આલમ્ભઞ્ચ કરિષ્યામિ યથા હિંસા ન જાયતે । ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી ખડ્ગેન શિરસી તયોઃ
'હું એવી રીતે આહુતિ આપીશ કે કોઈને દુઃખ ન થાય.' એમ કહીને દેવી એ બંનેના માથા ખડગથી કાપી નાખ્યા.
ચકર્ત તરસા કાલી પપૌ ચ રુધિરં મુદા । એવં દૈત્યૌ હતૌ દૃષ્ટ્વા મુદિતોવાચ ચામ્બિકા
કાલિકાએ ઝડપથી તેમના માથા કાપી નાખ્યા અને આનંદથી લોહી પીધું; દૈત્યોને મારેલા જોઈને અંબિકા ખુશીથી બોલી.
કૃતં કાર્યં સુરાણાં તે દદામ્યદ્ય વરં શુભમ્ । ચણ્ડમુણ્ડૌ હતૌ યસ્માત્તસ્માત્તે નામ કાલિકે । ચામુણ્ડેતિ સુવિખ્યાતં ભવિષ્યતિ ધરાતલે
'દેવતાઓનું કાર્ય પૂરું થયું; આજે હું તને શુભ વર આપું છું. ચંડા અને મુંડાને મારીને, હવે પૃથ્વી પર તું ચામુંડા નામથી પ્રસિદ્ધ થશો, હે કાલિ.'
રક્તબીજદ્વારા દેવીસમીપે શુમ્ભનિશુમ્ભસંવાદવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ હતૌ તૌ દાનવૌ દૃષ્ટ્વા હતશેષાશ્ચ સૈનિકાઃ । પલાયનં તતઃ કૃત્વા જગ્મુઃ સર્વે નૃપં પ્રતિ
રક્તબીજ દ્વારા દેવી પાસે શુમ્ભ અને નિશુમ્ભનો સંવાદ વર્ણન. વ્યાસ કહે છે: એ બંને દૈત્યો અને બચેલા સૈનિકો પણ મારાયા, એટલે બધા ભાગી ગયા અને પોતાના રાજા પાસે પહોંચ્યા.
ભિન્નાઙ્ગા વિશિખૈઃ કેચિત્કેચિચ્છિન્નકરાસ્તથા । રુધિરસ્રાવદેહાશ્ચ રુદન્તોઽભિયયુઃ પુરે
કેટલાંક તીરોના ઘા થી અંગ તૂટી ગયેલા, કેટલાંકના હાથ કપાઈ ગયેલા, લોહીથી લથબથ શરીરવાળા, રડતા રડતા શહેરમાં પ્રવેશ્યા.
ગત્વા દૈત્યપતિં સર્વે ચક્રુર્બુમ્બારવં મુહુઃ । રક્ષ રક્ષ મહારાજ ભક્ષયત્યદ્ય કાલિકા
દૈત્યપતિ પાસે પહોંચીને બધા વારંવાર બૂમો પાડી બોલ્યા: 'બચાવો, બચાવો મહારાજ! આજે કાલિકા અમને ભક્ષી રહી છે!'
તયા હતૌ મહાવીરૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ સુરાર્દનૌ । ભક્ષિતાઃ સૈનિકાઃ સર્વે વયં ભગ્ના ભયાતુરાઃ
તે દેવી દ્વારા ચંડ અને મુંડ, જે દેવતાઓને દુઃખ આપતા હતા, બંને મહાન વીર માર્યા ગયા; તેમના બધા સૈનિકો પણ ખાઈ નાખવામાં આવ્યા, અને અમે ડરથી હારીને ભાગી ગયા છીએ.
ભીતિદઞ્ચ રણસ્થાનં કૃતં કાલિકયા પ્રભો । પાતિતૈર્ગજવીરાશ્વૈર્દાસેરકપદાતિભિઃ
હે પ્રભુ, કાળિકા દેવીએ યુદ્ધભૂમિને ભયજનક બનાવી દીધી છે, જ્યાં હાથીઓ, વીર, ઘોડા, દાસ અને પગદળના સૈનિકો પડી રહ્યા છે.
શોણિતૌઘવહા કુલ્યા કૃતા માંસાતિકર્દમા । કેશશૈવલિની ભગ્નરથચક્રવિરાજિતા
લોહીની ધારા વહેતી થઈ છે, જેમાં માંસ અને કાદવ ભળેલા છે, વાળ પાણીમાં ઉગતા શેવાળ જેવાં દેખાય છે અને તૂટેલા રથના ચકરા છવાયેલા છે.
