ઇન્દ્રાદ્યા નિર્જિતા યેન દેવા દૈત્યાસ્તથાપરે । તં કથં સમરે દેવિ જેતુમિચ્છસિ ભામિનિ
જેને ઇન્દ્ર અને બીજા બધા દેવો, દૈત્યો અને અન્ય સૌ યુદ્ધમાં હારી ગયા છે, એ શુમ્ભને તું કેમ જીતવા માંગે છે, હે દેવી?
ત્રૈલોક્યે તાદૃશો નાસ્તિ યઃ શુમ્ભં સમરે જયેત્ । કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ તસ્યાગ્રે યુધિ સામ્પ્રતમ્
ત્રણે લોકમાં એવો કોઈ નથી કે જે યુદ્ધમાં શુમ્ભને જીતી શકે. હે કમળની પાંખ જેવી આંખવાળી, તું હવે એની સામે યુદ્ધમાં ઊભી કેમ છે?
અવિચાર્ય ન વક્તવ્યં વચનં ચાપિ સુન્દરિ । બલં સ્વપરયોર્જ્ઞાત્વા વક્તવ્યં સમયોચિતમ્
વિચાર વિના આવું બોલવું યોગ્ય નથી, હે સુંદર; પોતાનું અને સામેવાળાનું બળ જાણી, સમય પ્રમાણે જ બોલવું જોઈએ.
ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ શુમ્ભસ્તવ રૂપેણ મોહિતઃ । ત્વાઞ્ચ પ્રાર્થયતે રાજા કુરુ તસ્યેપ્સિતં પ્રિયે
ત્રણે લોકનો સ્વામી શુમ્ભ તારા રૂપે મોહિત થયો છે; એ રાજા તને ઈચ્છે છે—એની ઈચ્છા પૂર્ણ કર, હે પ્રિય.
ત્યક્ત્વા મૂર્ખસ્વભાવં ત્વં સમ્માન્ય વચનં મમ । ભજ શુમ્ભં નિશુમ્ભં વા હિતમેતદ્ બ્રવીમિ તે
મૂર્ખાઈ છોડીને મારા વચન માન અને શુમ્ભ કે નિશુમ્ભને સ્વીકાર—હું તારા હિત માટે જ કહું છું.
શૃઙ્ગારઃ સર્વથા સર્વૈઃ પ્રાણિભિઃ પરયા મુદા । સેવનીયો બુદ્ધિમદ્ભિર્નવાનામુત્તમો યતઃ
પ્રેમ તો બધા જીવોએ આનંદથી માણવો જ જોઈએ; બુદ્ધિશાળાઓ માટે એ હંમેશાં નવું અને શ્રેષ્ઠ છે.
નાગમિષ્યસિ ચેદ્ બાલે સંક્રુદ્ધઃ પૃથિવીપતિઃ । અન્યાનાજ્ઞાકરાન્પ્રેષ્ય બલાન્નેષ્યતિ સામ્પ્રતમ્
જો તું નહીં આવો, બાલિકા, તો ગુસ્સે થયેલા ધરતીના રાજા બીજા આજ્ઞાપાલકોને મોકલીને તને બળજબરીથી લઇ આવશે.
કેશેષ્વાકૃષ્ય તે નૂનં દાનવા બલદર્પિતાઃ । ત્વાં નયિષ્યન્તિ વામોરુ તરસા શુમ્ભસન્તિધૌ
બળના ઘમંડમાં ચૂર દાનવો ચોક્કસ તારા વાળ પકડીને, સુકુમારી, તને જોરથી ખેંચી શુંભની પાસે લઇ જશે.
સ્વલજ્જાં રક્ષ તન્વઙ્ગિ સાહસં સર્વથા ત્યજ । માનિતા ગચ્છ તત્પાર્શ્વે માનપાત્રં યતોઽસિ વૈ
પાતળી કાયાવાળી, તું તારી લાજ જાળેજ અને બધું ઉશ્કેરાટ છોડે દે. માન સાથે તેના પાસે જા, કેમ કે તું સાચે જ માન પામવા યોગ્ય છે.
