દૃષ્ટ્વા તત્ર સ્થિતાં દેવીં દેવાનાં હિતકારિણીમ્ । ઊચતુસ્તૌ મહાવીર્યૌ તદા સામાન્વિતં વચઃ
ત્યાં દેવીને, દેવોના કલ્યાણ માટે ઊભેલી, જોઈને, એ બંને મહાન વીરોએ એ સમયે મૌલિક અને સમજદારીભર્યા શબ્દો કહ્યા.
બાલે ત્વં કિં ન જાનાસિ શુમ્ભં સુરબલાર્દનમ્ । નિશુમ્ભઞ્ચ મહાવીર્યં તુરાષાડ્વિજયોદ્ધતમ્
બાળિકા, શું તું જાણતી નથી કે શુંભ દેવોની શક્તિનો નાશક છે, અને નિશુંભ, મહાન વીર, તુરષ્કોને જીતીને ગર્વિત છે?
ત્વમેકાસિ વરારોહે કાલિકાસિંહસંયુતા । જેતુમિચ્છસિ દુર્બુદ્ધે શુમ્ભં સર્વબલાન્વિતમ્
તું એકલી છે, સુંદર, કાળી અને સિંહ સાથે; મૂર્ખ, શું તું સર્વ શક્તિવાન શુંભને હરાવવા ઈચ્છે છે?
મતિદઃ કોઽપિ તે નાસ્તિ નારી વાપિ નરોઽપિ વા । દેવાસ્ત્વાં પ્રેરયન્ત્યેવ વિનાશાય તવૈવ તે
તને સલાહ આપનાર કોઈ નથી, ન સ્ત્રી, ન પુરુષ; દેવો તો તને માત્ર તારા નાશ માટે મોકલી રહ્યા છે.
વિમૃશ્ય કુરુ તન્વઙ્ગિ કાર્યં સ્વપરયોર્બલમ્ । અષ્ટાદશભુજત્વાત્ત્વં ગર્વઞ્ચ કુરુષે મૃષા
પાતળી કમરવાળી, બંને પક્ષોની શક્તિ વિચારીને યોગ્ય કાર્ય કર; તને અઢાર હાથ છે, તેથી તારો ગર્વ વ્યર્થ છે.
કિં ભુજૈર્બહુભિર્વ્યર્થૈરાયુધૈઃ કિં શ્રમપ્રદૈઃ । શુમ્ભસ્યાગ્રે સુરાણાં વૈ જેતુઃ સમરશાલિનઃ
ઘણા હાથ કે હથિયારો, જે માત્ર થાક આપે છે, શુંભ સામે, દેવોને હરાવનાર યુદ્ધવિદમાં, શું કામના?
ઐરાવતકરચ્છેત્તુર્દન્તિદારણકારિણઃ । જયિનઃ સુરસઙ્ઘાનાં કાર્યં કુરુ મનોગતમ્
એ, જે એરાવતનો સુંડ કાપે છે, હાથીઓને ફાડી નાખે છે, અને દેવોના સમૂહને હરાવી ચૂક્યો છે—તારે મનમાં જે યોગ્ય લાગે તે કર.
વૃથા ગર્વાયસે કાન્તે કુરુ મે વચનં પ્રિયમ્ । હિતં તવ વિશાલાક્ષિ સુખદં દુઃખનાશનમ્
સુંદર, તું વ્યર્થ ગર્વ કરે છે; મારા શુભ શબ્દો સ્વીકાર, વિશાળ આંખવાળી, જે તારા હિત માટે છે, સુખ આપે છે અને દુઃખ દૂર કરે છે.
દુઃખદાનિ ચ કાર્યાણિ ત્યાજ્યાનિ દૂરતો બુધૈઃ । સુખદાનિ ચ સેવ્યાનિ શાસ્ત્રતત્ત્વવિશારદૈઃ
દુઃખ આપતી બાબતો બુધ્ધિમાન લોકો દૂરથી ટાળી દે છે; સુખ આપતી બાબતો શાસ્ત્રની સાચી સમજ ધરાવનાર લોકો અપનાવે છે.
ચતુરાસિ પિકાલાપે પશ્ય શુમ્ભબલં મહત્ । પ્રત્યક્ષં સુરસઙ્ઘાનાં મર્દનેન મહોદયમ્
તારે બોલવામાં ચતુરાઈ છે, પણ શુંભની મહાન શક્તિ જોઈ, જે તારા સામે દેવોના સમૂહને દબાવીને મહાન યશ મેળવ્યો છે.
