ન્યાયાન્યાયૌ ચ ભૂતાનાં પશ્યન્તી સાક્ષિરૂપિણી । ન મે કદાપિ ભોગેચ્છા ન લોભો ન ચ વૈરિતા
હું સર્વ જીવોમાં ન્યાય અને અન્યાય બંને જોઈ શકું છું; મને ક્યારેય ભોગની ઇચ્છા, લોભ કે દુશ્મનાવ નથી.
ધર્માર્થં વિચરામ્યત્ર સંસારે સાધુરક્ષણમ્ । વ્રતમેતત્તુ નિયતં પાલયામિ નિજં સદા
ધર્મ માટે હું આ સંસારમાં ફરું છું, સારા લોકોની રક્ષા કરવા; આ મારું સદા પાળવામાં આવતું વ્રત છે.
સાધૂનાં રક્ષણં કાર્યં હન્તવ્યા યેઽપ્યસાધવઃ । વેદસંરક્ષણં કાર્યમવતારૈરનેકશઃ
સારા લોકોની રક્ષા કરવી અને દુષ્ટોને મારવું એ કામ છે; વેદોની રક્ષા અનેક અવતારો દ્વારા કરવી પડે છે.
યુગે યુગે તાનેવાહમવતારાન્બિભર્મિ ચ । મહિષસ્તુ દુરાચારો દેવાન્વૈ હન્તુમુદ્યતઃ
હું દરેક યુગમાં એ જ અવતારો ધારણ કરું છું; મહિષ દુષ્ટ વર્તન ધરાવે છે અને દેવોને નાશ કરવા નીકળ્યો છે.
જ્ઞાત્વાહં તદ્વધાર્થં ભોઃ પ્રાપ્તાસ્મિ રાક્ષસાધુના । તં હનિષ્યે દુરાચારં સુરશત્રું મહાબલમ્
આ જાણીને, હે સારા રાક્ષસ, હું મહિષના વિનાશ માટે અહીં આવી છું; એ દુષ્ટ, મહાબલી અને દેવોના શત્રુને હું મારવા જઈ રહી છું.
ગચ્છ વા તિષ્ઠ કામં ત્વં સત્યમેતદુદાહૃતમ્ । બ્રૂહિ વા તં દુરાત્માનં રાજાનં મહિષીસુતમ્
તારે મન હોય ત્યાં જા કે અહીં રહી; આ સાચું બોલાયું છે. અથવા એ દુષ્ટ રાજા, મહિષના પુત્રને કહો.
કિમન્યાન્ પ્રેષયસ્યત્ર સ્વયં યુદ્ધં કુરુષ્વ હ । સન્ધિઞ્ચેત્કર્તુમિચ્છાસ્તિ રાજ્ઞસ્તવ મયા સહ
તમે બીજાને કેમ મોકલો છો? પોતે જ યુદ્ધ કરો! જો તમારા રાજાને મારી સાથે શાંતિ કરવી હોય તો સંધિ કરો.
સર્વે ગચ્છન્તુ પાતાલં વૈરં ત્યક્ત્વા યથાસુખમ્ । દેવદ્રવ્યં તુ યત્કિઞ્ચિદ્ધૃતં જિત્વા રણે સુરાન્ । તદ્દત્ત્વા યાન્તુ પાતાલં પ્રહ્લાદો યત્ર તિષ્ઠતિ
બધાએ દુશ્મનાવ છોડી, મનગમતી રીતે પાતાળમાં જવું જોઈએ; યુદ્ધમાં દેવોથી મેળવેલ જે પણ દૈવી સંપત્તિ છે, એ પાછી આપી પાતાળમાં જવું, જ્યાં પ્રહલાદ રહે છે.
વ્યાસ ઉવાચ તચ્છુત્વા વચનં દેવ્યા અસિલોમા પુરઃસ્થિતઃ । બિડાલાખ્યં મહાવીરં પપ્રચ્છ પ્રીતિપૂર્વકમ્
વ્યાસે કહ્યું: દેવીના વચન સાંભળીને, અસિલોમા સામે ઊભો રહી, પ્રેમપૂર્વક મહાવીર બિડાળને પૂછ્યું.
અસિલોમોવાચ શ્રુતં તેઽદ્ય બિડાલાખ્ય ભવાન્યા કથિતં ચ યત્ । એવં ગતે કિં કર્તવ્યો વિગ્રહઃ સન્ધિરેવ વા
અસિલોમાએ કહ્યું: હે બિડાળ, આજે તું ભવાણીના વચન સાંભળ્યા છે; હવે શું કરવું, યુદ્ધ કે શાંતિ?
