સ શઙ્ખનિનદં શ્રુત્વા જનવિસ્મયકારકમ્ । સમીપમેત્ય દેવ્યાસ્તુ તામુવાચ હસન્નિવ
લોકોમાં આશ્ચર્ય પેદા કરતો શંખનો અવાજ સાંભળીને, તે દેવીના નજીક આવ્યો અને હસતો હસતો વાત કરી.
દેવિ સંસારચક્રેઽસ્મિન્વર્તમાનો જનઃ કિલ । નરો વાથ તથા નારી સુખં વાઞ્છતિ સર્વથા
હે દેવી, કહેવામાં આવે છે કે આ સંસારના ચક્રમાં દરેક માણસ—પુરુષ કે સ્ત્રી—હંમેશા સુખની ઈચ્છા રાખે છે.
સુખં સંયોગજં નૄણાં નાસંયોગે ભવેદિહ । સંયોગો બહુધા ભિન્નસ્તાન્બ્રવીમિ શૃણુષ્વ હ
માણસોને સુખ મળતું હોય છે મિલનથી, વિયોગથી નહીં; અને મિલન અનેક પ્રકારના હોય છે, એ હું તને કહું છું—સાંભળ.
ભેદાન્સુપ્રીતિહેતૂત્થાન્સ્વભાવોત્થાનનેકશઃ । તત્ર પ્રીતિભવાનાદૌ કથયામિ યથામતિ
પ્રેમના કારણો અને સ્વભાવથી અનેક ભેદો થાય છે; તેમાં, હું પહેલા એ મિલન કહું છું જે આનંદ આપે છે, મારી સમજ મુજબ.
માતાપિત્રોસ્તુ પુત્રેણ સંયોગસ્તૂત્તમઃ સ્મૃતઃ । ભ્રાતુર્ભ્રાત્રા તથા યોગઃ કારણાન્મધ્યમો મતઃ
માતા-પિતાની સાથે પુત્રનો મિલન સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે; ભાઈ-ભાઈનો મિલન કારણસર મધ્યમ ગણાય છે.
ઉત્તમસ્ય સુખસ્યૈવ દાતૃત્વાદુત્તમઃ સ્મૃતઃ । તસ્માદલ્પસુખસ્યૈવ પ્રદાતૃત્વાચ્ચ મધ્યમઃ
સર્વોત્તમ સુખ આપનારને સર્વોત્તમ કહેવાય છે; અને ઓછું સુખ આપનારને મધ્યમ કહેવાય છે.
નાવિકાનાં તુ સંયોગઃ સ્મૃતઃ સ્વાભાવિકો બુધૈઃ । વિવિધાવૃતચિત્તાનાં પ્રસઙ્ગપરિવર્તિનામ્
પરાયાં લોકોનો મિલન, જેઓ વિવિધ સંબંધોમાં અને ચિંતામાં ફસાયેલા હોય છે, તે જ્ઞાનીઓ દ્વારા સ્વાભાવિક માનવામાં આવે છે.
અત્યલ્પસુખદાતૃત્વાત્કનિષ્ઠોઽયં સ્મૃતો બુધૈઃ । અત્યુત્તમસ્તુ સંયોગઃ સંસારે સુખદઃ સદા
અતિ ઓછું સુખ આપનારને જ્ઞાનીઓ દ્વારા કનિષ્ઠ ગણાય છે; અને સર્વોત્તમ મિલન હંમેશા સંસારમાં સુખદાયી છે.
નારીપુરુષયોઃ કાન્તે સમાનવયસો સદા । સંયોગો યઃ સમાખ્યાતઃ સ એવાત્યુત્તમઃ સ્મૃતઃ
યુવાન અને સમાન ઉંમરના સ્ત્રી-પુરુષનો મિલન સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.
અત્યુત્તમસુખસ્યૈવ દાતૃત્વાત્સ તથાવિધઃ । ચાતુર્યરૂપવેષાદ્યૈઃ કુલશીલગુણૈસ્તથા
સર્વોત્તમ સુખ આપનાર એવા મિલનને સૌંદર્ય, રૂપ, વેશ, કુળ, શીલ અને ગુણોથી શોભાયમાન ગણાય છે.