ક્વ યુદ્ધં નિશિતૈર્બાણૈઃ ક્વ સુખં રતિસઙ્ગજમ્ । સારાસારં પરિચ્છેદ્ય કુરુ મે વચનં પટુ
તીક્ષ્ણ બાણોથી યુદ્ધ અને સંગથી મળતું સુખ—આ બન્નેમાં શું સાર છે? સાર અને અસાર ઓળખી, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
ભજ શુમ્ભં નિશુમ્ભં વા લબ્ધાસિ પરમં સુખમ્ । દેવ્યુવાચ સત્યં દૂત મહાભાગ પ્રવક્તું નિપુણો હ્યસિ
શુંભ કે નિશુંભને પસંદ કર, તને સર્વોત્તમ સુખ મળશે. દેવી બોલી: દૂત, તું ખરેખર વાત કહેવામાં કુશળ છે.
નિશુમ્ભશુમ્ભૌ જાનામિ બલવન્તાવિતિ ધ્રુવમ્ । પ્રતિજ્ઞા મે કૃતા બાલ્યાદન્યથા સા કથં ભવેત્
મને ખબર છે કે નિશુંભ અને શુંભ બંને શક્તિશાળી છે, પણ બાળપણમાં મેં પ્રતિજ્ઞા લીધી છે—તેમાં ફેરફાર કેમ થાય?
તસ્માદ્ બ્રૂહિ નિશુમ્ભઞ્ચ શુમ્ભં વા બલવત્તરમ્ । વિના યુદ્ધં ન મે ભર્તા ભવિતા કોઽપિ સૌષ્ઠવાત્
એટલે મને કહેજ કે શુંભ કે નિશુંભમાં વધુ બળવાન કોણ છે? યુદ્ધ વિના મારા સંકલ્પથી કોઈ પણ પતિ બની શકશે નહીં.
જિત્વા માં તરસા કામં કરં ગૃહ્ણાતુ સામ્પ્રતમ્ । યુદ્ધેચ્છયા સમાયાતાં વિદ્ધિ મામબલાં નૃપ
જે મને બળથી જીતે, તે હવે મારો હાથ પકડી શકે. રાજા, જાણ કે હું યુદ્ધની ઈચ્છા લઈને આવી છું અને નિર્બળ નથી.
યુદ્ધં દેહિ સમર્થોઽસિ વીરધર્મં સમાચર । બિભેષિ મમ શૂલાચ્ચેત્પાતાલં ગચ્છ મા ચિરમ્
જો તું સક્ષમ છે, તો મને યુદ્ધ આપ અને વીરનું ધર્મ પાળ. જો તારે મારા શૂળથી ડર લાગે, તો તરત પાતાળમાં જા.
ત્રિદિવં ચ ધરાં ત્યક્ત્વા જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે । ઇતિ દૂત વદાશુ ત્વં ગત્વા સ્વપતિમાદરાત્
જો તારે જીવવું હોય, તો સ્વર્ગ અને ધરતી છોડી દે. દૂત, તું ઝડપથી જઈને આ વાત તારા સ્વામીને આદરથી કહી દેજે.
સ વિચાર્ય યથાયુક્તં કરિષ્યતિ મહાબલઃ । સંસારે દૂતધર્મોઽયં યત્સત્યં ભાષણં કિલ
મોટા બળવાળા તે યોગ્ય રીતે વિચાર કરીને જે યોગ્ય હોય તે કરશે. આ સંસારમાં દૂતનું કામ સાચું બોલવું જ છે.
શત્રૌ પત્યૌ ચ ધર્મજ્ઞ તથા ત્વં કુરુ મા ચિરમ્ । વ્યાસ ઉવાચ અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા નીતિમદ્બલસંયુતમ્
શત્રુ કે પતિ વિષે જે ધર્મ જાણે છે, એ પ્રમાણે તું વિલંબ કર્યા વિના કર. વ્યાસ કહે છે: પછી, તે નીતિ અને બળથી ભરેલી વાતો સાંભળી,
હેતુયુક્તં પ્રગલ્પઞ્ચ વિસ્મિતઃ પ્રયયૌ તદા । ગત્વા દૈત્યપતિં દૂતો વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
કારણસભર અને નિર્ભય વાતો સાંભળી, દૂત આશ્ચર્યમાં પડીને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. પછી દૈત્યપતિ પાસે જઈ, ફરી ફરી વિચાર કર્યો.
પ્રણમ્ય પાદયોઃ પ્રહ્વઃ પ્રત્યુવાચ નૃપઞ્જ તમ્ । રાજનીતિકરં વાક્યં મૃદુપૂર્વં પ્રિયં વચઃ
પગે વંદન કરીને, નમ્રતાથી દૈત્યરાજાને રાજનીતિભરી, મૃદુ અને પ્રિય વાણીથી સંબોધન કર્યું.
