઽપિ સ્વબલેન સમાવૃતઃ । પ્રેક્ષકોઽભૂદ્રણે રાજા સંગ્રામરસપણ્ડિતઃ
શુંબહ પણ પોતાની સેના સાથે ત્યાં આવ્યો; યુદ્ધનો રસ જાણનાર રાજા યુદ્ધમાં દર્શક બનીને ઊભો રહ્યો.
ગગને સંસ્થિતા દેવાસ્તદાભ્રપટલાવૃતાઃ । દિદૃક્ષવસ્તુ સંગ્રામે સેન્દ્રા યક્ષગણાસ્તથા
તે સમયે દેવતાઓ આકાશમાં મેઘમાળાથી ઢંકાઈને, ઇન્દ્ર અને યક્ષગણો સાથે, એ યુદ્ધ જોવાની ઇચ્છા રાખીને ઊભા રહ્યા.
નિશુમ્ભોઽથ રણે ગત્વા ધનુરાદાય શાર્ઙ્ગકમ્ । ચકાર શરવૃષ્ટિં સ ભીષયઞ્જગદમ્બિકામ્
પછી નિશુંબહે યુદ્ધમાં જઈને પોતાનું ઉત્તમ ધનુષ્ય લીધું અને જગદંબાને ડરાવે એવી બાણવર્ષા શરૂ કરી.
મુઞ્ચન્તં શરજાલાનિ નિશુમ્ભં ચણ્ડિકા રણે । વીક્ષ્યાદાય ધનુઃ શ્રેષ્ઠં જહાસ સુસ્વરં મુહુઃ
યુદ્ધમાં નિશુંબહને સતત બાણ છોડતા જોઈને, ચંડિકાએ પોતાનું શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને મીઠી હાસ્યથી વારંવાર હસવા લાગી.
ઉવાચ કાલિકાં દેવી પશ્ય મૂર્ખત્વમેતયોઃ । મરણાયાગતૌ કાલિ મત્સમીપમિહાધુના
દેવી કાલીને કહે છે: કાલી, જો આ બંનેની મૂર્ખાઈ! હવે એ બંને મારી પાસે મરણ માટે આવ્યા છે.
દૃષ્ટ્વા દૈત્યવધં ઘોરં રક્તબીજાત્યયં તથા । જયાશાં કુરુતસ્ત્વેતૌ મોહિતૌ મમ માયયા
આ બંનેએ દૈત્યોના ભયાનક સંહાર અને રક્તબીજના વિનાશને જોઈને પણ, વિજયની આશા રાખી છે; પણ એ મારા માયાથી મોહિત થયા છે.
આશા બલવતી હ્યેષા ન જહાતિ નરં ક્વચિત્ । ભગ્નં હૃતબલં નષ્ટં ગતપક્ષં વિચેતનમ્
આશા બહુ જ શક્તિશાળી છે; માણસ તૂટી જાય, શક્તિ ગુમાવી દે, બધું ગુમાવી દે, સહારો ન રહે અને અચેતન થાય, ત્યારે પણ આશા તેને ક્યારેય છોડતી નથી.
આશાપાશનિબદ્ધૌ દ્વૌ યુદ્ધાય સમુપાગતૌ । નિહન્તવ્યૌ મયા કાલિ રણે શુમ્ભનિશુમ્ભકૌ
આશાના બંધનથી બંધાઈને, આ બંને યુદ્ધ માટે આવ્યા છે; કાલી, શુંબહ અને નિશુંબહને હું યુદ્ધમાં સંહારવા જઈ રહી છું.
આસન્નમરણાવેતૌ સમ્પ્રાપ્તૌ દૈવમોહિતૌ । પશ્યતાં સર્વદેવાનાં હનિષ્યામ્યહમદ્ય તૌ
હવે, આ બંને મરણના નજીક છે અને દૈવના મોહમાં આવી ગયા છે; આજે, બધા દેવતાઓની સામે, હું એમને સંહાર કરીશ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા કાલિકાં ચણ્ડી કર્ણાકૃષ્ટશરોત્કરૈઃ । છાદયામાસ તરસા નિશુમ્ભં પુરતઃ સ્થિતમ્
વ્યાસજીએ કહ્યું: એમ કહીને, ચંડિકાએ કાલીને કહ્યું અને પછી પોતાના ધનુષ્યના તાર કાન સુધી ખેંચી, ઝડપથી સામે ઊભેલા નિશુંબહને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઢાંકી દીધો.
