નાર્યેકા યોદ્ધુકામાસ્તિ સમાહ્વયતિ સામ્પ્રતમ્ । અહં ગચ્છામિ સંગ્રામે ત્વં વા ગચ્છ બલાન્વિતઃ
ભાઈ, અહીં શું કરવું જોઈએ? સાચું કહો, બુદ્ધિશાળી. એક સ્ત્રી યુદ્ધ કરવા માંગે છે અને હવે અમને લલકારે છે. હું જાઉં યુદ્ધમાં, કે પછી તું જા, કેમ કે તું પણ બલવાન છે.
યદ્રોચતે નિશુમ્ભાત્ર તત્કર્તવ્યં મયા કિલ । નિશુમ્ભ ઉવાચ ન મયા ન ત્વયા વીર ગન્તવ્યં રણમૂર્ધનિ
અહીં નિશુમ્ભને જે ગમતું હોય એ જ હું કરીશ. નિશુમ્ભ બોલ્યો: વીર, ન તો હું, ન તો તું યુદ્ધના મથાળે જવું જોઈએ.
પ્રેષયસ્વ મહારાજ ત્વરિતં ધૂમ્રલોચનમ્ । સ ગત્વા તાં રણે જિત્વા ગૃહીત્વા ચારુલોચનામ્
મહારાજ, તું ધૂમ્રલોચનને તરત મોકલ. એ જઈને યુદ્ધમાં એને હરાવી અને સુંદર આંખવાળી એને પકડી લાવે.
આગમિષ્યતિ શુમ્ભાત્ર વિવાહઃ સંવિધીયતામ્ । વ્યાસ ઉવાચ તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય શુમ્ભો ભ્રાતુઃ કનીયસઃ ॥ ૩૫ કોપાત્સમ્પ્રેષયામાસ પાર્શ્વસ્થં ધૂમ્રલોચનમ્ । શુમ્ભ ઉવાચ ધૂમ્રલોચન ગચ્છાશુ સૈન્યેન મહતાઽઽવૃતઃ
એ અહીં પાછો આવશે, શુમ્ભ, અને પછી લગ્નની તૈયારી થશે. વ્યાસ કહે છે: નાના ભાઈના શબ્દો સાંભળી, શુમ્ભે ગુસ્સે થઈને પાસે ઊભેલા ધૂમ્રલોચનને મોકલ્યો. શુમ્ભ બોલ્યો:
ગૃહીત્વાઽઽનય તાં મુગ્ધાં સ્વવીર્યમદમોહિતામ્ । દેવો વા દાનવો વાપિ મનુષ્યો વા મહાબલઃ
ધૂમ્રલોચન, તું મોટો સેના લઈને જલદી જા. જે પોતાની શક્તિના ઘમંડમાં મસ્ત છે, એ નિર્દોષને પકડી લાવ, એ દેવ હોય, દાનવ હોય કે શક્તિશાળી મનુષ્ય—
તત્પાર્ષ્ણિગ્રાહતાં પ્રાપ્તો હન્તવ્યસ્તરસા ત્વયા । તત્પાર્શ્વવર્તિનીં કાલીં હત્વા સંગૃહ્ય તાં પુનઃ
કોઈ પણ એના સહાય માટે આવે, તું તરત એને મારી નાખજે. એની બાજુમાં ઊભેલી કાળી ને પણ મારી, અને એને પકડીને પાછો આવી જા.
શીઘ્રમત્ર સમાગચ્છ કૃત્વા કાર્યમનુત્તમમ્ । રક્ષણીયા ત્વયા સાધ્વી મુઞ્ચન્તી મૃદુમાર્ગણાન્
એ સતી સ્ત્રીને તું સાચવીજે, ભલે એ નરમ બાણ છોડે, પણ એ કોમળ શરીરવાળી છે, પાતળી કમરવાળી છે, એટલા માટે ખૂબ કાળજી રાખજે.
યત્નેન મહતા વીર મૃદુદેહા કૃશોદરી । તત્સહાયાશ્ચ હન્તવ્યા યે રણે શસ્ત્રપાણયઃ
યુદ્ધમાં જે એના સાથીઓ શસ્ત્રો લઈને આવે, એમને મારી નાખજે. પણ એ સ્ત્રીને કોઈ રીતે મારી ન નાખવી, એને ખૂબ જ પ્રયત્નથી સાચવી લેવી.
