દેવીભાગવતપુરાણમ્

સાત્ત્વિકં ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રજ્ઞાવદ્‌ભિશ્ચ પણ્ડિતૈઃ । ઉત્તમં મધ્યમં ચૈવ તથૈવાધમમિત્યુત

સાત્ત્વિક પણ વિદ્વાનો અને સમજદારોએ ત્રણ પ્રકારનું કહ્યું છે: શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચું.

ઉત્તમં મોક્ષફલદં સ્વર્ગદં મધ્યમં તથા । અધમં ભોગદં પ્રોક્તં નિર્ણીય વિદિતં બુધૈઃ

શ્રેષ્ઠ પ્રકારનું મુક્તિ આપે છે, મધ્યમ સ્વર્ગ આપે છે અને નીચું પ્રકાર ભોગ જ અપાવે છે—આ રીતે વિદ્વાનો નિશ્ચયપૂર્વક જાણે છે.

સાહિત્યં ચૈવ ત્રિવિધં સ્વીયાયાં ચોત્તમં સ્મૃતમ્ । મધ્યમં વારયોષાયાં પરોઢાયાં તથાધમમ્

સાહિત્ય પણ ત્રણ પ્રકારનું છે: પોતાનું સાહિત્ય શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, વેશ્યાનું મધ્યમ અને બીજાની પત્નીનું નીચું ગણાય છે.

તામસં ત્રિવિધં જ્ઞેયં વિદ્વદ્‌ભિઃ શાસ્ત્રદર્શિભિઃ । આતતાયિનિયુદ્ધં યત્તદુત્તમમુદાહૃતમ્

તામસિક પણ શાસ્ત્રજ્ઞ વિદ્વાનો ત્રણ પ્રકારનું માને છે: આતતાયી સાથેનું યુદ્ધ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

મધ્યમં ચાપિ વિદ્વેષાત્પાણ્ડવાનાં તથારિભિઃ । અધમં નિર્નિમિત્તં તુ વિવાદે કલહે તથા

મધ્યમ એટલે દુશ્મનાવટથી, જેમ પાંડવો અને તેમના શત્રુઓ વચ્ચે યુદ્ધ થયું; અને કારણ વગર ઝઘડો કે કલહ નીચું કહેવાય છે.

તદત્ર શ્રવણં મુખ્યં પુરાણસ્ય મહામતે । બુદ્ધિપ્રવર્ધનં પુણ્યં તતઃ પાપપ્રણાશનમ્

આથી, હે વિદ્વાન, પુરાણનું શ્રવણ સર્વોત્તમ છે; તે બુદ્ધિ વધારે છે, પુણ્ય આપે છે અને પાપ નાશ કરે છે.

તદાખ્યાહિ મહાબુદ્ધે કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ । શ્રુતાં દ્વૈપાયનાત્પૂર્વં સર્વાર્થસ્ય પ્રસાધિનીમ્

હું વિનંતી કરું છું કે, હે મહાબુદ્ધિશાળી, તમે જે શુભ પુરાણકથા વ્યાસજી પાસેથી સાંભળી છે, એ સર્વમંગલદાયિ કથા કહો.

સૂત ઉવાચ યૂયં ધન્યા મહાભાગા ધન્યોઽહં પૃથિવીતલે । યેષાં શ્રવણબુદ્ધિશ્ચ મમાપિ કથને કિલ

સૂતાએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, તમે ધન્ય છો અને હું પણ પૃથ્વી પર ધન્ય છું, કેમ કે તમને સાંભળવાની ઈચ્છા છે અને મને કહેવાની તક મળી છે.

પુરા ચૈકાર્ણવે જાતે વિલીને ભુવનત્રયે । શેષપર્યઙ્કસુપ્તે ચ દેવદેવે જનાર્દને

પહેલાં, જ્યારે ત્રણેય લોક એક જ મહાસાગરમાં લીન થઈ ગયા હતા અને દેવોના દેવ જનાર્દન શેષના શય્યાપર સુતા હતા,

વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ । મહાબલૌ ચ તૌ દૈત્યૌ વિવૃદ્ધૌ સાગરે જલે

વિષ્ણુના કાનમાંથી નીકળેલા મલથી મધુ અને કૈટભ નામના બે દાનવ ઉત્પન્ન થયા, જે મહાબળવાન હતા અને સાગરના જળમાં વધતા ગયા.

