હસ્ત્યશ્વરથપાદાતવૃન્દૈશ્ચ પરિવેષ્ટિતઃ । નિર્જગામ રથારૂઢો દેવીં શૈલોપરિસ્થિતામ્
હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળની ટોળીઓથી ઘેરાયેલો રક્તબીજ રથ પર ચડીને પર્વત ઉપર ઊભેલી દેવી તરફ આગળ વધ્યો.
તમાગતં સમાલોક્ય દેવી શઙ્ખમવાદયત્ । ભયદં સર્વદૈત્યાનાં દેવાનાં મોદવર્ધનમ્
એને આવતો જોઈ દેવીએ શંખ વગાડ્યો, જે દૈત્યોએ હંમેશા ડરાવે છે અને દેવતાઓનો આનંદ વધારતો હોય છે.
શ્રુત્વા શઙ્ખસ્વનં ચોગ્રં રક્તબીજોઽતિવેગવાન્ । ગત્વા સમીપે ચામુણ્ડાં બભાષે વચનં મૃદુ
શંખનો ભયાનક અવાજ સાંભળીને ઝડપી ચાલતો રક્તબીજ ચામુંડાના નજીક ગયો અને મીઠા શબ્દોમાં બોલ્યો.
રક્તબીજ ઉવાચ બાલે કિં માં ભીષયસિ મત્વા ત્વં કાતરં કિલ । શઙ્ખનાદેન તન્વઙ્ગિ વેત્સિ કિં ધૂમ્રલોચનમ્
રક્તબીજ કહે છે: બાલા, તું મને ડરાવવાનો પ્રયત્ન કેમ કરે છે? શું તું મને ડરપોક માને છે? પાતળી કાયા વાળી, તારો શંખનો અવાજ સાંભળીને શું તને ધૂમ્રલોચન યાદ છે?
રક્તબીજોઽસ્મિ નામ્નાહં ત્વત્સકાશમિહાગતઃ । યુદ્ધેચ્છા ચેત્પિકાલાપે સજ્જા ભવ ભયં ન મે
હું નામે રક્તબીજ છું અને તારી પાસે આવ્યો છું; જો તને યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા હોય તો તૈયાર થા—મને ડર નથી.
પશ્યાદ્ય મે બલં કાન્તે દૃષ્ટા યે કાતરાસ્ત્વયા । નાહં પઙ્ક્તિગતસ્તેષાં કુરુ યુદ્ધં યથેચ્છસિ
આજે, સુન્દરી, મારું બળ જોઈ લે! જેમને તું ડરેલા માને છે, હું એમના સમૂહમાં નથી. તને જે રીતે ગમતું હોય તેમ યુદ્ધ કર.
વૃદ્ધાશ્ચ સેવિતાઃ પૂર્વં નીતિશાસ્ત્રં શ્રુતં ત્વયા । પતિતં ચાર્થવિજ્ઞાનં વિદ્વદ્ગોષ્ઠી કૃતાથ વા
જો તું પહેલાં વડીલોની સેવા કરી હોય, નીતિશાસ્ત્ર સાંભળ્યું હોય, ધનનો જ્ઞાન મેળવ્યું હોય કે વિદ્વાનોની સભામાં ભાગ લીધો હોય,
સાહિત્યતન્ત્રવિજ્ઞાનં ચેદસ્તિ તવ સુન્દરિ । શૃણુ મે વચનં પથ્યં તથ્યં પ્રમિતિબૃંહિતમ્
સાહિત્ય અને તેની રીતોનું જ્ઞાન જો તને હોય, સુન્દરી, તો મારા શબ્દો સાંભળ—એ સારા, સાચા અને તોળીને બોલેલા છે.
રસાનાઞ્ચ નવાનાં વૈ દ્વાવેવ મુખ્યતાં ગતૌ । શૃઙ્ગારકઃ શાન્તિરસો વિદ્વજ્જનસભાસુ ચ
નવ રસોમાંથી માત્ર બે મુખ્ય ગણાય છે: પ્રેમ અને શાંતિ—વિશેષ કરીને વિદ્વાનોની સભામાં.
તયોઃ શૃઙ્ગાર એવાદૌ નૃપભાવે પ્રતિષ્ઠિતઃ । વિષ્ણુર્લક્ષ્મ્યા સહાસ્તે વૈ સાવિત્ર્યા ચતુરાનનઃ
આ બેમાંથી રાજાઓમાં પહેલા પ્રેમ જ સ્થાપિત છે; વિષ્ણુ લક્ષ્મી સાથે રહે છે અને બ્રહ્મા સાવિત્રી સાથે.