દાનવોઽપિ શરાંસ્તસ્યાશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ । તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવાતિભયાનકમ્
દૈત્યે પણ તેના બાણો તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખ્યા; બંને વચ્ચે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
કેસરી કેશજાલાનિ ધુન્વાનઃ સૈન્યસાગરમ્ । ગાહયામાસ બલવાન્સરસીં વારણો યથા
સિંહે પોતાની જટાઓ હલાવીને, સેના સમુદ્રમાં ઘૂસી ગયો અને શક્તિશાળી હાથી સરોવર જેમ ડૂબાડે તેમેને ડૂબાડી દીધા.
નખૈર્દન્તપ્રહારૈસ્તુ દાનવાન્પુરતઃ સ્થિતાન્ । ચખાદ ચ વિશીર્ણાઙ્ગાન્ ગજાનિવ મદોત્કટાન્
તે સિંહે પોતાના નખ અને દાંતના પ્રહારોથી સામે ઊભેલા દૈતોને ફાડી નાખ્યા અને એમના વિખૂટા શરીરોને ઉગ્ર હાથી જેમ ભક્ષી નાખ્યા.
એવં વિમથ્યમાને તુ સૈન્યે કેસરિણા તદા । અભ્યધાવન્નિશુમ્ભોઽથ વિકૃષ્ટવરકાર્મુકઃ
આ રીતે, જ્યારે સિંહે સેના ચકનાચૂર કરી નાખી, ત્યારે નિશુંબહે પોતાનું શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ખેંચી યુદ્ધમાં દોડી આવ્યો.
અન્યેઽપિ ક્રુદ્ધા દૈત્યેન્દ્રા દેવીં હન્તુમુપાયયુઃ । સન્દષ્ટદન્તરસના રક્તનેત્રા હ્યનેકશઃ
બીજા પણ ક્રોધથી ભરેલા દૈત્યરાજાઓ, દાંતો ભીંચી અને લાલ આંખો સાથે વારંવાર દેવીને મારવા આગળ વધ્યા.
તત્રાજગામ તરસા શુમ્ભઃ સૈન્યસમાવૃતઃ । નિહત્ય કાલિકાં કોપાદ્ગ્રહીતું જગદમ્બિકામ્
એ સમયે શુંભ પોતાનું મોટું સેના લઈને ઝડપથી આવ્યો અને કાળિકાને ક્રોધથી મારીને જગદંબાને પકડવા દોડ્યો.
તત્રાગત્ય દદર્શાજાવમ્બિકાઞ્ચ પુરઃસ્થિતામ્ । રૌદ્રરસયુતાં કાન્તાં શૃઙ્ગારરસસંયુતામ્
ત્યાં આવીને તેણે અંબિકાને સામે ઊભેલી જોઈ—જે રૌદ્ર ભાવથી ભરેલી છતાં સુંદર હતી, જેમાં ક્રોધ અને પ્રેમ બંનેનો રસ દેખાતો હતો.
તાં વીક્ષ્ય વિપુલાપાઙ્ગીં ત્રૈલોક્યવરસુન્દરીમ્ । સુરક્તનયનાં રમ્યાં ક્રોધરક્તેક્ષણાં તથા
તેની પહોળી અને મોહક આંખો, ત્રણેય લોકમાં સૌથી સુંદર, લાલ લાલ અને ક્રોધથી જ્વલંત આંખો જોઈને તે ચકિત થયો.
વિવાહેચ્છાં પરિત્યજ્ય જયાશાં દૂરતસ્તથા । મરણે નિશ્ચયં કૃત્વા તસ્થાવાહિતકાર્મુકઃ
એ વખતે તેણે લગ્નની ઈચ્છા અને વિજયની આશા છોડી, મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને ધનુષ્ય તાણીને ઊભો રહ્યો.
તં તથા દાનવં દેવી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ । બભાષે શૃણ્વતાં તેષાં દૈત્યાનાં રણમસ્તકે
પછી દેવી એ દૈત્યને સ્મિત સાથે યુદ્ધભૂમિ પર ઊભેલા દૈત્યોએ સાંભળે તે રીતે કહ્યું: