સ દદર્શ તતો દેવીં રમ્યોપવનસંસ્થિતામ્ । દૃષ્ટ્વા તાં મૃગશાવાક્ષીં વિનયેન સમન્વિતઃ
ત્યાં એણે દેવીને સુંદર ઉદ્યાનમાં ઊભેલી જોઈ; હરણની જેમ નયનવાળી એને જોઈ, નમ્રતાથી બોલ્યો—
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં હેતુમદ્રસભૂષિતમ્ । શૃણુ દેવિ મહાભાગે શુમ્ભસ્ત્વદ્વિરહાતુરઃ
અને મીઠા, સમજદારીભર્યા અને ગૌરવપૂર્ણ શબ્દોમાં કહ્યું: 'દેવી, મહાભાગ્યવાળી, સાંભળો, શુમ્ભ તમારાથી વિયોગમાં દુઃખી છે.'
દૂતં પ્રેષિતવાન્પાર્શ્વે તવ નીતિવિશારદઃ । રસભઙ્ગભયોદ્વિગ્નઃ સામપૂર્વં ત્વયિ સ્વયમ્
નીતિમાંહો અને સમજદાર દૂતને, આનંદ ગુમાવવાનો ડર લાગ્યો હતો, એણે સૌપ્રથમ નમ્ર શબ્દોમાં તારી પાસે મોકલવામાં આવ્યો હતો.
તેનાગત્ય વચઃ પ્રોક્તં વિપરીતં વરાનને । વચસા તેન મે ભર્તા ચિન્તાવિષ્ટમના નૃપઃ
એ દૂત આવ્યો અને, હે સુંદર મુખવાળી, વિરુદ્ધ વાતો કહી; એના શબ્દોથી મારાં પતિ રાજાને મનમાં ચિંતા લાગી ગઈ.
બભૂવ રસમાર્ગજ્ઞે શુમ્ભઃ કામવિમોહિતઃ । દૂતેન તેન ન જ્ઞાતં હેતુગર્ભં વચસ્તવ
રસના માર્ગમાં નિપુણ શુમ્ભ કામના કારણે ભટકી ગયો હતો; એ દૂત મારફતે, તારા શબ્દોમાં રહેલો અર્થ એ સમજી શક્યો નહીં.
યો માં જયતિ સંગ્રામે યદુક્તં કઠિનં વચઃ । ન જ્ઞાતસ્તેન સંગ્રામો દ્વિવિધઃ ખલુ માનિનિ
‘જે મને યુદ્ધમાં જીતે’ એમ કઠોર શબ્દો બોલાયા, પણ એ સમજાયો નહીં; હે ગર્વવાળી, યુદ્ધ બે પ્રકારનું હોય છે એ એને ખબર નહોતી.
રતિજોઽથોત્સાહજશ્ચ પાત્રભેદે વિવક્ષિતઃ । રતિજસ્ત્વયિ વામોરુ શત્રોરુત્સાહજઃ સ્મૃતઃ
એક યુદ્ધ કામથી થાય છે, બીજું ઉત્સાહથી, અને એ સામેના વ્યક્તિ પ્રમાણે જુદું પડે છે; હે સુકુમાર જાંઘવાળી, તારા માટે કામથી, અને દુશ્મન માટે ઉત્સાહથી થાય છે.
સુખદઃ પ્રથમઃ કાન્તે દુઃખદશ્ચારિજઃ સ્મૃતઃ । જાનામ્યહં વરારોહે ભવત્યા માનસં કિલ
પ્રથમ પ્રકારનું સુખ આપે છે, હે પ્રિય, અને દુશ્મનથી થતું દુઃખ આપે છે; હે ચમકતી, હું તારો મનોભાવ જાણું છું.
રતિસંગ્રામભાવસ્તે હૃદયે પરિવર્તતે । ઇતિ તજ્જ્ઞં વિદિત્વા માં ત્વત્સકાશં નરાધિપઃ
તારા હૃદયમાં કામયુદ્ધની ભાવના ફરતી રહે છે; એ જાણીને રાજાએ મને તારી પાસે મોકલ્યો છે.
પ્રેષયામાસ શુમ્ભોઽદ્ય બલેન મહતાઽઽવૃતમ્ । ચતુરાસિ મહાભાગે શૃણુ મે વચનં મૃદુ
આજે શુમ્ભે મોટો સેના સાથે તને ઘેરી છે; હે મહાન ભાગ્યવાળી, તું બુદ્ધિશાળી છે, મારા નરમ શબ્દો સાંભળ.
ભજ શુમ્ભં ત્રિલોકેશં દેવદર્પનિબર્હણમ્ । પટ્ટરાજ્ઞી પ્રિયા ભૂત્વા ભુંક્ષ્વ ભોગાનનુત્તમાન્
ત્રણે લોકના સ્વામી, દેવોના અહંકારને દબાવનાર શુમ્ભને સ્વીકાર, તેની પ્રિય રાણી બની, સર્વોત્તમ આનંદ ભોગવી.
જેષ્યતિ ત્વાં મહાબાહુઃ શુમ્ભઃ કામબલાર્થવિત્ । વિચિત્રાન્કુરુ હાવાંસ્ત્વં સોઽપિ ભાવાન્કરિષ્યતિ
મહાબાહુ શુમ્ભ, કામશક્તિમાં પારંગત, તને જીતશે; તું વિવિધ ભાંગિમાઓ બતાવજે, એ પણ ભાવ વ્યક્ત કરશે.
ભવિષ્યતિ કાલિકેયં તત્ર વૈ નર્મસાક્ષિણી । એવં સઙ્ગરયોગેન પતિર્મે પરમાર્થવિત્
કાળિકા ત્યાં તારી રમણિયતાની સાક્ષી બની રહેશે; આવું યુદ્ધમિલનથી મારાં પતિ, પરમ તત્વ જાણનારા—
જિત્વા ત્વાં સુખશય્યાયાં પરિશ્રાન્તાં કરિષ્યતિ । રક્તદેહાં નખાઘાતૈર્દન્તૈશ્ચ ખણ્ડિતાધરામ્
તને જીત્યા પછી, થાકી ગયેલી તને સુખદ શય્યામાં મૂકે; તારો દેહ લાલ પડ્યો હશે, હોઠ નખ અને દાંતથી ઘાયલ થયેલા.
સ્વેદક્લિન્નાં પ્રભગ્નાં ત્વાં સંવિધાસ્યતિ ભૂપતિઃ । ભવિતા માનસઃ કામો રતિસંગ્રામજસ્તવ
પસીનાથી ભીંજાયેલી અને થાકી ગયેલી તને રાજા ગોઠવશે; તારા મનમાં કામની ભાવના, પ્રેમયુદ્ધથી ઊભી થશે.
દર્શનાદ્વશ એવાસ્તે શુમ્ભઃ સર્વાત્મના પ્રિયે । વચનં કુરુ મે પથ્યં હિતકૃચ્ચાપિ પેશલમ્
માત્ર દર્શનથી જ શુમ્ભ તારા વશમાં છે, હે પ્રિય; મને યોગ્ય, હિતકારી અને મીઠા શબ્દો કહેજે.
ભજ શુમ્ભં ગણાધ્યક્ષં માનનીયાતિમાનિની । મન્દભાગ્યાશ્ચ તે નૂનં હ્યસ્ત્રયુદ્ધપ્રિયાશ્ચ યે
શુમ્ભ, ગણા પ્રમુખને સ્વીકાર, હે ગર્વવાળી; નિશ્ચયે જેઓ દુર્ભાગી છે, તેઓને શસ્ત્રયુદ્ધ ગમતું હોય છે.
ન તદર્હાસિ કાન્તે ત્વં સદા સુરતવલ્લભે । અશોકં કુરુ રાજાનં પાદાઘાતવિકાસિતમ્
તું એ માટે યોગ્ય નથી, હે પ્રિય, તું હંમેશાં સુખપ્રિય છે; રાજાને ખુશ કરી દે, જેના ચહેરા પર તારા પગના સ્પર્શથી આનંદ ફૂટે છે.
બકુલં સીધુસેકેન તથા કુરબકં કુરુ
બકુલને મદથી ખીલી ઉઠવા દે, અને એ જ રીતે કુરબકને પણ ફૂલી ઉઠવા દે.
દેવ્યાસહ યુદ્ધાય ચણ્ડમુણ્ડપ્રેષણમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ વચનં ધૂમ્રલોચનઃ । પ્રત્યુવાચ તદા કાલી પ્રહસ્ય લલિતં વચઃ
દેવી સાથે યુદ્ધ માટે ચંડ અને મુંડને મોકલવામાં આવ્યા. વ્યાસ કહે છે: આવી વાત કહીને ધૂમ્રલોચન શાંત થયો. ત્યારે કાળીએ હસીને સુંદર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
વિદૂષકોઽસિ જાલ્મ ત્વં શૈલૂષ ઇવ ભાષસે । વૃથા મનોરથાંશ્ચિત્તે કરોષિ મધુરં વદન્
તું તો મૂર્ખ છે, હાસ્ય કરનાર જેવો બોલે છે, અને તારી વાતો માત્ર મીઠી વાતો જ છે, પણ તારા મનમાં ફક્ત ખોટા કલ્પનો જ ભરે છે.