શચ્યેન્દ્રઃ શૈલસુતયા શઙ્કરઃ સહ શેરતે । વલ્લ્યા વૃક્ષો મૃગો મૃગ્યા કપોત્યા ચ કપોતકઃ
ઇન્દ્રે શચી સાથે સુખથી રહે છે, શૈલપુત્રી સાથે શિવજી, વનલતા વૃક્ષને ભેટી જાય છે, હરણ હરણીને, અને કબૂતર કબૂતરીને.
એવં સર્વે પ્રાણભૃતઃ સંયોગરસિકા ભૃશમ્ । અપ્રાપ્તભોગવિભવા યે ચાન્યે કાતરા નરાઃ
આ રીતે બધા જીવાત્માઓ મિલનને ખૂબ ગમાવે છે; અને જે બીજા માણસો સુખ અને સંપત્તિથી વંચિત છે, તેઓ ચિંતિત રહે છે.
ભવન્તિ યતયસ્તે વૈ મૂઢા દૈવેન વઞ્ચિતાઃ । અસંસારરસજ્ઞાસ્તે વઞ્ચિતા વઞ્ચનાપરૈઃ
એવા લોકો સંન્યાસી બની જાય છે, પણ વાસ્તવમાં તો મૂર્ખ છે, ભાગ્યે છેતરાયેલા છે; સંસારના આનંદને જાણતા નથી, અને છેતરપિંડી કરનારા લોકોના હાથમાં છેતરાઈ જાય છે.
મધુરાલાપનિપુણૈ રતાઃ શાન્તિરસે હિ તે । ક્વ જ્ઞાનં ક્વ ચ વૈરાગ્યં વર્તમાને મનોભવે
મીઠા અને કુશળ વચનોથી જે આનંદ મેળવે છે, તેમને શાંતિમાં જ આનંદ મળે છે; પણ જ્યારે મન ઇચ્છામાં ફસાઈ જાય ત્યારે જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય ક્યાં રહે?
લોભે ક્રોધે ચ દુર્ધર્ષે મોહે મતિવિનાશકે । તસ્માત્ત્વમપિ કલ્યાણિ કુરુ કાન્તં મનોહરમ્
લોભ અને અપરાધ્ય ક્રોધમાં, અને સમજ નષ્ટ કરનાર મોહમાં—એથી, હે શુભે, તું પણ તારાં પ્રિયતમને ખુશ રાખ.
શુમ્ભં સુરાણાં જેતારં નિશુમ્ભં વા મહાબલમ્ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા રક્તબીજોઽસૌ વિરરામ પુરઃસ્થિતઃ । શ્રુત્વા જહાસ ચામુણ્ડા કાલિકા ચામ્બિકા તથા
શુંભ, દેવતાઓને જીતનાર, અથવા મહાબળવાન નિશુંભ—એમાંથી કોઈને પસંદ કર. વ્યાસ કહે છે: આમ કહીને રક્તબીજ ત્યાં ચુપ રહી ગયો; આ સાંભળીને ચામુંડા, કાલિકા અને અંબિકા હસી ઉઠી.
રક્તબીજદ્વારા દેવીસમીપે શુમ્ભનિશુમ્ભસંવાદવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ કૃત્વા હાસ્યં તતો દેવી તમુવાચ વિશાંપતે । મેઘગમ્ભીરયા વાચા યુક્તિયુક્તમિદં વચઃ
વ્યાસ કહે છે: પછી દેવી હસી અને મેઘ જેવો ગૂંજી ઉઠેલો અવાજ કરીને, સમજદારીથી ભરેલા શબ્દો બોલી.
પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં મન્દાત્મન્ કિં વિકત્થસે । દૂતસ્યાગ્રે યથાયોગ્યં વચનં હિતસંયુતમ્
"હું તો તને પહેલેથી જ કહી દીધું છે, હે મૂર્ખ, હવે શા માટે ગર્વ કરે છે? દૂતની હાજરીમાં યોગ્ય અને હિતભર્યા વચન કહ્યા હતા."
સદૃશો મમ રૂપેણ બલેન વિભવેન ચ । ત્રિલોક્યાં યદિ કોઽપિ સ્યાત્તં પતિં પ્રવૃણોમ્યહમ્
"ત્રણે લોકમાં જો કોઈ રૂપ, બળ અને સંપત્તિમાં મારા સમાન હોય, તો હું એને પતિ તરીકે પસંદ કરી લઈશ."
બ્રૂહિ શુમ્ભં નિશુમ્ભઞ્ચ પ્રતિજ્ઞા મે પુરા કૃતા । તસ્માદ્યુધ્યસ્વ જિત્વા માં વિવાહં વિધિવત્કુરુ
"શુંભ અને નિશુંભને કહી દેજે: હું પહેલેથી જ આ પ્રતિજ્ઞા લીધી છે. તેથી, મારું જીતવું હોય તો લડીને મને વિધિપૂર્વક લગ્ન કરજે."