છિન્નબાહ્વાદિમત્સ્યાઢ્યા શીર્ષતુમ્બીફલાન્વિતા । ભયદા કાતરાણાં વૈ સુરાણાં મોદવર્ધિની
તે ધારા કાપેલા હાથો માછલીઓ જેવી અને કપાયેલા માથાં કુમળા ફળ જેવી ભરાઈ ગઈ છે; ડરાયેલા દેવતાઓ માટે તો એ ભયજનક છે, પણ બીજાઓ માટે આનંદ વધારનારી છે.
કુલં રક્ષ મહારાજ પાતાલં ગચ્છ સત્વરમ્ । ક્રુદ્ધા દેવી ક્ષયં સદ્યઃ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ
હે મહારાજા, તમારા વંશને બચાવો અને તરત પાતાળમાં જાઓ; દેવી ક્રોધિત છે, એ તરત વિનાશ લાવશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સિંહોઽપિ ભક્ષયત્યાજૌ દાનવાન્દનુજેશ્વર । તથૈવ કાલિકા દેવી હન્તિ બાણૈરનેકધા
હે દાનવોના રાજા, સિંહ પણ યુદ્ધમાં દાનવોને ભક્ષે છે; એ જ રીતે કાળિકા દેવી અનેકને તીરો વડે મારે છે.
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મરણાય મૃષા મતિમ્ । કરોષિ સહિતો ભ્રાત્રા શુમ્ભેન કુપિતાશયઃ
હે રાજાધિરાજ, તેથી તમે પણ તમારા ભાઈ શુમ્ભ સાથે ક્રોધથી ભરાઈને મૃત્યુ માટે મન બનાવી રહ્યા છો.
કિં કરિષ્યતિ નાર્યેષા ક્રૂરા કુલવિનાશિની । યસ્યા હેતોર્મહારાજ હન્તુમિચ્છસિ બાન્ધવાન્
આ ક્રૂર સ્ત્રી, વંશનો નાશ કરનારી, હવે શું કરશે? હે મહારાજા, તેના માટે તમે પોતાના જ સગાંને મારવા ઈચ્છો છો.
દૈવાધીનૌ મહારાજ લોકે જયપરાજયૌ । અલ્પાર્થાય મહદ્દુઃખં બુદ્ધિમાન્ન પ્રકલ્પયેત્
હે મહારાજા, વિજય અને હાર તો દૈવના હાથમાં છે; સમજદાર માણસે નાની વાત માટે મોટું દુઃખ લાવવું જોઈએ નહીં.
ચિત્રં પશ્ય વિધેઃ કર્મ યદધીનં જગત્ પ્રભો । નિહતા રાક્ષસાઃ સર્વે સ્ત્રિયા પશ્યૈકયાનયા
હે પ્રભુ, ભાગ્યના અજોડ કાર્યો જુઓ, જેના આધાર પર આખું જગત ચાલે છે; જુઓ, એક જ સ્ત્રી દ્વારા બધા રાક્ષસો મારાઈ ગયા છે.
જેતા ત્વં લોકપાલાનાં સૈન્યયુક્તો હિ સામ્પ્રતમ્ । એકા પ્રાર્થયતે બાલા યુદ્ધાયેતિ સુસમ્ભ્રમઃ
તમે, જે હવે લશ્કર સાથે જગતના રક્ષકોને જીત્યા છો, એ તમને એક જ યુવાન સ્ત્રી યુદ્ધ માટે લલકારે છે અને બધે ભારે ગભરાટ ફેલાયો છે.
પુરા ત્વયા તપસ્તપ્તં પુષ્કરે દેવતાયને । વરદાનાય સમ્પ્રાપ્તો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
ક્યારેક તમે પુષ્કર, દેવતાઓના વાસસ્થાને, તપ કર્યા હતા; ત્યારે બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, તમને વરદાન આપવા આવ્યા હતા.
ધાત્રોક્તસ્ત્વં મહારાજ વરં વરય સુવ્રત । તદા ત્વયામરત્વં ચ પ્રાર્થિતં બ્રહ્મણઃ કિલ
ધાતા એ સમયે કહ્યુ: 'હે મહારાજા, શુભવ્રત, વર માંગો.' ત્યારે તમે બ્રહ્માજી પાસે અમરત્વ માગ્યું હતું.
દેવદૈત્યમનુષ્યેભ્યો ન ભવેન્મરણં મમ । સર્પકિન્નરયક્ષેભ્યઃ પુંલ્લિઙ્ગવાચકાદપિ
દેવ, દાનવ કે મનુષ્યથી મને મૃત્યુ ન થાય; નાગ, કિન્નર, યક્ષ કે કોઈ પણ પુરુષથી પણ નહીં.