ક્રીડમાનૌ સ્થિતૌ તત્ર વિચરન્તાવિતસ્તતઃ । તાવેકદા મહાકાયૌ ક્રીડાસક્તૌ મહાર્ણવે

એ બંને મહાકાય દૈત્ય મહાસાગરમાં રમતા અને ફરતા રહેતા, રમતમાં મગ્ન રહેતા.

ચિન્તામવાપતુશ્ચિત્તે ભ્રાતરાવિવ સંસ્થિતૌ । નાકારણં ભવેત્કાર્યં સર્વત્રૈષા પરમ્પરા

પછી, બંને ભાઈઓ જેવી રીતે મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા: 'કોઈ પણ કાર્ય વિના કારણ થતું નથી; એ સર્વત્રની પરંપરા છે.'

આધેયં તુ વિનાધારં ન તિષ્ઠતિ કથઞ્ચન । આધારાધેયભાવસ્તુ ભાતિ નો ચિત્તગોચરઃ

આધાર વિના આધારિત કદી ટકી શકતું નથી; આધાર અને આધારિતનો સંબંધ મનથી સમજાતો નથી.

ક્વ તિષ્ઠતિ જલં ચેદં સુખરૂપં સુવિસ્તરમ્ । કેન સૃષ્ટં કથં જાતં મગ્નાવાવાઞ્જલે સ્થિતૌ

આ આનંદદાયક અને વિશાળ પાણી ક્યાં છે? કોણે એ બનાવ્યું અને એ કેવી રીતે જન્મ્યું? એમાં ડૂબેલા હોવા છતાં, આપણે કેવી રીતે તરતા રહી શકીએ છીએ?

આવાં વા કથમુત્પન્નૌ કેન વોત્પાદિતાવુભૌ । પિતરૌ ક્વેતિ વિજ્ઞાનં નાસ્તિ કામં તથાવયોઃ

અમે બંને કેવી રીતે જન્મ્યા અને કોણે અમને પેદા કર્યા? અમારા માતાપિતા ક્યાં છે? આ વિશે અમને સાચે જ કોઈ જાણકારી નથી.

સૂત ઉવાચ એવં કામયમાનૌ તૌ જગ્મતુર્ન વિનિશ્ચયમ્ । ઉવાચ કૈટભસ્તત્ર મધું પાર્શ્વે સ્થિતં જલે

સૂતા બોલ્યા: એ બંને જાણવાની ઇચ્છા રાખતા હતા, પણ કોઈ નિશ્ચય પર આવી શક્યા નહીં. ત્યારે, કૈટભએ પાણીમાં બાજુમાં ઊભેલા મધુને કહ્યું.

કૈટભ ઉવાચ મધો વામત્ર સલિલે સ્થાતું શક્તિર્મહાબલા । વર્તતે ભ્રાતરચલા કારણં સા હિ મે મતા

કૈટભ બોલ્યા: મધુ, આ પાણીમાં ઊભા રહેવાની શક્તિ એક મહાન અને અડગ બળથી આવે છે. ભાઈ, એ જ કારણ છે એમ હું માનું છું.

તયા તતમિદં તોયં તદાધારં ચ તિષ્ઠતિ । સા એવ પરમા દેવી કારણઞ્ચ તથાવયોઃ

એ શક્તિથી આ પાણી વ્યાપી ગયું છે અને એ જ તેનું આધાર છે. એ જ પરમ દેવી છે અને અમ beidenનું કારણ પણ એ જ છે.

એવં વિબુધ્યમાનૌ તૌ ચિન્તાવિષ્ટૌ યદાસુરૌ । તદાકાશે શ્રુતં તાભ્યાં વાગ્બીજં સુમનોહરમ્

એ બંને અસુરો એ રીતે સમજવા લાગ્યા, વિચારમાં ડૂબી ગયા, ત્યારે આકાશમાંથી એમણે મનને ગમતું બીજાક્ષર સાંભળ્યું.

ગૃહીતં ચ તતસ્તાભ્યાં તસ્યાભ્યાસો દૃઢઃ કૃતઃ । તદા સૌદામની દૃષ્ટા તાભ્યાં ખે ચોત્થિતા શુભા

પછી, એ બંનેએ એ બીજાક્ષર પકડી લીધું અને દૃઢતા સાથે તેનો અભ્યાસ કર્યો. એ સમયે, એમણે આકાશમાં એક તેજસ્વી અને શુભ ઝલક જોઈ.