દૂત ઉવાચ સત્યં પ્રિયં ચ વક્તવ્યં તેન ચિન્તાપરો હ્યહમ્ । સત્યં પ્રિયં ચ રાજેન્દ્ર વચનં દુર્લભં કિલ
દૂત બોલ્યો: સાચું અને પ્રિય બોલવું જોઈએ, તેથી હું ચિંતામાં છું. રાજેન્દ્ર, સાચું અને પ્રિય વચન તો દુર્લભ જ છે.
અપ્રિયં વદતાં કામં રાજા કુપ્યતિ સર્વથા । સાક્ષાત્કુતઃ સમાયાતા કસ્ય વા કિંબલાબલા
અપ્રિય વાત બોલીએ તો રાજા સર્વ રીતે ગુસ્સે થાય છે. એ કોણ છે, ક્યાંથી આવી છે, અને એની તાકાત કે નિર્બળતા શું છે?
ન જ્ઞાનગોચરં કિઞ્ચિત્કિં બ્રવીમિ વિચેષ્ટિતમ્ । યુદ્ધકામા મયા દૃષ્ટા ગર્વિતા કટુભાષિણી
મને તો કશું ખબર નથી—એના વર્તન વિશે શું કહું? હું એને યુદ્ધની ઇચ્છાવાળી, ગર્વીલી અને કઠોર બોલતી જોઈ.
તયા યત્કથિતં સમ્યક્ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે । મયા બાલ્યાત્પ્રતિજ્ઞેયં કૃતા પૂર્વં વિનોદતઃ
મહામતિ, એણે જે કંઈ મને કહ્યું, એ તું ધ્યાનથી સાંભળ. બાળપણમાં આનંદથી મેં એક પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.
સખીનાં પુરતઃ કામં વિવાહં પ્રતિ સર્વથા । યો માં યુદ્ધે જયેદદ્ધા દર્પઞ્ચ વિધુનોતિ વૈ
મારા સખીઓની સામે મેં કહેલું છે કે, જે કોઈ યુદ્ધમાં મને હરાવે અને મારા અહંકારને સાચે જ દબાવી દે—
તં વરિષ્યામ્યહં કામં પતિં સમબલં કિલ । ન મે પ્રતિજ્ઞા મિથ્યા સા કર્તવ્યા નૃપસત્તમ
એને, જો હું ઇચ્છું તો, હું પતિ રૂપે સ્વીકારીશ, પણ એ મારી બરાબરીનો શક્તિશાળી હોવો જોઈએ. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મારી પ્રતિજ્ઞા ખોટી ન જાય એ જરુરી છે.
તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ધર્મજ્ઞ જિત્વા માં સ્વવશં કુરુ । તયેતિ વ્યાહૃતં વાક્યં શ્રુત્વાહં સમુપાગતઃ
એટલે, ધર્મને જાણનારા, મારી સાથે યુદ્ધ કરો; મને જીતો અને પછી મને તમારું બનાવો. આ વચન સાંભળી હું તેની પાસે ગયો.
યથેચ્છસિ મહારાજ તથા કુરુ તવ પ્રિયમ્ । સા યુદ્ધાર્થં કૃતમતિઃ સાયુધા સિંહગામિની
મહારાજ, તમને જે ગમતું હોય એ કરો. એ સિંહની ચાલે ચાલતી, હથિયારોથી સજ્જ અને યુદ્ધ માટે દૃઢ નિશ્ચયવાળી હતી.
નિશ્ચલા વર્તતે ભૂપ યદ્યોગ્યં તદ્વિધીયતામ્ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય સુગ્રીવસ્ય નરાધિપઃ
એ અડગ રહી, રાજા, હવે જે યોગ્ય હોય એ કરો. વ્યાસ કહે છે: સુગ્રીવના આ શબ્દો સાંભળી—
પપ્રચ્છ ભ્રાતરંશૂરં સમીપસ્થં મહાબલમ્ । શુમ્ભ ઉવાચ ભ્રાતઃ કિમત્ર કર્તવ્યં બ્રૂહિ સત્યં મહામતે
રાજાએ પોતાના નજીક ઊભેલા પરાક્રમી અને બલવાન ભાઈને પૂછ્યું. શુમ્ભ બોલ્યો: