દૂત ઉવાચ સત્યં પ્રિયં ચ વક્તવ્યં તેન ચિન્તાપરો હ્યહમ્ । સત્યં પ્રિયં ચ રાજેન્દ્ર વચનં દુર્લભં કિલ
દૂત બોલ્યો: સાચું અને પ્રિય બોલવું જોઈએ, તેથી હું ચિંતામાં છું. રાજેન્દ્ર, સાચું અને પ્રિય વચન તો દુર્લભ જ છે.
અપ્રિયં વદતાં કામં રાજા કુપ્યતિ સર્વથા । સાક્ષાત્કુતઃ સમાયાતા કસ્ય વા કિંબલાબલા
અપ્રિય વાત બોલીએ તો રાજા સર્વ રીતે ગુસ્સે થાય છે. એ કોણ છે, ક્યાંથી આવી છે, અને એની તાકાત કે નિર્બળતા શું છે?
ન જ્ઞાનગોચરં કિઞ્ચિત્કિં બ્રવીમિ વિચેષ્ટિતમ્ । યુદ્ધકામા મયા દૃષ્ટા ગર્વિતા કટુભાષિણી
મને તો કશું ખબર નથી—એના વર્તન વિશે શું કહું? હું એને યુદ્ધની ઇચ્છાવાળી, ગર્વીલી અને કઠોર બોલતી જોઈ.
તયા યત્કથિતં સમ્યક્ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે । મયા બાલ્યાત્પ્રતિજ્ઞેયં કૃતા પૂર્વં વિનોદતઃ
મહામતિ, એણે જે કંઈ મને કહ્યું, એ તું ધ્યાનથી સાંભળ. બાળપણમાં આનંદથી મેં એક પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.
સખીનાં પુરતઃ કામં વિવાહં પ્રતિ સર્વથા । યો માં યુદ્ધે જયેદદ્ધા દર્પઞ્ચ વિધુનોતિ વૈ
મારા સખીઓની સામે મેં કહેલું છે કે, જે કોઈ યુદ્ધમાં મને હરાવે અને મારા અહંકારને સાચે જ દબાવી દે—
તં વરિષ્યામ્યહં કામં પતિં સમબલં કિલ । ન મે પ્રતિજ્ઞા મિથ્યા સા કર્તવ્યા નૃપસત્તમ
એને, જો હું ઇચ્છું તો, હું પતિ રૂપે સ્વીકારીશ, પણ એ મારી બરાબરીનો શક્તિશાળી હોવો જોઈએ. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મારી પ્રતિજ્ઞા ખોટી ન જાય એ જરુરી છે.
તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ધર્મજ્ઞ જિત્વા માં સ્વવશં કુરુ । તયેતિ વ્યાહૃતં વાક્યં શ્રુત્વાહં સમુપાગતઃ
એટલે, ધર્મને જાણનારા, મારી સાથે યુદ્ધ કરો; મને જીતો અને પછી મને તમારું બનાવો. આ વચન સાંભળી હું તેની પાસે ગયો.
યથેચ્છસિ મહારાજ તથા કુરુ તવ પ્રિયમ્ । સા યુદ્ધાર્થં કૃતમતિઃ સાયુધા સિંહગામિની
મહારાજ, તમને જે ગમતું હોય એ કરો. એ સિંહની ચાલે ચાલતી, હથિયારોથી સજ્જ અને યુદ્ધ માટે દૃઢ નિશ્ચયવાળી હતી.
નિશ્ચલા વર્તતે ભૂપ યદ્યોગ્યં તદ્વિધીયતામ્ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય સુગ્રીવસ્ય નરાધિપઃ
એ અડગ રહી, રાજા, હવે જે યોગ્ય હોય એ કરો. વ્યાસ કહે છે: સુગ્રીવના આ શબ્દો સાંભળી—
પપ્રચ્છ ભ્રાતરંશૂરં સમીપસ્થં મહાબલમ્ । શુમ્ભ ઉવાચ ભ્રાતઃ કિમત્ર કર્તવ્યં બ્રૂહિ સત્યં મહામતે
રાજાએ પોતાના નજીક ઊભેલા પરાક્રમી અને બલવાન ભાઈને પૂછ્યું. શુમ્ભ બોલ્યો:
નાર્યેકા યોદ્ધુકામાસ્તિ સમાહ્વયતિ સામ્પ્રતમ્ । અહં ગચ્છામિ સંગ્રામે ત્વં વા ગચ્છ બલાન્વિતઃ
ભાઈ, અહીં શું કરવું જોઈએ? સાચું કહો, બુદ્ધિશાળી. એક સ્ત્રી યુદ્ધ કરવા માંગે છે અને હવે અમને લલકારે છે. હું જાઉં યુદ્ધમાં, કે પછી તું જા, કેમ કે તું પણ બલવાન છે.