સર્વથા સા ન હન્તવ્યા રક્ષણીયા પ્રયત્નતઃ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાદિષ્ટસ્તદા રાજ્ઞા તરસા ધૂમ્રલોચનઃ
વ્યાસ કહે છે: રાજાએ આમ આદેશ આપતાં ધૂમ્રલોચન જલદી—
પ્રણમ્ય શુમ્ભં સૈન્યેન ભૂતઃ શીઘ્રં યયૌ રણે । અસાધૂનાં સહસ્રાણાં ષષ્ટ્યા તેષાં વૃતસ્તથા
શુમ્ભને વંદન કરીને, પોતાની સેના સાથે યુદ્ધ માટે ઝડપથી નીકળી પડ્યો, અને સાથી તરીકે સાઠ હજાર દુષ્ટો પણ હતા.
સ દદર્શ તતો દેવીં રમ્યોપવનસંસ્થિતામ્ । દૃષ્ટ્વા તાં મૃગશાવાક્ષીં વિનયેન સમન્વિતઃ
ત્યાં એણે દેવીને સુંદર ઉદ્યાનમાં ઊભેલી જોઈ; હરણની જેમ નયનવાળી એને જોઈ, નમ્રતાથી બોલ્યો—
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં હેતુમદ્રસભૂષિતમ્ । શૃણુ દેવિ મહાભાગે શુમ્ભસ્ત્વદ્વિરહાતુરઃ
અને મીઠા, સમજદારીભર્યા અને ગૌરવપૂર્ણ શબ્દોમાં કહ્યું: 'દેવી, મહાભાગ્યવાળી, સાંભળો, શુમ્ભ તમારાથી વિયોગમાં દુઃખી છે.'
દૂતં પ્રેષિતવાન્પાર્શ્વે તવ નીતિવિશારદઃ । રસભઙ્ગભયોદ્વિગ્નઃ સામપૂર્વં ત્વયિ સ્વયમ્
નીતિમાંહો અને સમજદાર દૂતને, આનંદ ગુમાવવાનો ડર લાગ્યો હતો, એણે સૌપ્રથમ નમ્ર શબ્દોમાં તારી પાસે મોકલવામાં આવ્યો હતો.
તેનાગત્ય વચઃ પ્રોક્તં વિપરીતં વરાનને । વચસા તેન મે ભર્તા ચિન્તાવિષ્ટમના નૃપઃ
એ દૂત આવ્યો અને, હે સુંદર મુખવાળી, વિરુદ્ધ વાતો કહી; એના શબ્દોથી મારાં પતિ રાજાને મનમાં ચિંતા લાગી ગઈ.
બભૂવ રસમાર્ગજ્ઞે શુમ્ભઃ કામવિમોહિતઃ । દૂતેન તેન ન જ્ઞાતં હેતુગર્ભં વચસ્તવ
રસના માર્ગમાં નિપુણ શુમ્ભ કામના કારણે ભટકી ગયો હતો; એ દૂત મારફતે, તારા શબ્દોમાં રહેલો અર્થ એ સમજી શક્યો નહીં.
યો માં જયતિ સંગ્રામે યદુક્તં કઠિનં વચઃ । ન જ્ઞાતસ્તેન સંગ્રામો દ્વિવિધઃ ખલુ માનિનિ
‘જે મને યુદ્ધમાં જીતે’ એમ કઠોર શબ્દો બોલાયા, પણ એ સમજાયો નહીં; હે ગર્વવાળી, યુદ્ધ બે પ્રકારનું હોય છે એ એને ખબર નહોતી.
રતિજોઽથોત્સાહજશ્ચ પાત્રભેદે વિવક્ષિતઃ । રતિજસ્ત્વયિ વામોરુ શત્રોરુત્સાહજઃ સ્મૃતઃ
એક યુદ્ધ કામથી થાય છે, બીજું ઉત્સાહથી, અને એ સામેના વ્યક્તિ પ્રમાણે જુદું પડે છે; હે સુકુમાર જાંઘવાળી, તારા માટે કામથી, અને દુશ્મન માટે ઉત્સાહથી થાય છે.
સુખદઃ પ્રથમઃ કાન્તે દુઃખદશ્ચારિજઃ સ્મૃતઃ । જાનામ્યહં વરારોહે ભવત્યા માનસં કિલ
પ્રથમ પ્રકારનું સુખ આપે છે, હે પ્રિય, અને દુશ્મનથી થતું દુઃખ આપે છે; હે ચમકતી, હું તારો મનોભાવ જાણું છું.
રતિસંગ્રામભાવસ્તે હૃદયે પરિવર્તતે । ઇતિ તજ્જ્ઞં વિદિત્વા માં ત્વત્સકાશં નરાધિપઃ
તારા હૃદયમાં કામયુદ્ધની ભાવના ફરતી રહે છે; એ જાણીને રાજાએ મને તારી પાસે મોકલ્યો છે.