તસ્માત્ત્વાં હન્તુકામૈષા પ્રાપ્તા યોષિદ્વરા પ્રભો । યુદ્ધં મા કુરુ રાજેન્દ્ર વિચાર્યૈવં ધિયાધુના
હે પ્રભુ, તેથી આ સ્ત્રી રૂપ ધારણ કરીને તમને મારવા આવી છે; હે રાજાધિરાજ, હવે વિચારપૂર્વક યુદ્ધ ન કરો.
દેવી હ્યેષા મહામાયા પ્રકૃતિઃ પરમા મતા । કલ્પાન્તકાલે રાજેન્દ્ર સર્વસંહારકારિણી
આ દેવી મહામાયા છે, સર્વોચ્ચ પ્રકૃતિ કહેવાય છે; હે રાજાધિરાજ, કલ્પના અંતે એ સર્વનો સંહાર કરે છે.
ઉત્પાદયિત્રી લોકાનાં દેવાનામીશ્વરી શુભા । ત્રિગુણા તામસી દેવી સર્વશક્તિસમન્વિતા
એ જગતની સર્જનહાર છે, દેવતાઓની કલ્યાણમય સ્વામિની છે; ત્રણ ગુણ અને તામસિકતા ધરાવતી દેવી સર્વ શક્તિઓથી સમૃદ્ધ છે.
અજય્યા ચાક્ષયા નિત્યા સર્વજ્ઞા ચ સદોદિતા । વેદમાતા ચ ગાયત્રી સન્ધ્યા સર્વસુરાલયા
એ અજય, અક્ષય, શાશ્વત અને સર્વજ્ઞા છે, હંમેશા પ્રગટ રહે છે; એ જ વેદમાતા, ગાયત્રી, સંધ્યા અને સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે.
નિર્ગુણા સગુણા સિદ્ધા સર્વસિદ્ધિપ્રદાવ્યયા । આનન્દાનન્દદા ગૌરી દેવાનામભયપ્રદા
જે દેવી ગુણથી પર છે અને ગુણવાળી પણ છે, સર્વ સિદ્ધિ આપનારી, અવિનાશી, આનંદ અને સુખ આપનારી, ગૌરી, દેવતાઓને નિર્ભયતા આપનારી છે.
એવં જ્ઞાત્વા મહારાજ વૈરભાવં ત્યજાનયા । શરણં વ્રજ રાજેન્દ્ર દેવી ત્વાં પાલયિષ્યતિ
હવે આ રીતે જાણીને, મહારાજ, દુશ્મનાવટ છોડી દેો અને શરણ આવી જાવ, રાજાધિરાજ, દેવી તને રક્ષા કરશે.
આજ્ઞાકરો ભવૈતસ્યાઃ સઞ્જીવય નિજં કુલમ્ । હતશેષાશ્ચ યે દૈત્યાસ્તે ભવન્તુ ચિરાયુષઃ
એની આજ્ઞા માનીને, તારા કુળને ફરી જીવંત કર અને જે દૈત્ય માર્યા પછી બચ્યા છે, તેઓ લાંબું આયુષ્ય મેળવે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા શુમ્ભઃ સુરબલાર્દનઃ । ઉવાચ વચનં તથ્યં વીરવર્યગુણાન્વિતમ્
વ્યાસ કહે છે: એમના વચન સાંભળી, દેવસેનાને હરાવનાર શુંભએ સાચા અને વીરતા ભરેલા શબ્દો કહ્યા.
શુમ્ભ ઉવાચ મૌનં કુર્વન્તુ ભો મન્દા યૂયં ભગ્ના રણાજિરાત્ । શીઘ્રં ગચ્છત પાતાલં જીવિતાશા બલીયસી
શુંભ બોલ્યો: અરે મૂર્ખો, તમે યુદ્ધમાં હારી ગયા છો, હવે શાંતિ રાખો અને ઝડપથી પાતાળમાં જાવ, કેમ કે તમારે જીવવાની આશા હજુ છે.
દૈવાધીનં જગત્સર્વં કા ચિન્તાત્ર જયે મમ । દેવાસ્તથૈવ બ્રહ્માદ્યા દૈવાધીના વયં યથા
આ આખું જગત ભાગ્યના આધાર પર છે, તો પછી મને વિજયની ચિંતા કેમ કરવી? દેવતાઓ, બ્રહ્મા વગેરે પણ આપણા જેવાં જ ભાગ્યના વશ છે.