વવૌ વાયુશ્ચ દુર્ગન્ધો મૃતાનાં દેહસઙ્ગતઃ । અભૂત્કિલકિલાશબ્દઃ ખગાનાં પલભક્ષિણામ્
મૃતદેહોની દુર્ગંધ લઈને પવન ફૂંકાયો; માંસ ખાવા આવેલા પક્ષીઓના કિલકિલાટના અવાજ ઊઠ્યા.
તદા ચુકોપ દુષ્ટાત્મા દુર્મુખઃ કાલમોહિતઃ । દેવીમુવાચ ગર્વેણ કૃત્વા ચોર્ધ્વકરં શુભમ્
ત્યારે દુષ્ટ મનવાળો દુર્મુખ, કાળના મોહમાં આવી, ગુસ્સે થયો; ગર્વથી પોતાનું શુભ હાથ ઊંચું કરીને દેવીને કહ્યું.
ગચ્છ ચણ્ડિ હનિષ્યામિ ત્વામદ્યૈવ સુબાલિશે । દૈત્યં વા ભજ વામોરુ મહિષં મદગર્વિતમ્
ચંડિ, તું જા! હું આજે તને મારી નાખીશ, મૂર્ખ સ્ત્રી; નહિ તો કોઈ દૈત્યા કે મહિષા પાસે શરણ લઈ લે, જે પોતાની શક્તિથી ગર્વિત છે.
દેવ્યુવાચ આસન્નમરણઃ કામં પ્રલપસ્યદ્ય મોહિતઃ । અદ્યૈવ ત્વાં હનિષ્યામિ યથાયં બાષ્કલો હતઃ
દેવી બોલી: તારો અંત નજીક છે, તેથી તું આજે મોહમાં આવીને ઉલટું બોલે છે; હું તને આજ જ મારી નાખીશ, જેમ બાષ્કલનો અંત થયો.
ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા મન્દ મરણં યદિ રોચતે । હત્વા ત્વાં વૈ વધિષ્યામિ બાલિશં મહિષીસુતમ્
મૂર્ખ, તને મૃત્યુ ગમતું હોય તો જા કે ઊભો રહો; હું તને મારીને મહિષાના બાળિશ પુત્રનો પણ અંત લાવીશ.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા દુર્મુખો મર્તુમુદ્યતઃ । મુમોચ બાણવૃષ્ટિં તુ ચણ્ડિકાં પ્રતિ દારુણામ્
દેવીના વચન સાંભળી દુર્મુખ, મૃત્યુ માટે તૈયાર થઈ, ચંડિકાની સામે ભયાનક બાણવૃષ્ટિ વરસાવી.
સાપિ તાં તરસા છિત્ત્વા બાણવૃષ્ટિં શિતૈઃ શરૈઃ । જઘાન દાનવં કૃદ્ધા વૃત્રં વજ્રધરો યથા
દેવી એ બાણવૃષ્ટિને પોતાના તીક્ષ্ণ બાણોથી ઝડપથી કાપી નાખી, ગુસ્સામાં દાનવને મારી નાખ્યો, જેમ ઇન્દ્રે વૃત્રને મારો હતો.
તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં સઞ્જાતં ચાતિકર્કશમ્ । ભયદં કાતરાણાઞ્ચ શૂરાણાં બલવર્ધનમ્
એ બંને વચ્ચે અત્યંત કઠોર યુદ્ધ થયું, જે ડરપોકોને ભય આપતું અને શૂરવીરોને વધુ શક્તિ આપતું હતું.
દેવી ચિચ્છેદ તરસા ધનુસ્તસ્ય કરે સ્થિતમ્ । તથૈવ પઞ્ચભિર્બાણૈર્બભઞ્જ રથમુત્તમમ્
દેવીએ જોરથી દુર્મુખના હાથમાં રહેલું ધનુષ કાપી નાખ્યું; પછી પાંચ બાણોથી તેનો ઉત્તમ રથ તોડી નાખ્યો.
રથે ભગ્ને મહાબાહુઃ પદાતિર્દુર્મુખસ્તદા । ગદાં ગહીત્વા દુર્ધર્ષાં જગામ ચણ્ડિકાં પ્રતિ
રથ તૂટી જતા, મહાબળવાન દુર્મુખ પદાતી બની ગયો; તેણે દુર્દમ્ય ગદા લઈ ચંડિકાની સામે આગળ વધ્યો.
