નિર્જને શ્લક્ષ્ણયા વાચા વચનં વચનાન્મમ । ત્વાં જ્ઞાત્વા બલિનાં શ્રેષ્ઠં સુન્દરાણાં ચ સુન્દરમ્
એકાંતમાં, નરમ શબ્દોમાં મારું વચન કહેજે—કેમ કે હું તને બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને સૌંદર્યમાં પણ સર્વોપરી માનું છું.
દાતારં ગુણિનં શૂરં સર્વવિદ્યાવિશારદમ્ । જેતારં સર્વદેવાનાં દક્ષં ચોગ્રં કુલોત્તરમ્
તું દયાળુ દાતા, ગુણવાન, શૂરવીર, સર્વ વિદ્યા જાણનારો, બધા દેવતાઓને જીતનારો, કુશળ, ભયાનક અને કુળમાં શ્રેષ્ઠ છે.
ભોક્તારં સર્વરત્નાનાં સ્વાધીનં સ્વબલોન્નતમ્ । પતિકામાસ્મ્યહં સત્યં તવ યોગ્યા નરાધિપ
તું બધા રત્નોનો ભોગવનારો, સ્વતંત્ર અને પોતાના બળે ઉંચો છે—હું સાચે તને પતિ તરીકે ઈચ્છું છું, હે મનુષ્યાધિપતિ, અને હું તારી યોગ્ય પણ છું.
સ્વેચ્છયા નગરે તેઽત્ર સમાયાતા મહામતે । મમાસ્તિ કારણં કિઞ્ચિદ્વિવાહે રાક્ષસોત્તમ
હું મારી ઈચ્છાથી તારા શહેરમાં આવી છું, હે બુદ્ધિશાળી; પણ, હે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, મારા લગ્ન માટે એક ખાસ કારણ છે.
બાલભાવાદ્વ્રતં કિઞ્ચિત્કૃતં રાજન્મયા પુરા । ક્રીડન્ત્યા ચ વયસ્યાભિઃ સહૈકાન્તે યદૃચ્છયા
હે રાજા, બાળપણમાં, એકાંતમાં સખીઓ સાથે રમતી વખતે, મેં અચાનક એક વ્રત લીધું હતું.
સ્વદેહબલદર્પેણ સખીનાં પુરતો રહઃ । મત્સમાનબલઃ શૂરો રણે માં જેષ્યતિ સ્ફુટમ્
મારા બળનો ગર્વ રાખીને, સખીઓની સામે, એકાંતમાં મેં કહ્યું: 'મારા જેટલું બળવાન અને શૂરવીર, યુદ્ધમાં મને ખુલ્લેઆમ જીતે—'
તં વરિષ્યામ્યહં કામં જ્ઞાત્વા તસ્ય બલાબલમ્ । જહસુર્વચનં શ્રુત્વા સખ્યો વિસ્મિતમાનસાઃ
'એમને જ હું મનથી પસંદ કરીશ, એમના બળ અને દુર્બળતા જાણી.' આ સાંભળી મારી સખીઓ આશ્ચર્યથી હસી પડી.
કિમેતયા કૃતં ક્રૂરં વ્રતમદ્ભુતમાશુ વૈ । તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર જ્ઞાત્વા મે હીદૃશં બલમ્
'આ છોકરીએ કેટલું કઠોર અને અદભુત વ્રત તરત લઈ લીધું!' તેથી, હે રાજા, તું પણ મારું બળ જાણીને—
જિત્વા માં સ્વબલેનાત્ર વાઞ્છિતં કુરુ ચાત્મનઃ । ત્વં વા તવાનુજો ભ્રાતા સમેત્ય સમરાઙ્ગણે । જિત્વા માં સમરેણાત્ર વિવાહં કુરુ સુન્દર
તારા પોતાના બળે મને અહીં જીત અને તારી ઈચ્છા પૂર્ણ કર; તું કે તારો ભાઈ બંને યુદ્ધમાં મને જીતો, પછી જ લગ્ન કરજે, હે સુંદર.
દેવીમાહાત્મ્યે દેવીપાર્શ્વે ધૂમ્રલોચનદૂતપ્રેષણમ્ વ્યાસ ઉવાચ દેવ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ દૂતઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ । કિં બ્રૂષે રુચિરાપાઙ્ગિ સ્ત્રીસ્વભાવાદ્ધિ સાહસાત્
વ્યાસજી કહે છે: દેવીના એ વચન સાંભળી, દૂત આશ્ચર્યથી બોલ્યો: 'હે સુંદર આંખવાળી, તું શું બોલી રહી છે? સ્ત્રીઓમાં આવું સાહસ સ્વભાવિક છે.'