ત્વં વૈ તદાજ્ઞયા પ્રાપ્તસ્તસ્ય કાર્યાર્થસિદ્ધયે । સંગ્રામં કુરુ પાતાલં ગચ્છ વા પતિના સહ
"તારે તો એમના આદેશે અહીં આવ્યો છે અને એમનું કામ પૂરું કરવું છે; તો યુદ્ધ કર, અથવા તારા સ્વામી સાથે પાતાળમાં જા."
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં દેવ્યાઃ સ દૈત્યોઽમર્ષપૂરિતઃ । મુમોચ તરસા બાણાન્સિંહસ્યોપરિ દારુણાન્
વ્યાસ કહે છે: દેવીના એ વચન સાંભળીને, એ દૈત્ય ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને જંગલી સિંહ પર ભયાનક બાણ વરસાવ્યા.
અમ્બિકા તાચ્છરાન્વીક્ષ્ય ગગને પન્નગોપમાન્ । ચિચ્છેદ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્લઘુહસ્તતયા ક્ષણાત્
અંબિકાએ આકાશમાં સાપ જેવા દેખાતા એ બાણોને જોઈને, પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી તરત જ કાપી નાખ્યા, કારણ કે એના હાથ ખૂબ ચપળ હતા.
અન્યૈર્જઘાન વિશિખૈ રક્તબીજં મહાસુરમ્ । અમ્બિકાચાપનિર્મુક્તૈઃ કર્ણાકૃષ્ટૈઃ શિલાશિતૈઃ
બીજા બાણોથી અંબિકાએ પોતાના ધનુષ્યથી કાન સુધી ખેંચીને પથ્થર જેવા તીક્ષ્ણ બાણો રક્તબીજ મહાસુર પર છોડ્યા.
દેવીબાણહતઃ પાપો મૂર્ચ્છામાપ રથોપરિ । પતિતે રક્તબીજે તુ હાહાકારો મહાનભૂત્
દેવીના બાણોથી ઘાયલ થયેલો પાપી રથ પર બેભાન પડી ગયો; અને રક્તબીજ પડતાં જ મોટો હાહાકાર મચી ગયો.
સૈનિકાશ્ચુક્રુશુઃ સર્વે હતાઃ સ્મ ઇતિ ચાબ્રુવન્ । તતો બુમ્બારવં શ્રુત્વા શુમ્ભઃ પરમદારુણમ્
બધા સૈનિકો રડવા લાગ્યા અને બોલ્યા: 'અમે તો મરી ગયા!' પછી એ ભયાનક ગુંજાણ સાંભળીને, શુંભ—
ઉદ્યોગં સર્વસૈન્યાનાં દૈત્યાનામાદિદેશ હ । શુમ્ભ ઉવાચ નિર્યાન્તુ દાનવાઃ સર્વે કામ્બોજાઃ સ્વબલૈર્વૃતાઃ
બધા દૈત્ય સૈન્યને તૈયાર થવાનો આદેશ આપ્યો. શુંભ બોલ્યો: 'બધા દાનવો પોતપોતાના સૈન્ય સાથે બહાર નીકળો, કામ્બોજો પણ.'
અન્યેઽપ્યતિબલાઃ શૂરાઃ કાલકેયા વિશેષતઃ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાજ્ઞપ્તં બલં સર્વં શુમ્ભેન ચ ચતુર્વિધમ્
'બીજા પણ, ખાસ કરીને ખૂબ બળવાન અને શૂરવીર કાલકેયો પણ જાઓ.' વ્યાસ કહે છે: આમ, શુંભે પોતાની ચારે વિભાગની સેનાને આજ્ઞા આપી.
નિર્જગામ મદાઽઽવિષ્ટં દેવીસમરમણ્ડલે । તમાગતં સમાલોક્ય ચણ્ડિકા દાનવં બલમ્
દેવીઓના સભામંડળમાં અહંકારથી ભરેલો દાનવ બહાર આવ્યો. તેને આવતો જોઈ, ચંડિકા એ દાનવની તાકાત તરફ ધ્યાનથી જોઈ.
ઘણ્ટાનાદં ચકારાશુ ભીષણં ભયદં મુહુઃ । જ્યાસ્વનં શઙ્ખનાદઞ્ચ ચકાર જગદમ્બિકા
દેવી એ તરત જ ભયાનક અને ડરાવનારી ઘંટની અવાજ વારંવાર કર્યો. જગદંબાએ ધનુષ્યની તાંત અને શંખનો નાદ પણ ગુંજાવ્યો.