વિદૂષકોઽસિ જાલ્મ ત્વં શૈલૂષ ઇવ ભાષસે । વૃથા મનોરથાંશ્ચિત્તે કરોષિ મધુરં વદન્
તું તો મૂર્ખ છે, હાસ્ય કરનાર જેવો બોલે છે, અને તારી વાતો માત્ર મીઠી વાતો જ છે, પણ તારા મનમાં ફક્ત ખોટા કલ્પનો જ ભરે છે.
બલવાન્બલસંયુક્તઃ પ્રેષિતોઽસિ દુરાત્મના । કુરુ યુદ્ધં વૃથા વાદં મુઞ્ચ મૂઢમતેઽધુના
તને શક્તિ છે અને તું પણ બળવાન છે, પણ તને દુષ્ટે મોકલ્યો છે. હવે વાદ વિવાદ છોડ અને જો હિંમત હોય તો યુદ્ધ કર.
હત્વા શુમ્ભં નિશુમ્ભઞ્ચ ત્વદન્યાન્વા બલાધિકાન્ । દેવી ક્રુદ્ધા શરાઘાતૈર્વ્રજિષ્યતિ નિજાલયમ્
દેવી જ્યારે ક્રોધથી શુંભ અને નિશુંભ તથા તારા કરતા પણ વધારે બળવાન દૈત્યોને તીરોથી મારે છે, પછી તે પોતાના સ્થાન પર પરત જશે.
ક્વાસૌ મન્દમતિઃ શુમ્ભઃ ક્વ વા વિશ્વવિમોહિની । અયુક્તઃ ખલુ સંસારે વિવાહવિધિરેતયોઃ
એ મૂર્ખ શુંભ ક્યાં છે અને આખા જગતને મોહમાં પાડનાર દેવી ક્યાં છે? આ બંનેનું લગ્ન તો દુનિયામાં યોગ્ય નથી.
સિંહી કિં ત્વતિકામાર્તા જમ્બુકં કુરુતે પતિમ્ । કરિણી ગર્દભં વાપિ ગવયં સુરભિઃ કિમુ
સિંહણ, ભલે એ ખૂબ ઇચ્છાથી ભરેલી હોય, પણ ક્યારેય શિયાળને પતિ બનાવે છે? કે હાથીણ ગધેડાને પસંદ કરે છે? કે સુરભિ ગાય જંગલી બળદને પસંદ કરે છે?
ગચ્છ શુમ્ભં નિશુમ્ભં ચ વદ સત્યં વચો મમ । કુરુ યુદ્ધં ન ચેદ્યાહિ પાતાલં તરસાધુના
શુંભ અને નિશુંભને મારી સાચી વાત કહી દેજે—યુદ્ધ કરો, નહિ તો હમણાં જ ઝડપથી પાતાળમાં જાઓ.
વ્યાસ ઉવાચ કાલિકાયાવચઃ શ્રુત્વા સ દૈત્યો ધૂમ્રલોચનઃ । તામુવાચ મહાભાગ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ
વ્યાસ કહે છે: કાળિકાની વાત સાંભળી, ધૂમ્રલોચન નામનો દૈત્ય ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, એ મહાન ભાગ્યશાળી દેવીને બોલ્યો.
દુર્દર્શે ત્વાં નિહત્યાજૌ સિંહઞ્ચ મદગર્વિતમ્ । ગૃહીત્વૈનાં ગમિષ્યામિ રાજાનં પ્રત્યહં કિલ
હે ભયાનક, હું તને અને તારા ગર્વીલા સિંહને યુદ્ધમાં મારીને, રોજ તને પકડી રાજા પાસે લઈ જઈશ.
રસભઙ્ગભયાત્કાલિ બિભેમિ ત્વિહ સામ્પ્રતમ્ । નોચેત્ત્વાં નિશિતૈર્બાણૈર્હન્મ્યદ્ય કલહપ્રિયે
હે કાળી, મને તો હવે ફક્ત સ્વાદ ગુમાવાનો ડર છે, નહિ તો હે ઝઘડાની શોખીન, આજે તને તીક્ષ્ણ તીરો વડે મારી નાખીશ.
કાલિકોવાચ કિં વિકત્થસિ મન્દાત્મન્નાયં ધર્મો ધનુષ્મતામ્ । સ્વશક્ત્યા મુઞ્ચ વિશિખાન્ગન્તાસિ યમસંસદિ
કાળિકાએ કહ્યું: હે મૂર્ખ, કેમ ખોટી ડંફાસો મારતો રહે છે? આ તો વીર પુરુષોનું વર્તન નથી. તારી પોતાની શક્તિથી તીરો છોડ—તારે તો યમરાજના દરબારમાં જવું પડશે.