ઇન્દ્રાદ્યા નિર્જિતા યેન દેવા દૈત્યાસ્તથાપરે । તં કથં સમરે દેવિ જેતુમિચ્છસિ ભામિનિ
જેને ઇન્દ્ર અને બીજા બધા દેવો, દૈત્યો અને અન્ય સૌ યુદ્ધમાં હારી ગયા છે, એ શુમ્ભને તું કેમ જીતવા માંગે છે, હે દેવી?
ત્રૈલોક્યે તાદૃશો નાસ્તિ યઃ શુમ્ભં સમરે જયેત્ । કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ તસ્યાગ્રે યુધિ સામ્પ્રતમ્
ત્રણે લોકમાં એવો કોઈ નથી કે જે યુદ્ધમાં શુમ્ભને જીતી શકે. હે કમળની પાંખ જેવી આંખવાળી, તું હવે એની સામે યુદ્ધમાં ઊભી કેમ છે?
અવિચાર્ય ન વક્તવ્યં વચનં ચાપિ સુન્દરિ । બલં સ્વપરયોર્જ્ઞાત્વા વક્તવ્યં સમયોચિતમ્
વિચાર વિના આવું બોલવું યોગ્ય નથી, હે સુંદર; પોતાનું અને સામેવાળાનું બળ જાણી, સમય પ્રમાણે જ બોલવું જોઈએ.
ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ શુમ્ભસ્તવ રૂપેણ મોહિતઃ । ત્વાઞ્ચ પ્રાર્થયતે રાજા કુરુ તસ્યેપ્સિતં પ્રિયે
ત્રણે લોકનો સ્વામી શુમ્ભ તારા રૂપે મોહિત થયો છે; એ રાજા તને ઈચ્છે છે—એની ઈચ્છા પૂર્ણ કર, હે પ્રિય.
ત્યક્ત્વા મૂર્ખસ્વભાવં ત્વં સમ્માન્ય વચનં મમ । ભજ શુમ્ભં નિશુમ્ભં વા હિતમેતદ્ બ્રવીમિ તે
મૂર્ખાઈ છોડીને મારા વચન માન અને શુમ્ભ કે નિશુમ્ભને સ્વીકાર—હું તારા હિત માટે જ કહું છું.
શૃઙ્ગારઃ સર્વથા સર્વૈઃ પ્રાણિભિઃ પરયા મુદા । સેવનીયો બુદ્ધિમદ્ભિર્નવાનામુત્તમો યતઃ
પ્રેમ તો બધા જીવોએ આનંદથી માણવો જ જોઈએ; બુદ્ધિશાળાઓ માટે એ હંમેશાં નવું અને શ્રેષ્ઠ છે.
નાગમિષ્યસિ ચેદ્ બાલે સંક્રુદ્ધઃ પૃથિવીપતિઃ । અન્યાનાજ્ઞાકરાન્પ્રેષ્ય બલાન્નેષ્યતિ સામ્પ્રતમ્
જો તું નહીં આવો, બાલિકા, તો ગુસ્સે થયેલા ધરતીના રાજા બીજા આજ્ઞાપાલકોને મોકલીને તને બળજબરીથી લઇ આવશે.
કેશેષ્વાકૃષ્ય તે નૂનં દાનવા બલદર્પિતાઃ । ત્વાં નયિષ્યન્તિ વામોરુ તરસા શુમ્ભસન્તિધૌ
બળના ઘમંડમાં ચૂર દાનવો ચોક્કસ તારા વાળ પકડીને, સુકુમારી, તને જોરથી ખેંચી શુંભની પાસે લઇ જશે.
સ્વલજ્જાં રક્ષ તન્વઙ્ગિ સાહસં સર્વથા ત્યજ । માનિતા ગચ્છ તત્પાર્શ્વે માનપાત્રં યતોઽસિ વૈ
પાતળી કાયાવાળી, તું તારી લાજ જાળેજ અને બધું ઉશ્કેરાટ છોડે દે. માન સાથે તેના પાસે જા, કેમ કે તું સાચે જ માન પામવા યોગ્ય છે.