પરસ્પરસમુત્કર્ષઃ કથ્યતે હિ પરસ્પરમ્ । તં ચેત્કરોષિ સંયોગં વીરેણ ચ મયા સહ
પરસ્પર શ્રેષ્ઠતા એ જ પરસ્પર કહેવાય છે; જો તું મારા જેવા વીર સાથે એવો મિલન કરે તો—
અત્યુત્તમસુખસ્યૈવ પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્તે ન સંશયઃ । નાનાવિધાનિ રૂપાણિ કરોમિ સ્વેચ્છયા પ્રિયે
તને સર્વોત્તમ સુખ મળશે—આમાં કોઈ સંશય નથી; હે પ્રિયે, હું મારી ઈચ્છા પ્રમાણે અનેક રૂપ ધારણ કરી શકું છું.
ઇન્દ્રાદયઃ સુરાઃ સર્વે સંગ્રામે વિજિતા મયા । રત્નાનિ યાનિ દિવ્યાનિ ભવનેઽસ્મિન્મમાધુના
ઇન્દ્રથી શરૂ કરીને બધા દેવતાઓને મેં યુદ્ધમાં જીત્યા છે; અને મારા મહેલમાં જે દિવ્ય રત્નો છે—
ભુંક્ષ્વ ત્વં તાનિ સર્વાણિ યથેષ્ટં દેહિ વા યથા । પટ્ટરાજ્ઞી ભવાદ્ય ત્વં દાસોઽસ્મિ તવ સુન્દરિ
તમે એ બધું મનપસંદ રીતે ભોગવો, અથવા ઈચ્છા મુજબ વહેંચો; આજે તમે મારી પાટરાણી બનો, હે સુંદર, હું તમારો દાસ છું.
વૈરં ત્યજેઽહં દેવૈસ્તુ તવ વાક્યાન્ન સંશયઃ । યથા ત્વં સુખમાપ્નોષિ તથાહં કરવાણિ વૈ
હું દેવો સાથેનું વેર તારા શબ્દથી છોડી દઈશ—આમાં કોઈ શંકા નથી; અને તું સુખ પામે એ રીતે હું કામ કરીશ.
આજ્ઞાપય વિશાલાક્ષિ તથાહં પ્રકરોમ્યથ । ચિત્તં મે તવ રૂપેણ મોહિતં ચારુભાષિણિ
હે વિશાળ આંખોવાળી, આદેશ આપ, હું એ પ્રમાણે કરીશ; હે મીઠા બોલનાર, તારા રૂપથી મારું મન મોહાઈ ગયું છે.
આતુરોઽસ્મિ વરારોહે પ્રાપ્તસ્તે શરણં કિલ । પ્રપન્નં પાહિ રમ્ભોરુ કામબાણૈઃ પ્રપીડિતમ્
હે સુકુમાર કટિવાળી, હું દુ:ખી છું અને તારી શરણમાં આવ્યો છું; હે સુંદર જાંઘવાળી, મને રક્ષણ આપ, કેમ કે હું ઇચ્છાના તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડાઈ રહ્યો છું.
ધર્માણામુત્તમો ધર્મઃ શરણાગતરક્ષણમ્ । ત્વદીયોઽસ્મ્યસિતાપાઙ્ગિ સેવકોઽહં કૃશોદરિ
શરણમાં આવેલા વ્યક્તિનું રક્ષણ કરવું એ સર્વ શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે; હું તારો છું, હે કાળી આંખવાળી, હું તારો સેવક છું, હે પાતળી પેટવાળી.
મરણાન્તં વચઃ સત્યં નાન્યથા પ્રકરોમ્યહમ્ । પાદૌ નતોઽસ્મિ તન્વઙ્ગિ ત્યક્ત્વા નાનાયુધાનિ તે
હું સત્ય બોલું છું અને મૃત્યુ સુધી ક્યારેય અન્યથા વર્તીશ નહીં; હે સુકુમાર અંગવાળી, મેં મારા બધા હથિયારો મૂકી તારા પગે નમન કરું છું.
દયાં કુરુ વિશાલાક્ષિ તપ્તોઽસ્મિ કામમાર્ગણૈઃ । જન્મપ્રભૃતિ ચાર્વઙ્ગિ દૈન્યં નાચરિતં મયા
હે વિશાળ આંખવાળી, કૃપા કર; હું ઇચ્છાના બાણોથી બળતો છું. હે સુંદર અંગવાળી, જન્મથી આજ સુધી મેં ક્યારેય વિનમ્રતા દાખવી નથી.