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં દૈત્યઃ સંગૃહ્ય કાર્મુકં દૃઢમ્ । કાલિકાં તાં શરાસારૈર્વવર્ષાતિશિલાશિતૈઃ
વ્યાસ કહે છે: એ દૈત્યે એ વાત સાંભળી, મજબૂત ધનુષ્ય પકડીને, કાળિકા પર પથ્થર જેવી તીક્ષ્ણ તીરોની વરસાદ વરસાવી.
દેવાસ્તુ પ્રેક્ષકાસ્તત્ર વિમાનવરસંસ્થિતાઃ । તાં સ્તુવન્તો જયેત્યૂચુર્દેવીં શક્રપુરોગમાઃ
એ સમયે દેવતાઓ ઉત્તમ વિમાનોમાં બેઠા, દર્શક બનીને જોઈ રહ્યાં હતાં. ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં બધાએ દેવીની જયના ઘોષ કર્યા.
તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં પ્રવૃત્તં ચાતિદારુણમ્ । બાણખડ્ગગદાશક્તિમુસલાદિભિરુત્કટમ્
બન્ને વચ્ચે અત્યંત ભયાનક અને કઠણ યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં તીરો, તલવાર, ગદા, ભાલા, મુસળ અને બીજા શસ્ત્રોનો વપરાશ થયો.
કાલિકા બાણપાતૈસ્તુ હત્વા પૂર્વં ખરાનથ । બભઞ્જ તદ્રથં વ્યૂઢં જહાસ ચ મુહુર્મુહુઃ
કાળિકાએ પહેલા તીરો વડે તેના ગધેડાંને મારી નાખ્યા, પછી એનું સુંદર રથ તોડી નાખ્યું અને વારંવાર હસવા લાગી.
સ ચાન્યં રથમારૂઢઃ કોપેન પ્રજ્વલન્નિવ । બાણવૃષ્ટિં ચકારોગ્રાં કાલિકોપરિ ભારત
એ દૈત્ય બીજા રથ પર ચઢ્યો, ક્રોધથી દહકતો હતો અને કાળિકા પર ભયાનક તીરોની વરસાદ વરસાવી.
સાપિ ચિચ્છેદ તરસા તસ્ય બાણાનસઙ્ગતાન્ । મુમોચાન્યાનુગ્રવેગાન્દાનવોપરિ કાલિકા
પણ કાળિકાએ ઝડપથી તેના આવતા તીરો કાપી નાખ્યા અને પોતાનાં ભયાનક ઝડપવાળા તીરો દૈત્ય પર છોડ્યા.
તૈર્બાણૈર્નિહતાસ્તસ્ય પાર્ષ્ણિગ્રાહા સહસ્રશઃ । બભઞ્જ ચ રથં વેગાત્સૂતં હત્વા ખરાનપિ
કાળિકાના એ તીરો વડે તેના રથના હજારો સાથીઓ માર્યા ગયા, તેણે રથ તોડી નાખ્યો, રથચાલક અને ગધેડાં પણ મારી નાખ્યા.
ચિચ્છેદ તદ્ધનુઃ સદ્યો બાણૈરુરગસન્નિભૈઃ । મુદં ચક્રે સુરાણાં સા શઙ્ખનાદં તથાકરોત્
કાળિકાએ તરત જ સાપ જેવા તીરો વડે તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું, દેવતાઓ આનંદિત થયા અને તેણે વિજયનો શંખનાદ કર્યો.
વિરથઃ પરિઘં ગૃહ્ય સર્વલોહમયં દૃઢમ્ । આજગામ રથોપસ્થં કુપિતો ધૂમ્રલોચનઃ
વિરથાએ ભારે લોખંડની ગદા હાથમાં લઈને ગુસ્સામાં રથ પાસે આવ્યો, તેની આંખોમાં ધૂમસો છવાયો હતો.
વાચા નિર્ભર્ત્સયન્કાલીં કરાલઃ કાલસન્નિભઃ । અદ્યૈવ ત્વાં હનિષ્યામિ કુરૂપે પિઙ્ગલોચને
કાળ જેવી ભયાનક કાળી, તને હું આજે જ મારી નાખીશ, ઓ વિક્રમ, પીળા આંખવાળી, એમ કડક શબ્દોમાં ધમકી આપી.