ચકાર સ ગદાઘાતં સિંહમૌલૌ મહાબલઃ । ન ચચાલ હરિઃ સ્થાનાત્તાડિતોઽપિ મહાબલઃ
મહાબળવાને ગદાથી સિંહમુખ પર પ્રહાર કર્યો; પણ હરી, ભલે પ્રહારમાં આવ્યો, પોતે પોતાના સ્થાનેથી જ હલ્યો નહીં.
અમ્બિકા તં સમાલોક્ય ગદાપાણિં પુરઃસ્થિતમ્ । ખડ્ગેન શિતધારેણ શિરશ્ચિચ્છેદ મૌલિમત્
અંબિકાએ સામે ગદાધારી દુર્મુખને જોઈને, પોતાની તીક્ષ্ণ ધારવાળી ખડગથી તેનું મુગટધારી માથું કાપી નાખ્યું.
છિન્ને ચ મસ્તકે ભૂમૌ પપાત દુર્મુખો મૃતઃ । જયશબ્દં તદા ચક્રુર્મુદિતા નિર્જરા ભૃશમ્
જ્યારે દુર્મુખનું માથું કપાઈ ગયું, તે જમીન પર મરી પડ્યો; એ સમયે આનંદિત દેવતાઓએ જોરશોરથી વિજયના નાદ કર્યા.
તુષ્ટુવુસ્તાં તદા દેવીં દુર્મુખે નિહતેઽમરાઃ । પુષ્પવૃષ્ટિં તથા ચક્રુર્જયશબ્દં નભઃસ્થિતાઃ
દુર્મુખના મૃત્યુ પછી, દેવોએ દેવીની સ્તુતિ કરી; આકાશમાં રહેલા દેવોએ ફૂલ વરસાવ્યા અને વિજયના અવાજથી આકાશ ગુંજી ઉઠ્યું.
ઋષયઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ સવિદ્યાધરકિન્નરાઃ । જહૃષુસ્તં હતં દૃષ્ટ્વા દાનવં રણમસ્તકે
ઋષિ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને કિનર—all એ રણમાં મુખ્ય દાનવના મૃત્યુને જોઈને આનંદિત થયા.
તામ્રચિક્ષુરાખ્યવધવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ દુર્મુખં નિહતં શ્રુત્વા મહિષઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ । ઉવાચ દાનવાન્સર્વાન્કિં જાતમિતિ ચાસકૃત્
તામ્રચિક્ષુરના વધનું વર્ણન વ્યાસ કહે છે: દુર્મુખના મૃત્યુની ખબર મળતાં, મહિષ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને વારંવાર બધા દાનવોને પૂછવા લાગ્યો, 'શું થયું છે?'
નિહતૌ દાનવૌ શૂરૌ રણે દુર્મુખબાષ્કલૌ । તન્વ્યા તત્પરમાશ્ચર્યં પશ્યન્તુ દૈવચેષ્ટિતમ્
યુદ્ધમાં દુર્મુખ અને બાસ્કલ—બંને શૂરવીર દાનવો મરી ગયા છે; એ સુખી દેવીનું અદભુત કાર્ય, સૌએ જોઈને દૈવી શક્તિને માનવું જોઈએ.
કાલો હિ બલવાન્કર્તા સતતં સુખદુઃખયોઃ । નરાણાં પરતન્ત્રાણાં પુણ્યપાપાનુયોગતઃ
સમય બહુ શક્તિશાળી છે; તે હંમેશા મનુષ્યો માટે સુખ-દુઃખનું કારણ બને છે, કારણ કે લોકો પોતાના પુણ્ય અને પાપના ફળ પર આધાર રાખે છે.
નિહતૌ દાનવશ્રેષ્ઠૌ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્ । બ્રુવન્તુ મિલિતાઃ સર્વે યદ્યુક્તં કાર્યસઙ્કટે
હવે મુખ્ય દાનવો મરી ગયા છે, પછી શું કરવું? બધા ભેગા થયેલા જણોએ આ મુશ્કેલીમાં યોગ્ય સલાહ આપવી જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ એવં બ્રુવતિ રાજેન્દ્ર મહિષેઽતિબલાન્વિતે । ચિક્ષુરાખ્યસ્તુ સેનાનીસ્તમુવાચ મહારથઃ
વ્યાસ કહે છે: મહિષ, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતો, એમ બોલી રહ્યો હતો ત્યારે, ચિક્ષુર નામના મહારથીએ, જે સેના-પતિ હતો, તેને સંબોધન કર્યું.