બિડાલાખ્ય ઉવાચ ન સન્ધિકામોઽસ્તિ નૃપોઽભિમાની યુદ્ધે ચ મૃત્યું નિયતં હિ જાનન્ । દૃષ્ટ્વા હતાન્ પ્રેરયતે તથાસ્મા- ન્દૈવ હિ કોઽતિક્રમિતું સમર્થઃ
બિડાળે કહ્યું: રાજાને શાંતિમાં રસ નથી, એ અહંकारी છે; યુદ્ધમાં મૃત્યુ નિશ્ચિત છે એ જાણીને પણ, બીજાને મરતા જોઈ, અમને મોકલે છે. ખરેખર, ભાગ્યને કોણ પાર કરી શકે?
(દુઃસાધ્ય એવાસ્ત્વિહ સેવકાનાં ધર્મઃ સદા માનવિવર્જિતાનામ્ । આજ્ઞાપરાણાં વશવર્તિકાનાં પાઞ્ચાલિકાનામિવ સૂત્રભેદાત્ ॥) ગત્વા કથં તસ્ય પુરસ્ત્વયા ચ મયાપિ વક્તવ્યમિદં કઠોરમ્ । ગચ્છન્તુ પાતાલમિતશ્ચ સર્વે દત્ત્વાથ રત્નાનિ ધનં સુરાણામ્
(સેવકોની ફરજ અહીં સદા અઘરી હોય છે, ખાસ કરીને જેમને માનવતા નથી, જે આજ્ઞા પાળે છે, જેમ પાંસળીકાં દોરા ખેંચે ત્યારે ચાલે છે.) જઈને, તું કે હું એના સામે આ કઠોર વાત કેવી રીતે કહી શકીએ? બધાએ અહીંથી પાતાળમાં જવું, અને દેવોના રત્નો અને ધન પાછું આપી દેવું.
(પ્રિયં હિ વક્તવ્યમસત્યમેવ ન ચ પ્રિયં સ્યાદ્ધિતકૃત્તુ ભાષિતમ્ । સત્યં પ્રિયં નો ભવતીહ કામં મૌનં તતો બુદ્ધિમતાં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ખરેખર, મનગમતું હોય તો ખોટું પણ બોલવામાં આવે છે, અને લાભદાયી વાતો જો અપ્રિય હોય તો બોલાતી નથી; સત્ય અહીં બધાને ગમતું નથી, એટલે જ બુદ્ધિશાળી લોકો મૌન રહે છે.
ન નૂનં તત્ર ગન્તવ્યં હિતં વા વક્તુમાદરાત્ । પ્રષ્ટું વાપિ ગતે રાજા કોપયુક્તો ભવિષ્યતિ
અત્યારે ત્યાં જવું જોઈએ નહીં, અને લાભદાયી વાત પણ આદરથી કહેવી નહીં; પૂછવા જવું પણ યોગ્ય નથી, કેમ કે રાજા ગુસ્સે થઈ જશે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય કર્તવ્યં યુદ્ધં પ્રાણસ્ય સંશયે । સ્વામિકાર્યં પરં મત્વા મરણં તૃણવત્તથા
આ રીતે વિચાર કરીને, જીવન જોખમમાં હોય તો પણ યુદ્ધ કરવું જોઈએ; સ્વામીની આજ્ઞાને સર્વથી ઊંચી માનવી, અને મૃત્યુને ઘાસ સમાન તુચ્છ ગણવું.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તૌ વીરૌ સંસ્થિતૌ યુદ્ધતત્પરૌ । ધનુર્બાણધરૌ તત્ર સન્નદ્ધૌ રથસઙ્ગતૌ
વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે વિચાર કરીને, એ બંને વીર યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયા, ધનુષ અને બાણ લઈને, સજ્જ થઈને રથ પર ઊભા રહ્યા.
પ્રથમં તુ બિડાલાખ્યઃ સપ્તબાણાન્મુમોચ હ । અસિલોમા સ્થિતો દૂરે પ્રેક્ષકઃ પરમાસ્ત્રવિત્
સૌ પ્રથમ, બિડાળ નામનો યોદ્ધા સાત બાણ છોડ્યા; અસિલોમા દૂર ઊભો રહીને, શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રોમાં નિપુણ, જોતો રહ્યો.
ચિચ્છેદ તાંસ્તથાપ્રાપ્તાનમ્બિકા સ્વશરૈઃ શરાન્ । બિડાલાખ્યં ત્રિભિર્બાણૈર્જઘાન ચ શિલાશિતૈઃ
અંબિકા એ બાણો પાસે આવતા જ પોતાના બાણોથી કાપી નાખ્યા, અને બિડાળને ત્રણ તીક્ષ્ણ પથ્થરનાં બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
પ્રાપ્ય બાણવ્યથાં દૈત્યઃ પપાત સમરાઙ્ગણે । મૂર્ચ્છિતોઽથ મમારાશુ દાનવો દૈવયોગતઃ
બાણોથી ઘાયલ થયેલો દૈત્ય યુદ્ધભૂમિમાં પડી ગયો; બેહોશ થઈને, દાનવ ભાગ્યના જોરે તરત જ મરી ગયો.
