નિશુમ્ભ ઉવાચ ન વા પલાયનં યુક્તં ન દુર્ગગ્રહણં તથા । યુદ્ધમેવ પરં શ્રેયઃ સર્વથૈવાનયાનઘ
નિશુંભ કહે છે: ન તો ભાગવું યોગ્ય છે, ન કિલ્લો પકડવો; દરેક રીતે યુદ્ધ જ શ્રેષ્ઠ છે, હે નિર્દોષ.
સસૈન્યોઽહં ગમિષ્યામિ રણે તુ પ્રવરાશ્રિતઃ । હત્વા તામાગમિષ્યામિ તરસા ત્વબલામિમામ્
હું મારી સેના સાથે, શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ પર આધાર રાખીને યુદ્ધમાં જઈશ; એને મારીને, ઝડપથી પાછો આવીશ, કારણ કે એ કમજોર છે.
અથવા બલવદ્દૈવાદન્યથા ચેદ્ભવિષ્યતિ । મૃતે મયિ ત્વયા કાર્યં વિમૃશ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
કે જો દૈવથી કંઈક બીજું બનશે અને હું મરીશ, તો તારે ફરીથી સારી રીતે વિચારીને કામ કરવું.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શુમ્ભઃ પ્રોવાચ ચાનુજમ્ । તિષ્ઠ ત્વં ચણ્ડમુણ્ડૌ દ્વૌ ગચ્છેતાં બલસંયુતૌ
એના વચન સાંભળી, શુંભએ પોતાના નાના ભાઈને કહ્યું: તું અહીં જ રહે, અને ચંડ અને મુંડ બંને પોતાની સેના લઈને આગળ વધે.
શશકગ્રહણાયાત્ર ન યુક્તં ગજમોચનમ્ । ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાવીરૌ તાં હન્તું સર્વથા ક્ષમૌ
અહીં ખરગોશ પકડવા માટે હાથી છોડવો યોગ્ય નથી; ચંડ અને મુંડ, મહાન વીર, તેને મારવા માટે પૂરતા શક્તિશાળી છે.
ઇત્યુક્ત્વા ભ્રાતરં શુમ્ભઃ સમ્ભાષ્ય ચ મહાબલૌ । ઉવાચ વચનં રાજા ચણ્ડમુણ્ડૌ પુરઃસ્થિતૌ
એવું કહીને, શુંભે પોતાના ભાઈ સાથે વાત કરી અને પછી રાજાએ ચંડ અને મુંડ, જે સામે ઊભા હતા, તેમને આ શબ્દો કહ્યા.
ગચ્છતં ચણ્ડમુણ્ડૌ દ્વૌ સ્વસૈન્યપરિવારિતૌ । હન્તું તામબલાં શીઘ્રં નિર્લજ્જાં મદગર્વિતામ્
ચંડ અને મુંડ, તમે બંને તમારી સેનાની સાથે જલદી જાઓ અને તે નિર્લજ્જ, અહંકારભરી સ્ત્રીને ઝડપથી મારો.
ગૃહીત્વાથ નિહત્યાજૌ કાલિકાં પિઙ્ગલોચનામ્ । આગમ્યતાં મહાભાગૌ કૃત્વા કાર્યં મહત્તરમ્
યુદ્ધમાં કાળી, પીળા આંખવાળી,ને પકડીને અને મારીને પાછા આવો, મહાન કાર્ય પૂર્ણ કરીને, મહાન યશ મેળવો.
સા નાયાતિ ગૃહીતાપિ ગર્વિતા ચામ્બિકા યદિ । તદા બાણૈર્મહાતીક્ષ્ણૈર્હન્તવ્યાહવમણ્ડિતા
જો એ ગર્વી અંબિકા પકડી લીધા પછી પણ ન આવે, તો પછી તે તીક્ષ્ણ અને ઘાતક બાણોથી મારી દેવી.
ચણ્ડમુણ્ડવધેન દેવ્યાશ્ચામુણ્ડેતિનામવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાજ્ઞપ્તૌ તદા વીરૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાબલૌ । જગ્મતુસ્તરસૈવાજૌ સૈન્યેન મહતાન્વિતૌ
વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે આજ્ઞા મળતાં, ચંડ અને મુંડ, મહાન વીર, મોટી સેનાની સાથે તરત જ યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
દૃષ્ટ્વા તત્ર સ્થિતાં દેવીં દેવાનાં હિતકારિણીમ્ । ઊચતુસ્તૌ મહાવીર્યૌ તદા સામાન્વિતં વચઃ
ત્યાં દેવીને, દેવોના કલ્યાણ માટે ઊભેલી, જોઈને, એ બંને મહાન વીરોએ એ સમયે મૌલિક અને સમજદારીભર્યા શબ્દો કહ્યા.