રાજન્નહં હનિષ્યામિ કા ચિન્તા સ્ત્રીવિહિંસને । ઇત્યુક્ત્વા સ્વબલૈર્યુક્તઃ પ્રયયૌ રથસંયુતઃ
રાજા, હું પોતે તેને મારવા જઈશ; સ્ત્રી સામે યુદ્ધમાં શું ડરવું? એમ કહીને, ચિક્ષુર પોતાના સેનાને સાથે લઈને રથમાં ચઢી યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યો.
દ્વિતીયં પાર્ષ્ણિરક્ષં તુ કૃત્વા તામ્રં મહાબલમ્ । મહતા સૈન્યઘોષેણ પૂરયન્ગગનં દિશઃ
તામ્ર, જે બહુ શક્તિશાળી હતો, તેને પોતાનો સહાયક બનાવીને, ચિક્ષુરે પોતાની મોટી સેના સાથે આકાશ અને દિશાઓમાં ગુંજતો અવાજ પેદા કર્યો.
તમાગચ્છન્તમાલોક્ય દેવી ભગવતી શિવા । ચકાર શઙ્ખજ્યાઘોષં ઘણ્ટાનાદં મહાદ્ભુતમ્
તે approaching (આગળ આવતો) જોઈને, ભગવતી શિવા દેવીએ શંખ અને ધનુષની ડોરીનો અવાજ કર્યો અને ઘંટાનો અદભુત નાદ કર્યો.
તત્રસુસ્તેન શબ્દેન તે ચ સર્વે સુરારયઃ । કિમેતદિતિ ભાષન્તો દુદ્રુવુર્ભયકમ્પિતાઃ
તે ભયંકર અવાજથી બધા દેવોના દુશ્મનોએ, ડરથી કાંપતા, 'આ શું છે?' એમ બોલતા, ભાગી ગયા.
ચિક્ષુરાખ્યસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા પલાયનપરાયણાન્ । ઉવાચાતીવ સંકુદ્ધઃ કિં ભયં વઃ સમાગતમ્
ચિક્ષુરે તેમને ભાગતા જોઈને, ખૂબ ગુસ્સામાં પૂછ્યું, 'તમને કયો ડર લાગ્યો છે?'
અદ્યૈવાહં હનિષ્યામિ બાણૈર્બાલાં મદોન્નતામ્ । તિષ્ઠન્ત્વત્ર ભયં ત્યક્ત્વા દૈત્યાઃ સમરમૂર્ધનિ
'આજે જ હું એ ગર્વીતા યુવતીને તીરો વડે મારું છું; દૈત્યોએ યુદ્ધમાં ડર છોડીને અહીં ઊભા રહેવું જોઈએ.'
ઇત્યુક્ત્વા દાનવશ્રેષ્ઠશ્ચાપપાણિર્બલાન્વિતઃ । આગત્ય સઙ્ગરે દેવીમિત્યુવાચ ગતવ્યથઃ
એવું કહીને, દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ, ધનુષ ધારણ કરીને અને શક્તિથી ભરપૂર, દેવી પાસે યુદ્ધમાં આવ્યો અને નિડર થઈને એમ બોલ્યો.
કિં ગર્જસિ વિશાલાક્ષિ ભીષયન્તીતરાન્નરાન્ । નાહં બિભેમિ તન્વઙ્ગિ શ્રુત્વા તેઽદ્ય વિચેષ્ટિતમ્
'તમે કેમ ગર્જના કરો છો, વિશાળ આંખોવાળી? બીજા પુરુષોને ડરાવો છો; હું, તનુ અંગવાળી, આજે તમારા કાર્યો સાંભળીને પણ, ડરતો નથી.'
સ્ત્રીવધે દૂષણં જ્ઞાત્વા તથૈવાકીર્તિસમ્ભવમ્ । ઉપેક્ષાં કુરુતે ચિત્તં મદીયં વામલોચને
'સ્ત્રીને મારવાથી અપમાન અને બદનામ થાય છે, એ જાણીને, ઓ સુંદર આંખોવાળી, મારું મન ક્ષમા તરફ વળી ગયું છે.'
સ્ત્રીણાં યુદ્ધં કટાક્ષૈશ્ચ તથા હાવૈશ્ચ સુન્દરિ । ન શસ્ત્રૈર્વિહિતં ક્વાપિ ત્વાદૃશીનાં કદાચન
'ઓ સુંદર, સ્ત્રીઓનું યુદ્ધ તો નજર અને હાવભાવથી થાય છે; તમારા જેવા માટે ક્યારેય શસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી.'