યદ્રોચતે નિશુમ્ભાત્ર તત્કર્તવ્યં મયા કિલ । નિશુમ્ભ ઉવાચ ન મયા ન ત્વયા વીર ગન્તવ્યં રણમૂર્ધનિ
અહીં નિશુમ્ભને જે ગમતું હોય એ જ હું કરીશ. નિશુમ્ભ બોલ્યો: વીર, ન તો હું, ન તો તું યુદ્ધના મથાળે જવું જોઈએ.
પ્રેષયસ્વ મહારાજ ત્વરિતં ધૂમ્રલોચનમ્ । સ ગત્વા તાં રણે જિત્વા ગૃહીત્વા ચારુલોચનામ્
મહારાજ, તું ધૂમ્રલોચનને તરત મોકલ. એ જઈને યુદ્ધમાં એને હરાવી અને સુંદર આંખવાળી એને પકડી લાવે.
આગમિષ્યતિ શુમ્ભાત્ર વિવાહઃ સંવિધીયતામ્ । વ્યાસ ઉવાચ તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય શુમ્ભો ભ્રાતુઃ કનીયસઃ ॥ ૩૫ કોપાત્સમ્પ્રેષયામાસ પાર્શ્વસ્થં ધૂમ્રલોચનમ્ । શુમ્ભ ઉવાચ ધૂમ્રલોચન ગચ્છાશુ સૈન્યેન મહતાઽઽવૃતઃ
એ અહીં પાછો આવશે, શુમ્ભ, અને પછી લગ્નની તૈયારી થશે. વ્યાસ કહે છે: નાના ભાઈના શબ્દો સાંભળી, શુમ્ભે ગુસ્સે થઈને પાસે ઊભેલા ધૂમ્રલોચનને મોકલ્યો. શુમ્ભ બોલ્યો:
ગૃહીત્વાઽઽનય તાં મુગ્ધાં સ્વવીર્યમદમોહિતામ્ । દેવો વા દાનવો વાપિ મનુષ્યો વા મહાબલઃ
ધૂમ્રલોચન, તું મોટો સેના લઈને જલદી જા. જે પોતાની શક્તિના ઘમંડમાં મસ્ત છે, એ નિર્દોષને પકડી લાવ, એ દેવ હોય, દાનવ હોય કે શક્તિશાળી મનુષ્ય—
તત્પાર્ષ્ણિગ્રાહતાં પ્રાપ્તો હન્તવ્યસ્તરસા ત્વયા । તત્પાર્શ્વવર્તિનીં કાલીં હત્વા સંગૃહ્ય તાં પુનઃ
કોઈ પણ એના સહાય માટે આવે, તું તરત એને મારી નાખજે. એની બાજુમાં ઊભેલી કાળી ને પણ મારી, અને એને પકડીને પાછો આવી જા.
શીઘ્રમત્ર સમાગચ્છ કૃત્વા કાર્યમનુત્તમમ્ । રક્ષણીયા ત્વયા સાધ્વી મુઞ્ચન્તી મૃદુમાર્ગણાન્
એ સતી સ્ત્રીને તું સાચવીજે, ભલે એ નરમ બાણ છોડે, પણ એ કોમળ શરીરવાળી છે, પાતળી કમરવાળી છે, એટલા માટે ખૂબ કાળજી રાખજે.
યત્નેન મહતા વીર મૃદુદેહા કૃશોદરી । તત્સહાયાશ્ચ હન્તવ્યા યે રણે શસ્ત્રપાણયઃ
યુદ્ધમાં જે એના સાથીઓ શસ્ત્રો લઈને આવે, એમને મારી નાખજે. પણ એ સ્ત્રીને કોઈ રીતે મારી ન નાખવી, એને ખૂબ જ પ્રયત્નથી સાચવી લેવી.
સર્વથા સા ન હન્તવ્યા રક્ષણીયા પ્રયત્નતઃ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાદિષ્ટસ્તદા રાજ્ઞા તરસા ધૂમ્રલોચનઃ
વ્યાસ કહે છે: રાજાએ આમ આદેશ આપતાં ધૂમ્રલોચન જલદી—
પ્રણમ્ય શુમ્ભં સૈન્યેન ભૂતઃ શીઘ્રં યયૌ રણે । અસાધૂનાં સહસ્રાણાં ષષ્ટ્યા તેષાં વૃતસ્તથા
શુમ્ભને વંદન કરીને, પોતાની સેના સાથે યુદ્ધ માટે ઝડપથી નીકળી પડ્યો, અને સાથી તરીકે સાઠ હજાર દુષ્ટો પણ હતા.