બ્રહ્માદીનીશ્વરાન્પ્રાપ્ય ત્વયિ તદ્વિદધામ્યહમ્ । ચરિતં મમ જાનન્તિ રણે બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ
બ્રહ્મા સહિતના ઈશ્વરોને જીત્યા પછી હવે હું તારી સામે ઝુકી રહ્યો છું; બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓને મારા યુદ્ધના કાર્યો જાણ્યા છે.
સોઽપ્યહં તવ દાસોઽસ્મિ મન્મુખં પશ્ય ભામિનિ । વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ બ્રુવાણં તં દૈત્યં દેવી ભગવતી હિ સા
ત્યાં પણ હું તારો દાસ છું; હે સુંદર, મારા મુખને જોઈ. વ્યાસ કહે છે: એ દૈત્યા એ રીતે બોલતા, ત્યારે દેવીએ—
પ્રહસ્ય સસ્મિતં વાક્યમુવાચ વરવર્ણિની । દેવ્યુવાચ નાહં પુરુષમિચ્છામિ પરમં પુરુષં વિના
મુસ્કાન સાથે, તેજસ્વી રૂપવાળી દેવીએ કહ્યું: 'હું પરમ પુરુષ સિવાય કોઈ પુરુષની ઇચ્છા રાખતી નથી.'
તસ્ય ચેચ્છાસ્મ્યહં દૈત્ય સૃજામિ સકલં જગત્ । સ માં પશ્યતિ વિશ્વાત્મા તસ્યાહં પ્રકૃતિઃ શિવા
હે દૈત્યા, જો હું તેની ઇચ્છા રાખું તો આખું જગત સર્જી શકું; તે સર્વના આત્મા છે, મને જોવે છે, અને હું તેની શુભ પ્રકૃતિ છું.
તત્સાન્નિધ્યવશાદેવ ચૈતન્યં મયિ શાશ્વતમ્ । જડાહં તસ્ય સંયોગાત્પ્રભવામિ સચેતના
માત્ર તેની હાજરીથી જ મને શાશ્વત ચૈતન્ય મળે છે; હું નિષ્ક્રિય છું, પણ તેની સાથે જોડાઈને જ સજીવ બની શકું.
અયસ્કાન્તસ્ય સાન્નિધ્યાદયસશ્ચેતના યથા । ન ગ્રામ્યસુખવાઞ્છા મે કદાચિદપિ જાયતે
જે રીતે ચુંબકની નજીક લોખંડ સજીવ બને છે, એ રીતે; મને ક્યારેય સંસારના સુખની ઇચ્છા થતી નથી.
મૂર્ખસ્ત્વમસિ મન્દાત્મન્ યત્સ્ત્રીસઙ્ગં ચિકીર્ષસિ । નરસ્ય બન્ધનાર્થાય શૃઙ્ખલા સ્ત્રી પ્રકીર્તિતા
તુ મૂર્ખ અને મંદ બુદ્ધિ છે, કેમ કે સ્ત્રી સાથે જોડાવાની ઇચ્છા રાખે છે; સ્ત્રી પુરુષને બાંધવા માટે સાંકળ કહેવાય છે.
લોહબદ્ધોઽપિ મુચ્યેત સ્ત્રીબદ્ધો નૈવ મુચ્યતે । કિમિચ્છસિ ચ મન્દાત્મન્ મૂત્રાગારસ્ય સેવનમ્
લોખંડથી બાંધેલો મુક્ત થઈ શકે છે, પણ સ્ત્રીથી બાંધેલો ક્યારેય મુક્ત થતો નથી; હે મંદ બુદ્ધિ, તું શા માટે મૂત્રગૃહમાં જવાનું ઇચ્છે છે?
શમં કુરુ સુખાય ત્વં શમાત્સુખમવાપ્સ્યસિ । નારીસઙ્ગે મહદ્દુઃખં જાનન્કિં ત્વં વિમુહ્યસિ
તુ પોતાનું સુખ માટે સંયમ રાખ; સંયમથી તને સુખ મળશે. જાણીને કે સ્ત્રીસંગમાં મોટું દુ:ખ છે, તુ કેમ ભટકી રહ્યો છે?
ત્યજ વૈરં સુરૈઃ સાર્ધં યથેષ્ટં વિચરાવનૌ । પાતાલં ગચ્છ વા કામં જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
દેવતાઓ સાથેનું વૈર છોડ અને પૃથ્વી પર મનપસંદ ફર, અથવા પાતાળમાં જઈ, જો તને જીવનની ઇચ્છા હોય.