પ્રેષયામાસ શુમ્ભોઽદ્ય બલેન મહતાઽઽવૃતમ્ । ચતુરાસિ મહાભાગે શૃણુ મે વચનં મૃદુ
આજે શુમ્ભે મોટો સેના સાથે તને ઘેરી છે; હે મહાન ભાગ્યવાળી, તું બુદ્ધિશાળી છે, મારા નરમ શબ્દો સાંભળ.
ભજ શુમ્ભં ત્રિલોકેશં દેવદર્પનિબર્હણમ્ । પટ્ટરાજ્ઞી પ્રિયા ભૂત્વા ભુંક્ષ્વ ભોગાનનુત્તમાન્
ત્રણે લોકના સ્વામી, દેવોના અહંકારને દબાવનાર શુમ્ભને સ્વીકાર, તેની પ્રિય રાણી બની, સર્વોત્તમ આનંદ ભોગવી.
જેષ્યતિ ત્વાં મહાબાહુઃ શુમ્ભઃ કામબલાર્થવિત્ । વિચિત્રાન્કુરુ હાવાંસ્ત્વં સોઽપિ ભાવાન્કરિષ્યતિ
મહાબાહુ શુમ્ભ, કામશક્તિમાં પારંગત, તને જીતશે; તું વિવિધ ભાંગિમાઓ બતાવજે, એ પણ ભાવ વ્યક્ત કરશે.
ભવિષ્યતિ કાલિકેયં તત્ર વૈ નર્મસાક્ષિણી । એવં સઙ્ગરયોગેન પતિર્મે પરમાર્થવિત્
કાળિકા ત્યાં તારી રમણિયતાની સાક્ષી બની રહેશે; આવું યુદ્ધમિલનથી મારાં પતિ, પરમ તત્વ જાણનારા—
જિત્વા ત્વાં સુખશય્યાયાં પરિશ્રાન્તાં કરિષ્યતિ । રક્તદેહાં નખાઘાતૈર્દન્તૈશ્ચ ખણ્ડિતાધરામ્
તને જીત્યા પછી, થાકી ગયેલી તને સુખદ શય્યામાં મૂકે; તારો દેહ લાલ પડ્યો હશે, હોઠ નખ અને દાંતથી ઘાયલ થયેલા.
સ્વેદક્લિન્નાં પ્રભગ્નાં ત્વાં સંવિધાસ્યતિ ભૂપતિઃ । ભવિતા માનસઃ કામો રતિસંગ્રામજસ્તવ
પસીનાથી ભીંજાયેલી અને થાકી ગયેલી તને રાજા ગોઠવશે; તારા મનમાં કામની ભાવના, પ્રેમયુદ્ધથી ઊભી થશે.
દર્શનાદ્વશ એવાસ્તે શુમ્ભઃ સર્વાત્મના પ્રિયે । વચનં કુરુ મે પથ્યં હિતકૃચ્ચાપિ પેશલમ્
માત્ર દર્શનથી જ શુમ્ભ તારા વશમાં છે, હે પ્રિય; મને યોગ્ય, હિતકારી અને મીઠા શબ્દો કહેજે.
ભજ શુમ્ભં ગણાધ્યક્ષં માનનીયાતિમાનિની । મન્દભાગ્યાશ્ચ તે નૂનં હ્યસ્ત્રયુદ્ધપ્રિયાશ્ચ યે
શુમ્ભ, ગણા પ્રમુખને સ્વીકાર, હે ગર્વવાળી; નિશ્ચયે જેઓ દુર્ભાગી છે, તેઓને શસ્ત્રયુદ્ધ ગમતું હોય છે.
ન તદર્હાસિ કાન્તે ત્વં સદા સુરતવલ્લભે । અશોકં કુરુ રાજાનં પાદાઘાતવિકાસિતમ્
તું એ માટે યોગ્ય નથી, હે પ્રિય, તું હંમેશાં સુખપ્રિય છે; રાજાને ખુશ કરી દે, જેના ચહેરા પર તારા પગના સ્પર્શથી આનંદ ફૂટે છે.
બકુલં સીધુસેકેન તથા કુરબકં કુરુ
બકુલને મદથી ખીલી ઉઠવા દે, અને એ જ રીતે કુરબકને પણ ફૂલી ઉઠવા દે.
દેવ્યાસહ યુદ્ધાય ચણ્ડમુણ્ડપ્રેષણમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ વચનં ધૂમ્રલોચનઃ । પ્રત્યુવાચ તદા કાલી પ્રહસ્ય લલિતં વચઃ
દેવી સાથે યુદ્ધ માટે ચંડ અને મુંડને મોકલવામાં આવ્યા. વ્યાસ કહે છે: આવી વાત કહીને ધૂમ્રલોચન શાંત થયો. ત્યારે કાળીએ હસીને સુંદર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.