સ દદર્શ તતો દેવીં રમ્યોપવનસંસ્થિતામ્ । દૃષ્ટ્વા તાં મૃગશાવાક્ષીં વિનયેન સમન્વિતઃ
ત્યાં એણે દેવીને સુંદર ઉદ્યાનમાં ઊભેલી જોઈ; હરણની જેમ નયનવાળી એને જોઈ, નમ્રતાથી બોલ્યો—
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં હેતુમદ્રસભૂષિતમ્ । શૃણુ દેવિ મહાભાગે શુમ્ભસ્ત્વદ્વિરહાતુરઃ
અને મીઠા, સમજદારીભર્યા અને ગૌરવપૂર્ણ શબ્દોમાં કહ્યું: 'દેવી, મહાભાગ્યવાળી, સાંભળો, શુમ્ભ તમારાથી વિયોગમાં દુઃખી છે.'
દૂતં પ્રેષિતવાન્પાર્શ્વે તવ નીતિવિશારદઃ । રસભઙ્ગભયોદ્વિગ્નઃ સામપૂર્વં ત્વયિ સ્વયમ્
નીતિમાંહો અને સમજદાર દૂતને, આનંદ ગુમાવવાનો ડર લાગ્યો હતો, એણે સૌપ્રથમ નમ્ર શબ્દોમાં તારી પાસે મોકલવામાં આવ્યો હતો.
તેનાગત્ય વચઃ પ્રોક્તં વિપરીતં વરાનને । વચસા તેન મે ભર્તા ચિન્તાવિષ્ટમના નૃપઃ
એ દૂત આવ્યો અને, હે સુંદર મુખવાળી, વિરુદ્ધ વાતો કહી; એના શબ્દોથી મારાં પતિ રાજાને મનમાં ચિંતા લાગી ગઈ.
બભૂવ રસમાર્ગજ્ઞે શુમ્ભઃ કામવિમોહિતઃ । દૂતેન તેન ન જ્ઞાતં હેતુગર્ભં વચસ્તવ
રસના માર્ગમાં નિપુણ શુમ્ભ કામના કારણે ભટકી ગયો હતો; એ દૂત મારફતે, તારા શબ્દોમાં રહેલો અર્થ એ સમજી શક્યો નહીં.
યો માં જયતિ સંગ્રામે યદુક્તં કઠિનં વચઃ । ન જ્ઞાતસ્તેન સંગ્રામો દ્વિવિધઃ ખલુ માનિનિ
‘જે મને યુદ્ધમાં જીતે’ એમ કઠોર શબ્દો બોલાયા, પણ એ સમજાયો નહીં; હે ગર્વવાળી, યુદ્ધ બે પ્રકારનું હોય છે એ એને ખબર નહોતી.
રતિજોઽથોત્સાહજશ્ચ પાત્રભેદે વિવક્ષિતઃ । રતિજસ્ત્વયિ વામોરુ શત્રોરુત્સાહજઃ સ્મૃતઃ
એક યુદ્ધ કામથી થાય છે, બીજું ઉત્સાહથી, અને એ સામેના વ્યક્તિ પ્રમાણે જુદું પડે છે; હે સુકુમાર જાંઘવાળી, તારા માટે કામથી, અને દુશ્મન માટે ઉત્સાહથી થાય છે.
સુખદઃ પ્રથમઃ કાન્તે દુઃખદશ્ચારિજઃ સ્મૃતઃ । જાનામ્યહં વરારોહે ભવત્યા માનસં કિલ
પ્રથમ પ્રકારનું સુખ આપે છે, હે પ્રિય, અને દુશ્મનથી થતું દુઃખ આપે છે; હે ચમકતી, હું તારો મનોભાવ જાણું છું.
રતિસંગ્રામભાવસ્તે હૃદયે પરિવર્તતે । ઇતિ તજ્જ્ઞં વિદિત્વા માં ત્વત્સકાશં નરાધિપઃ
તારા હૃદયમાં કામયુદ્ધની ભાવના ફરતી રહે છે; એ જાણીને રાજાએ મને તારી પાસે મોકલ્યો છે.
પ્રેષયામાસ શુમ્ભોઽદ્ય બલેન મહતાઽઽવૃતમ્ । ચતુરાસિ મહાભાગે શૃણુ મે વચનં મૃદુ
આજે શુમ્ભે મોટો સેના સાથે તને ઘેરી છે; હે મહાન ભાગ્યવાળી, તું બુદ્ધિશાળી છે, મારા નરમ શબ્દો સાંભળ.