બલવાન્બલસંયુક્તઃ પ્રેષિતોઽસિ દુરાત્મના । કુરુ યુદ્ધં વૃથા વાદં મુઞ્ચ મૂઢમતેઽધુના
તને શક્તિ છે અને તું પણ બળવાન છે, પણ તને દુષ્ટે મોકલ્યો છે. હવે વાદ વિવાદ છોડ અને જો હિંમત હોય તો યુદ્ધ કર.
હત્વા શુમ્ભં નિશુમ્ભઞ્ચ ત્વદન્યાન્વા બલાધિકાન્ । દેવી ક્રુદ્ધા શરાઘાતૈર્વ્રજિષ્યતિ નિજાલયમ્
દેવી જ્યારે ક્રોધથી શુંભ અને નિશુંભ તથા તારા કરતા પણ વધારે બળવાન દૈત્યોને તીરોથી મારે છે, પછી તે પોતાના સ્થાન પર પરત જશે.
ક્વાસૌ મન્દમતિઃ શુમ્ભઃ ક્વ વા વિશ્વવિમોહિની । અયુક્તઃ ખલુ સંસારે વિવાહવિધિરેતયોઃ
એ મૂર્ખ શુંભ ક્યાં છે અને આખા જગતને મોહમાં પાડનાર દેવી ક્યાં છે? આ બંનેનું લગ્ન તો દુનિયામાં યોગ્ય નથી.
સિંહી કિં ત્વતિકામાર્તા જમ્બુકં કુરુતે પતિમ્ । કરિણી ગર્દભં વાપિ ગવયં સુરભિઃ કિમુ
સિંહણ, ભલે એ ખૂબ ઇચ્છાથી ભરેલી હોય, પણ ક્યારેય શિયાળને પતિ બનાવે છે? કે હાથીણ ગધેડાને પસંદ કરે છે? કે સુરભિ ગાય જંગલી બળદને પસંદ કરે છે?
ગચ્છ શુમ્ભં નિશુમ્ભં ચ વદ સત્યં વચો મમ । કુરુ યુદ્ધં ન ચેદ્યાહિ પાતાલં તરસાધુના
શુંભ અને નિશુંભને મારી સાચી વાત કહી દેજે—યુદ્ધ કરો, નહિ તો હમણાં જ ઝડપથી પાતાળમાં જાઓ.
વ્યાસ ઉવાચ કાલિકાયાવચઃ શ્રુત્વા સ દૈત્યો ધૂમ્રલોચનઃ । તામુવાચ મહાભાગ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ
વ્યાસ કહે છે: કાળિકાની વાત સાંભળી, ધૂમ્રલોચન નામનો દૈત્ય ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, એ મહાન ભાગ્યશાળી દેવીને બોલ્યો.
દુર્દર્શે ત્વાં નિહત્યાજૌ સિંહઞ્ચ મદગર્વિતમ્ । ગૃહીત્વૈનાં ગમિષ્યામિ રાજાનં પ્રત્યહં કિલ
હે ભયાનક, હું તને અને તારા ગર્વીલા સિંહને યુદ્ધમાં મારીને, રોજ તને પકડી રાજા પાસે લઈ જઈશ.
રસભઙ્ગભયાત્કાલિ બિભેમિ ત્વિહ સામ્પ્રતમ્ । નોચેત્ત્વાં નિશિતૈર્બાણૈર્હન્મ્યદ્ય કલહપ્રિયે
હે કાળી, મને તો હવે ફક્ત સ્વાદ ગુમાવાનો ડર છે, નહિ તો હે ઝઘડાની શોખીન, આજે તને તીક્ષ્ણ તીરો વડે મારી નાખીશ.
કાલિકોવાચ કિં વિકત્થસિ મન્દાત્મન્નાયં ધર્મો ધનુષ્મતામ્ । સ્વશક્ત્યા મુઞ્ચ વિશિખાન્ગન્તાસિ યમસંસદિ
કાળિકાએ કહ્યું: હે મૂર્ખ, કેમ ખોટી ડંફાસો મારતો રહે છે? આ તો વીર પુરુષોનું વર્તન નથી. તારી પોતાની શક્તિથી તીરો છોડ—તારે તો યમરાજના દરબારમાં જવું પડશે.