બિડાલાખ્યં હતં દૃષ્ટ્વા રણે શક્તિશરોત્કરૈઃ । અસિલોમા ધનુષ્પાણિઃ સંસ્થિતો યુદ્ધતત્પરઃ
યુદ્ધમાં બિડાળને શસ્ત્રસમા બાણોની ઝપટમાં મરતો જોઈ, અસિલોમા ધનુષ હાથમાં લઈને યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો.
ઊર્ધ્વં સવ્યં કરં કૃત્વા તામુવાચ મિતં વચઃ । દેવિ જાનામિ મરણં દાનવાનાં દુરાત્મનામ્
એણે ડાબો હાથ ઊંચો કરીને, અંબિકાને સંયમપૂર્વક કહ્યું: 'દેવી, મને ખબર છે કે આ દુષ્ટ દાનવોની મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.'
તથાપિ યુદ્ધં કર્તવ્યં પરાધીનેન વૈ મયા । મહિષો મન્દબુદ્ધિશ્ચ ન જાનાતિ પ્રિયાપ્રિયે
ત્યાં છતાં, હું બીજા ની આજ્ઞામાં હોવાથી યુદ્ધ કરવું જ પડશે; મહિષા મૂર્ખ છે, એને મનગમતું કે અપ્રિય શું છે એ ખબર નથી.
તદગ્રે નૈવ વક્તવ્યં હિતં ચૈવાપ્રિયં મયા । મર્તવ્યં વીરધર્મેણ શુભં વાપ્યશુભં ભવેત્
એના સામે હું લાભદાયી કે અપ્રિય વાત બોલી શકતો નથી; વીરધર્મ પ્રમાણે, પરિણામ શુભ હોય કે અશુભ, મને મરવું જ પડશે.
દૈવમેવ પરં મન્યે ધિપૌરુષમનર્થકમ્ । પતન્તિ દાનવાસ્તૂર્ણં તવ બાણહતા ભુવિ
મારે તો ભાગ્યને સર્વથી ઊંચું માનવું છે; માનવ પ્રયત્ન નિરર્થક છે. દાનવો તારા બાણોથી ઝડપથી ધરા પર પડી રહ્યા છે.
ઇત્યુક્ત્વા શરવૃષ્ટિં સ ચકાર દાનવોત્તમઃ । દેવી ચિચ્છેદ તાન્બાણૈરપ્રાપ્તાંસ્તુ નિજાન્તિકે
આ રીતે કહી, એ શ્રેષ્ઠ દાનવે બાણોની વરસાદ વરસાવી; દેવી એ બાણો પોતાના બાણોથી, પાસે આવે એ પહેલાં જ કાપી નાખ્યા.
અન્યૈર્વિવ્યાધ તં તૂર્ણમસિલોમાનમાશુગૈઃ । વીક્ષિતામરસઙ્ઘૈશ્ચ કોપપૂર્ણાનના તદા
બીજા ઝડપી બાણોથી, અંબિકાએ અસિલોમાને ઝડપથી ઘાયલ કર્યો; એના ગુસ્સાથી ભરેલા ચહેરાને દેવોની સભાએ જોયું.
શુશુભે દાનવઃ કામં બાણૈર્વિદ્ધતનુઃ કિલ । સ્રવદ્રુધિરધારઃ સ પ્રફુલ્લઃ કિંશુકો યથા
દૈત્ય, બાણોથી શરીર છિદ્ર અને લોહી વહેતું હોવા છતાં, ફૂલેલા કિંચુક વૃક્ષ જેવો તેજથી ચમકતો હતો.
અસિલોમા ગદાં ગુર્વીં લૌહીમુદ્યમ્ય વેગતઃ । દુદ્રાવ ચણ્ડિકાં કોપાત્સિંહં મૂર્ધ્નિ જઘાન હ
અસિલોમાએ ભારે લોખંડની ગદા ઝડપથી ઉઠાવી, ચંડિકાની સામે ગુસ્સાથી દોડી ગયો અને સિંહના માથા પર માર્યો.
સિંહોઽપિ નખરાઘાતૈસ્તં દદાર ભુજાન્તરે । અગણય્ય ગદાઘાતં કૃતં તેન બલીયસા
સિંહે પોતાના નખોથી એ દૈત્યને હાથની વચ્ચે ફાડી નાખ્યો, અને એના ગદાના પ્રચંડ ઘાટને અવગણ્યો.
ઉત્પત્ય તરસા દૈત્યો ગદાપાણિઃ સુદારુણઃ । સિંહમૂર્ધ્નિ સમારુહ્ય જઘાન ગદયામ્બિકામ્
દૈત્ય, ગદા હાથમાં લઈને, જોરથી ઉછળી, સિંહના માથા પર ચડી, અને ગદાથી અંબિકાને માર્યો.