તાભ્યાં વિચારિતં તત્ર મન્ત્રોઽયં નાત્ર સંશયઃ । તથા ધ્યાનમિદં દૃષ્ટં ગગને સગુણં કિલ

એ બંનેએ ત્યાં વિચાર્યું: 'આ તો મંત્ર છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.' એ જ રીતે, એમણે આકાશમાં ગુણોથી ભરેલું ધ્યાન પણ જોયું.

નિરાહારૌ જિતાત્માનૌ તન્મનસ્કૌ સમાહિતૌ । બભૂવતુર્વિચિન્ત્યૈવં જપધ્યાનપરાયણૌ

ઉપવાસ કરતા, આત્મસંયમ રાખતા, મન એકાગ્ર અને સ્થિર રાખતા, એ બંને જપ અને ધ્યાનમાં જ તલિન થઈ ગયા, એમ વિચારીને.

એવં વર્ષસહસ્રં તુ તાભ્યાં તપ્તં મહત્તપઃ । પ્રસન્ના પરમા શક્તિર્જાતા સા પરમા તયોઃ

એ રીતે, હજાર વર્ષ સુધી એ બંનેએ મહાન તપ કર્યું. પરમ શક્તિ પ્રસન્ન થઈ અને એમની સામે પોતાના શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ.

ખિન્નૌ તૌ દાનવૌ દૃષ્ટ્વા તપસે કૃતનિશ્ચયૌ । તયોરનુગ્રહાર્થાય વાગુવાચાશરીરિણી

એ બંને દાનવો થાકી ગયા હતા, પણ તપ માટે નિશ્ચયબદ્ધ હતા. એમની કૃપા માટે, એક શરીર વિનાની વાણી બોલી.

વરં વાં વાઞ્છિતં દૈત્યૌ બ્રૂતં પરમસમ્મતમ્ । દદામિ પરિતુષ્ટાસ્મિ યુવયોસ્તપસા કિલ

દૈત્યો, જે ઈચ્છો તે શ્રેષ્ઠ વર માંગો. હું તમારું તપથી પ્રસન્ન છું અને એ વર આપું છું.

સૂત ઉવાચ ઇતિ શ્રુત્વા તુ તાં વાણીં દાનવાવૂચતુસ્તદા । સ્વેચ્છયા મરણં દેવિ વરં નૌ દેહિ સુવ્રતે

સૂતા બોલ્યા: એ વાણી સાંભળીને, એ બંને દાનવો બોલ્યા: 'હે દેવી, અમને એ વર આપો, હે સદ્ગુણે: અમારું મૃત્યુ માત્ર અમારી ઈચ્છાથી જ થાય.'

વાગુવાચ વાઞ્છિતં મરણં દૈત્યૌ ભવેદ્વા મત્પ્રસાદતઃ । અજેયૌ દેવદૈત્યૈશ્ચ ભ્રાતરૌ નાત્ર સંશયઃ

વાણી બોલી: મારા આશીર્વાદથી, દૈત્યો, તમારું ઈચ્છિત મૃત્યુ માત્ર તમારી ઈચ્છાથી જ થશે. દેવો અને દૈત્યોમાં, તમે બંને ભાઈઓ અજેય રહેશો—તેમાં કોઈ શંકા નથી.

સૂત ઉવાચ ઇતિ દત્તવરૌ દેવ્યા દાનવૌ મદદર્પિતૌ । ચક્રતુઃ સાગરે ક્રીડાં યાદોગણસમન્વિતૌ

સૂતા બોલ્યા: એ રીતે દેવી પાસેથી વર મેળવી, એ બંને દાનવો ગર્વથી ભરાઈ ગયા અને સમુદ્રમાં જલચરોથી ઘેરાઈને રમવા લાગ્યા.

કાલેન કિયતા વિપ્રા દાનવાભ્યાં યદૃચ્છયા । દૃષ્ટઃ પ્રજાપતિર્બ્રહ્મા પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ

હે બ્રાહ્મણો, થોડા સમય પછી, સંયોગથી, એ બંને દાનવોને કમળ પર બેઠેલા પ્રજાપતિ બ્રહ્મા ભગવાન દેખાયા.