બાલે ત્વં કિં ન જાનાસિ શુમ્ભં સુરબલાર્દનમ્ । નિશુમ્ભઞ્ચ મહાવીર્યં તુરાષાડ્વિજયોદ્ધતમ્
બાળિકા, શું તું જાણતી નથી કે શુંભ દેવોની શક્તિનો નાશક છે, અને નિશુંભ, મહાન વીર, તુરષ્કોને જીતીને ગર્વિત છે?
ત્વમેકાસિ વરારોહે કાલિકાસિંહસંયુતા । જેતુમિચ્છસિ દુર્બુદ્ધે શુમ્ભં સર્વબલાન્વિતમ્
તું એકલી છે, સુંદર, કાળી અને સિંહ સાથે; મૂર્ખ, શું તું સર્વ શક્તિવાન શુંભને હરાવવા ઈચ્છે છે?
મતિદઃ કોઽપિ તે નાસ્તિ નારી વાપિ નરોઽપિ વા । દેવાસ્ત્વાં પ્રેરયન્ત્યેવ વિનાશાય તવૈવ તે
તને સલાહ આપનાર કોઈ નથી, ન સ્ત્રી, ન પુરુષ; દેવો તો તને માત્ર તારા નાશ માટે મોકલી રહ્યા છે.
વિમૃશ્ય કુરુ તન્વઙ્ગિ કાર્યં સ્વપરયોર્બલમ્ । અષ્ટાદશભુજત્વાત્ત્વં ગર્વઞ્ચ કુરુષે મૃષા
પાતળી કમરવાળી, બંને પક્ષોની શક્તિ વિચારીને યોગ્ય કાર્ય કર; તને અઢાર હાથ છે, તેથી તારો ગર્વ વ્યર્થ છે.
કિં ભુજૈર્બહુભિર્વ્યર્થૈરાયુધૈઃ કિં શ્રમપ્રદૈઃ । શુમ્ભસ્યાગ્રે સુરાણાં વૈ જેતુઃ સમરશાલિનઃ
ઘણા હાથ કે હથિયારો, જે માત્ર થાક આપે છે, શુંભ સામે, દેવોને હરાવનાર યુદ્ધવિદમાં, શું કામના?
ઐરાવતકરચ્છેત્તુર્દન્તિદારણકારિણઃ । જયિનઃ સુરસઙ્ઘાનાં કાર્યં કુરુ મનોગતમ્
એ, જે એરાવતનો સુંડ કાપે છે, હાથીઓને ફાડી નાખે છે, અને દેવોના સમૂહને હરાવી ચૂક્યો છે—તારે મનમાં જે યોગ્ય લાગે તે કર.
વૃથા ગર્વાયસે કાન્તે કુરુ મે વચનં પ્રિયમ્ । હિતં તવ વિશાલાક્ષિ સુખદં દુઃખનાશનમ્
સુંદર, તું વ્યર્થ ગર્વ કરે છે; મારા શુભ શબ્દો સ્વીકાર, વિશાળ આંખવાળી, જે તારા હિત માટે છે, સુખ આપે છે અને દુઃખ દૂર કરે છે.
દુઃખદાનિ ચ કાર્યાણિ ત્યાજ્યાનિ દૂરતો બુધૈઃ । સુખદાનિ ચ સેવ્યાનિ શાસ્ત્રતત્ત્વવિશારદૈઃ
દુઃખ આપતી બાબતો બુધ્ધિમાન લોકો દૂરથી ટાળી દે છે; સુખ આપતી બાબતો શાસ્ત્રની સાચી સમજ ધરાવનાર લોકો અપનાવે છે.
ચતુરાસિ પિકાલાપે પશ્ય શુમ્ભબલં મહત્ । પ્રત્યક્ષં સુરસઙ્ઘાનાં મર્દનેન મહોદયમ્
તારે બોલવામાં ચતુરાઈ છે, પણ શુંભની મહાન શક્તિ જોઈ, જે તારા સામે દેવોના સમૂહને દબાવીને મહાન યશ મેળવ્યો છે.