પ્રત્યક્ષઞ્ચ પરિત્યજ્ય વૃથૈવાનુમિતિઃ કિલ । સન્દેહસહિતે કાર્યે ન વિપશ્ચિત્પ્રવર્તતે
પ્રત્યક્ષને છોડીને માત્ર અનુમાન પર આધાર રાખવું યોગ્ય નથી; શંકા ભરેલા કાર્યમાં બુધ્ધિમાન ક્યારેય પ્રવૃત્ત થતો નથી.
શત્રુઃ સુરાણાં પરમઃ શુમ્ભઃ સમરદુર્જયઃ । તસ્માત્ત્વાં પ્રેરયન્ત્યત્ર દેવા દૈત્યેશપીડિતાઃ
શુંભ દેવોના સૌથી મોટા દુશ્મન છે, યુદ્ધમાં અપરાજિત છે; તેથી દેવો, દૈત્યરાજાના પીડાથી, તને અહીં મોકલ્યા છે.
તસ્માત્તદ્વચનૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વઞ્ચિતાસિ શુચિસ્મિતે । દુઃખાય તવ દેવાનાં શિક્ષા સ્વાર્થસ્ય સાધિકા
શુચિસ્મિતે, તેઓના મીઠા શબ્દોથી તું ભુલાઈ ગઈ છે; તેમનું શીખવણ તો પોતાના ફાયદા માટે છે, જે તને અને દેવોને દુઃખ આપે છે.
કાર્યમિત્રં પરિક્ષિપ્ય ધર્મમિત્રં સમાશ્રયેત્ । દેવાઃ સ્વાર્થપરાઃ કામં ત્વામહં સત્યમબ્રુવમ્
કામ માટે ઉપયોગી મિત્રને છોડી દેવું અને સારા ધર્મમિત્રને આશ્રય લેવો જોઈએ; દેવો તો પોતાના સ્વાર્થમાં જ છે, જે હું તને સાચું કહું છું.
ભજ શુમ્ભં સુરેશાનં જેતારં ભુવનેશ્વરમ્ । ચતુરં સુન્દરં શૂરં કામશાસ્ત્રવિશારદમ્ ॥ ૧૬ ઐશ્વર્યં સર્વલોકાનાં પ્રાપ્સ્યસે શુમ્ભશાસનાત્ । નિશ્ચયં પરમં કૃત્વા ભર્તારં ભજ શોભનમ્
શુંભ, દેવોના સ્વામી, જગતના વિજેતા અને શાસક, બુદ્ધિશાળી, સુંદર, શૂરવીર અને પ્રેમકલા જાણનાર છે—તારે એનું પૂજન કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ચણ્ડસ્ય જગદમ્બિકા । મેઘગમ્ભીરનિનદં જગર્જ પુનરબ્રવીત્
શુંભના આદેશથી તું બધા લોકોએ રાજસત્તા મેળવશે; દૃઢ નિશ્ચય કરીને આ ઉત્તમ પતિને સ્વીકાર.
ગચ્છ જાલ્મ મૃષા કિં ત્વં ભાષસે વઞ્ચકં વચઃ । ત્યક્ત્વા હરિહરાદીંશ્ચ શુમ્ભં કસ્માદ્ભજે પતિમ્
વ્યાસે કહ્યું: ચંડના આ શબ્દો સાંભળીને જગદંબાએ ઘનઘોર મેઘ જેવી ગર્જના કરી અને ફરી બોલી.
ન મે કશ્ચિત્પતિઃ કાર્યો ન કાર્યં પતિના સહ । સ્વામિની સર્વભૂતાનામહમેવ નિશામય
જાલમ, ચાલ જ! તું કેમ આ ભ્રાંતિભર્યા અને છેતરપિંડી શબ્દો બોલે છે? હું હરિ, હર અને બીજા દેવોને છોડી, શુંભને પતિ તરીકે કેમ સ્વીકારું?
શુમ્ભા મે બહવો દૃષ્ટા નિશુમ્ભાશ્ચ સહસ્રશઃ । ઘાતિતાશ્ચ મયા પૂર્વં શતશો દૈત્યદાનવાઃ
મને કોઈ પતિની જરૂર નથી, અને પતિ સાથે કોઈ કામ નથી; જાણ કે હું જ સર્વ ભૂતોની સ્વામી છું.
મમાગ્રે દેવવૃન્દાનિ વિનષ્ટાનિ યુગે યુગે । નાશં યાસ્યન્તિ દૈત્યાનાં યૂથાનિ પુનરદ્ય વૈ
શુંભ જેવા અનેક અને નિશુંભ જેવા હજારો મેં જોયા છે; શતાવધિ દૈત્ય અને દાનવો મેં પહેલાં જ સંહાર્યા છે.