ક્વ યુદ્ધં નિશિતૈર્બાણૈઃ ક્વ સુખં રતિસઙ્ગજમ્ । સારાસારં પરિચ્છેદ્ય કુરુ મે વચનં પટુ
તીક્ષ્ણ બાણોથી યુદ્ધ અને સંગથી મળતું સુખ—આ બન્નેમાં શું સાર છે? સાર અને અસાર ઓળખી, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
ભજ શુમ્ભં નિશુમ્ભં વા લબ્ધાસિ પરમં સુખમ્ । દેવ્યુવાચ સત્યં દૂત મહાભાગ પ્રવક્તું નિપુણો હ્યસિ
શુંભ કે નિશુંભને પસંદ કર, તને સર્વોત્તમ સુખ મળશે. દેવી બોલી: દૂત, તું ખરેખર વાત કહેવામાં કુશળ છે.
નિશુમ્ભશુમ્ભૌ જાનામિ બલવન્તાવિતિ ધ્રુવમ્ । પ્રતિજ્ઞા મે કૃતા બાલ્યાદન્યથા સા કથં ભવેત્
મને ખબર છે કે નિશુંભ અને શુંભ બંને શક્તિશાળી છે, પણ બાળપણમાં મેં પ્રતિજ્ઞા લીધી છે—તેમાં ફેરફાર કેમ થાય?
તસ્માદ્ બ્રૂહિ નિશુમ્ભઞ્ચ શુમ્ભં વા બલવત્તરમ્ । વિના યુદ્ધં ન મે ભર્તા ભવિતા કોઽપિ સૌષ્ઠવાત્
એટલે મને કહેજ કે શુંભ કે નિશુંભમાં વધુ બળવાન કોણ છે? યુદ્ધ વિના મારા સંકલ્પથી કોઈ પણ પતિ બની શકશે નહીં.
જિત્વા માં તરસા કામં કરં ગૃહ્ણાતુ સામ્પ્રતમ્ । યુદ્ધેચ્છયા સમાયાતાં વિદ્ધિ મામબલાં નૃપ
જે મને બળથી જીતે, તે હવે મારો હાથ પકડી શકે. રાજા, જાણ કે હું યુદ્ધની ઈચ્છા લઈને આવી છું અને નિર્બળ નથી.
યુદ્ધં દેહિ સમર્થોઽસિ વીરધર્મં સમાચર । બિભેષિ મમ શૂલાચ્ચેત્પાતાલં ગચ્છ મા ચિરમ્
જો તું સક્ષમ છે, તો મને યુદ્ધ આપ અને વીરનું ધર્મ પાળ. જો તારે મારા શૂળથી ડર લાગે, તો તરત પાતાળમાં જા.
ત્રિદિવં ચ ધરાં ત્યક્ત્વા જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે । ઇતિ દૂત વદાશુ ત્વં ગત્વા સ્વપતિમાદરાત્
જો તારે જીવવું હોય, તો સ્વર્ગ અને ધરતી છોડી દે. દૂત, તું ઝડપથી જઈને આ વાત તારા સ્વામીને આદરથી કહી દેજે.
સ વિચાર્ય યથાયુક્તં કરિષ્યતિ મહાબલઃ । સંસારે દૂતધર્મોઽયં યત્સત્યં ભાષણં કિલ
મોટા બળવાળા તે યોગ્ય રીતે વિચાર કરીને જે યોગ્ય હોય તે કરશે. આ સંસારમાં દૂતનું કામ સાચું બોલવું જ છે.
શત્રૌ પત્યૌ ચ ધર્મજ્ઞ તથા ત્વં કુરુ મા ચિરમ્ । વ્યાસ ઉવાચ અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા નીતિમદ્બલસંયુતમ્
શત્રુ કે પતિ વિષે જે ધર્મ જાણે છે, એ પ્રમાણે તું વિલંબ કર્યા વિના કર. વ્યાસ કહે છે: પછી, તે નીતિ અને બળથી ભરેલી વાતો સાંભળી,
હેતુયુક્તં પ્રગલ્પઞ્ચ વિસ્મિતઃ પ્રયયૌ તદા । ગત્વા દૈત્યપતિં દૂતો વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
કારણસભર અને નિર્ભય વાતો સાંભળી, દૂત આશ્ચર્યમાં પડીને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. પછી દૈત્યપતિ પાસે જઈ, ફરી ફરી વિચાર કર્યો.
પ્રણમ્ય પાદયોઃ પ્રહ્વઃ પ્રત્યુવાચ નૃપઞ્જ તમ્ । રાજનીતિકરં વાક્યં મૃદુપૂર્વં પ્રિયં વચઃ
પગે વંદન કરીને, નમ્રતાથી દૈત્યરાજાને રાજનીતિભરી, મૃદુ અને પ્રિય વાણીથી સંબોધન કર્યું.