પ્રત્યક્ષઞ્ચ પરિત્યજ્ય વૃથૈવાનુમિતિઃ કિલ । સન્દેહસહિતે કાર્યે ન વિપશ્ચિત્પ્રવર્તતે
પ્રત્યક્ષને છોડીને માત્ર અનુમાન પર આધાર રાખવું યોગ્ય નથી; શંકા ભરેલા કાર્યમાં બુધ્ધિમાન ક્યારેય પ્રવૃત્ત થતો નથી.
શત્રુઃ સુરાણાં પરમઃ શુમ્ભઃ સમરદુર્જયઃ । તસ્માત્ત્વાં પ્રેરયન્ત્યત્ર દેવા દૈત્યેશપીડિતાઃ
શુંભ દેવોના સૌથી મોટા દુશ્મન છે, યુદ્ધમાં અપરાજિત છે; તેથી દેવો, દૈત્યરાજાના પીડાથી, તને અહીં મોકલ્યા છે.
તસ્માત્તદ્વચનૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વઞ્ચિતાસિ શુચિસ્મિતે । દુઃખાય તવ દેવાનાં શિક્ષા સ્વાર્થસ્ય સાધિકા
શુચિસ્મિતે, તેઓના મીઠા શબ્દોથી તું ભુલાઈ ગઈ છે; તેમનું શીખવણ તો પોતાના ફાયદા માટે છે, જે તને અને દેવોને દુઃખ આપે છે.
કાર્યમિત્રં પરિક્ષિપ્ય ધર્મમિત્રં સમાશ્રયેત્ । દેવાઃ સ્વાર્થપરાઃ કામં ત્વામહં સત્યમબ્રુવમ્
કામ માટે ઉપયોગી મિત્રને છોડી દેવું અને સારા ધર્મમિત્રને આશ્રય લેવો જોઈએ; દેવો તો પોતાના સ્વાર્થમાં જ છે, જે હું તને સાચું કહું છું.
ભજ શુમ્ભં સુરેશાનં જેતારં ભુવનેશ્વરમ્ । ચતુરં સુન્દરં શૂરં કામશાસ્ત્રવિશારદમ્ ॥ ૧૬ ઐશ્વર્યં સર્વલોકાનાં પ્રાપ્સ્યસે શુમ્ભશાસનાત્ । નિશ્ચયં પરમં કૃત્વા ભર્તારં ભજ શોભનમ્
શુંભ, દેવોના સ્વામી, જગતના વિજેતા અને શાસક, બુદ્ધિશાળી, સુંદર, શૂરવીર અને પ્રેમકલા જાણનાર છે—તારે એનું પૂજન કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ચણ્ડસ્ય જગદમ્બિકા । મેઘગમ્ભીરનિનદં જગર્જ પુનરબ્રવીત્
શુંભના આદેશથી તું બધા લોકોએ રાજસત્તા મેળવશે; દૃઢ નિશ્ચય કરીને આ ઉત્તમ પતિને સ્વીકાર.
ગચ્છ જાલ્મ મૃષા કિં ત્વં ભાષસે વઞ્ચકં વચઃ । ત્યક્ત્વા હરિહરાદીંશ્ચ શુમ્ભં કસ્માદ્ભજે પતિમ્
વ્યાસે કહ્યું: ચંડના આ શબ્દો સાંભળીને જગદંબાએ ઘનઘોર મેઘ જેવી ગર્જના કરી અને ફરી બોલી.
ન મે કશ્ચિત્પતિઃ કાર્યો ન કાર્યં પતિના સહ । સ્વામિની સર્વભૂતાનામહમેવ નિશામય
જાલમ, ચાલ જ! તું કેમ આ ભ્રાંતિભર્યા અને છેતરપિંડી શબ્દો બોલે છે? હું હરિ, હર અને બીજા દેવોને છોડી, શુંભને પતિ તરીકે કેમ સ્વીકારું?
શુમ્ભા મે બહવો દૃષ્ટા નિશુમ્ભાશ્ચ સહસ્રશઃ । ઘાતિતાશ્ચ મયા પૂર્વં શતશો દૈત્યદાનવાઃ
મને કોઈ પતિની જરૂર નથી, અને પતિ સાથે કોઈ કામ નથી; જાણ કે હું જ સર્વ ભૂતોની સ્વામી છું.
મમાગ્રે દેવવૃન્દાનિ વિનષ્ટાનિ યુગે યુગે । નાશં યાસ્યન્તિ દૈત્યાનાં યૂથાનિ પુનરદ્ય વૈ
શુંભ જેવા અનેક અને નિશુંભ જેવા હજારો મેં જોયા છે; શતાવધિ દૈત્ય અને દાનવો મેં પહેલાં જ સંહાર્યા છે.