ઇત્યુક્ત્વા સહસાઽઽગત્ય પરિઘં ક્ષિપતે યદા । હુઙ્કારેણૈવ તં ભસ્મ ચકાર તરસામ્બિકા
આવું કહીને, તેણે ગદા ફેંકી, પણ અંબિકાએ જોરદાર દહાડથી તરત જ તેને રાખ કરી નાખ્યો.
દૃષ્ટ્વા ભસ્મીકૃતં દૈત્યં સૈનિકા ભયવિહ્વલાઃ । ચક્રુઃ પલાયનં સદ્યો હા તાતેત્યબ્રુવન્પથિ
દૈત્ય રાખ થયો જોઇને, સૈનિકો ડરીને તરત જ ભાગી પડ્યા અને રસ્તામાં 'હાય પિતા!' કહીને રડતા ગયા.
દેવાસ્તં નિહતં દૃષ્ટ્વા દાનવં ધૂમ્રલોચનમ્ । મુમુચુઃ પુષ્પવૃષ્ટિં તે મુદિતા ગગને સ્થિતાઃ
દેવતાઓએ ધૂમ્રલોચન દૈત્યના મૃત્યુને જોઈને, આનંદથી આકાશમાંથી ફૂલવર્ષા કરી.
રણભૂમિસ્તદા રાજન્ દારુણા સમપદ્યત । નિહતૈર્દાનવૈરશ્વૈઃ ખરૈશ્ચ વારણૈસ્તથા
હે રાજા, ત્યારબાદ યુદ્ધભૂમિ ભયાનક બની ગઈ, જ્યાં દૈત્ય, ઘોડા, ખચ્છર અને હાથીઓના મૃતદેહો Everywhere પડેલા હતા.
ગૃધ્રાઃ કાકા વટાઃ શ્યેના વરફા જમ્બુકાસ્તથા । નનૃતુશ્ચુક્રુશુઃ પ્રેતાન્પતિતાન્ રણભૂમિષુ
ગિધ, કાગડા, વટવાઘડા, શ્યેન, શિયાળ અને જંગલી કૂતરાંઓ યુદ્ધભૂમિમાં પડેલા મૃતદેહો પર નાચતા અને ચીસો પાડતા હતા.
અમ્બિકા તદ્રણસ્થાનં ત્યક્ત્વા દૂરં સ્થલાન્તરે । ગત્વા ચકાર ચાપ્યુગ્રં શઙ્ખનાદં ભયપ્રદમ્
અંબિકાએ એ યુદ્ધસ્થળ છોડી, દૂર બીજે ગઇ અને ત્યાં ભયજનક, ભયાનક શંખનાદ કર્યો.
તં શ્રુત્વા દરશબ્દં તુ શુમ્ભઃ સદ્મનિ સંસ્થિતઃ । દૃષ્ટ્વાથ દાનવાન્ભગ્નાનાગતાન્ રુધિરોક્ષિતાન્
એ ભયાનક અવાજ સાંભળી, શુંભ પોતાનાં મહેલમાં બેઠો હતો, ત્યારે તેણે લોહીથી લથપથ, હારેલા દૈત્યોને પાછા આવતાં જોયા.
છિન્નપાદકરાક્ષાંશ્ચ મઞ્ચકારોપિતાનપિ । ભગ્નપૃષ્ઠકટિગ્રીવાન્ક્રન્દમાનાનનેકશઃ
કેટલાંયે હાથ-પગ કપાયેલા, ખાટલાં પર મૂકાયેલા, પીઠ, કટિ અને ગળા તૂટી ગયેલા, ઘણા દુઃખથી રડતા હતા.
વીક્ષ્ય શુમ્ભો નિશુમ્ભશ્ચ ક્વ ગતો ધૂમ્રલોચનઃ । કથં ભગ્નાઃ સમાયાતા નાનીતા કિં વરાનના
શુંભ અને નિશુંભે પૂછ્યું: 'ધૂમ્રલોચન ક્યાં ગયો? તમે હાર્યા કેમ પાછા આવ્યા? સુંદર સ્ત્રીને લાવ્યા કેમ નહીં?'
સૈન્યં કુત્ર ગતં મન્દાઃ કથયન્તુ યથોચિતમ્ । કસ્યાયં શઙ્ખનાદોઽદ્ય શ્રૂયતે ભયવર્ધનઃ
'સૈન્ય ક્યાં ગયું, મૂર્ખો? સાચું-સાચું કહો. આજે કોનો શંખનાદ ભય વધારી રહ્યો છે?'