કાલ એવાગતોઽસ્ત્યત્ર દૈત્યસંહારકારકઃ । વૃથા ત્વં કુરુષે યત્નં રક્ષણાયાત્મસન્તતેઃ
દરેક યુગમાં મારા સામે દેવોના સમૂહો વિનાશ પામ્યા છે; આજે ફરી દૈત્યોના ટોળાં નાશ પામશે.
કુરુ યુદ્ધં વીરધર્મરક્ષાયૈ ત્વં મહામતે । મરણં ભાવિ દુસ્ત્યાજ્યં યશો રક્ષ્યં મહાત્મભિઃ
અહીં દૈત્યોના સંહાર માટે સમય આવી ગયો છે; તારા જાતના બચાવ માટે કરેલી મહેનત વ્યર્થ છે.
કિં તે કાર્યં નિશુમ્ભેન શુમ્ભેન ચ દુરાત્મના । વીરધર્મં પરં પ્રાપ્ય ગચ્છ સ્વર્ગં સુરાલયમ્
શુંભ અને નિશુંભ જેવા દુષ્ટો સાથે તારો શું કામ? વીરધર્મ પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગ, દેવોના નિવાસસ્થાનમાં જા.
શુમ્ભો નિશુમ્ભશ્ચૈવાન્યે યે ચાત્ર તવ બાન્ધવાઃ । સર્વે તવાનુગાઃ પશ્ચાદાગમિષ્યન્તિ સામ્પ્રતમ્
શુંભ, નિશુંભ અને તારા બધા સંબંધીઓ—તારા અનુયાયીઓ—બધા હવે તારા પાછળ આવશે.
ક્રમશઃ સર્વદૈત્યાનાં કરિષ્યામ્યદ્ય સંક્ષયમ્ । વિષાદં ત્યજ મન્દાત્મન્ કુરુ યુદ્ધં વિશાંપતે
હવે હું બધા દૈત્યોને ક્રમશઃ નાશ કરીશ; નિરાશા છોડ, મુદિત મનથી યુદ્ધ કર, રાજાઓના સ્વામી.
ત્વામહં નિહનિષ્યામિ ભ્રાતરં તવ સામ્પ્રતમ્ । તતઃ શુમ્ભં નિશુમ્ભં ચ રક્તબીજં મદોત્કટમ્
હવે હું તને અને તારા ભાઈને સંહારું છું; પછી શુંભ, નિશુંભ અને રક્તબીજને પણ સંહારું છું.
અન્યાંશ્ચ દાનવાન્સર્વાન્હત્વાહં સમરાઙ્ગણે । ગમિષ્યામિ યથાસ્થાનં તિષ્ઠ વા ગચ્છ વા દ્રુતમ્
બીજા બધા દાનવોને યુદ્ધભૂમિમાં સંહાર્યા પછી, હું મારા સ્થાન પર પાછી જઈશ; તું ઊભો રહે કે જલદી ચાલ, તારી ઈચ્છા.
ગૃહાણાસ્ત્રં વૃથાપુષ્ટ કુરુ યુદ્ધં મયાધુના । કિં જલ્પસિ મૃષા વાક્યં સર્વથા કાતરપ્રિયમ્
તારા બળ વ્યર્થ છે, છતાં હથિયાર લઈ અને હવે મારી સાથે યુદ્ધ કર; કેમ તું હંમેશા ભ્રાંતિભર્યા અને ડરપોકને ગમતા શબ્દો બોલે છે?
વ્યાસ ઉવાચ તયેત્થં પ્રેરિતૌ દૈત્યૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ ક્રુધાન્વિતૌ । જ્યાશબ્દં તરસા ઘોરં ચક્રતુર્બલદર્પિતૌ
વ્યાસે કહ્યું: આવા પ્રેરણા મળતાં, ચંડ અને મુંડ—દૈત્યો—ક્રોધ અને બળના અહંકારથી ભરાઈ, ઝડપથી ધનુષની ભયાનક તાણની અવાજ કર્યો.
સાપિ શઙ્ખસ્વનં ચક્રે પૂરયન્તી દિશો દશ । સિંહોઽપિ કુપિતસ્તાવન્નાદં સમકરોદ્બલી
તે સ્ત્રીએ શંખનો અવાજ કરી દશ દિશાઓમાં ગુંજાવ્યું; સિંહે પણ ક્રોધથી ગર્જના કરી, બળથી ભરપૂર અવાજ કર્યો.