કાર્યભેદકરા નિત્યં કોશગુપ્તાસિવત્સદા । સંગ્રામેઽથ સમુત્પન્ને ભીષયન્તિ પ્રભું સદા
એ લોકો હંમેશા કામમાં ફૂટ પાડે છે, ખજાનાની વાત છુપાવે છે; અને જ્યારે યુદ્ધ થાય, ત્યારે પ્રભુને ભયમાં મુકે છે.
વિશ્વાસસ્તુ ન કર્તવ્યસ્તેષાં રાજન્ કદાચન । વિશ્વાસે કાર્યહાનિઃ સ્યાન્મન્ત્રહાનિઃ સદૈવ હિ
રાજા, એ લોકો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો; કેમ કે વિશ્વાસ કરવાથી કામમાં નુકસાન અને ગુપ્ત વાત બહાર જાય છે.
ખલાઃ કિં કિં ન કુર્વન્તિ વિશ્વસ્તા લોભતત્પરાઃ । તામસાઃ પાપનિરતા બુદ્ધિહીનાઃ શઠાસ્તથા
દુષ્ટ લોકો, લોભમાં મગ્ન રહીને, વિશ્વાસ પામે તો શું શું ન કરે? તામસ સ્વભાવ, પાપમાં રત, બુદ્ધિ વગર અને કપટ પણ છે.
તસ્માત્કાર્યં કરિષ્યામિ ગત્વાહં રણમસ્તકે । ચિન્તા ત્વયા ન કર્તવ્યા સર્વથા નૃપસત્તમ
એથી, હું જાતે જ કામ પૂરું કરીશ, યુદ્ધના મેદાનમાં જઈને; રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારે કોઈ ચિંતા કરવી નહીં.
ગૃહીત્વા તાં દુરાચારામાગમિષ્યામિ સત્વરઃ । પશ્ય મેઽદ્ય બલં ધૈર્યં પ્રભુકાર્યં સ્વશક્તિતઃ
હું એ દુષ્ટને પકડીને ઝડપથી પાછો આવીશ; આજે મારા બળ, ધૈર્ય અને પ્રભુના કામ માટેની ભક્તિ જોઈ લો.
મહિષસેનાધિપબાષ્કલદુર્મુખનિપાતનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાબાહૂ દૈત્યૌ બાષ્કલદુર્મુખૌ । જગ્મતુર્મદદિગ્ધાઙ્ગૌ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૌ
વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, બાષ્કલ અને દુર્મુખ એ બે બલવાન દૈત્ય, અહંકારથી ભરેલા અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં નિપુણ, યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા.
તૌ ગત્વા સમરે દેવીમૂચતુર્વચનં તદા । દાનવૌ ચ મદોન્મત્તૌ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
એ બંને દાનવ, અહંકારથી ઉન્મત્ત, યુદ્ધના મેદાનમાં જઈને, મેઘ જેવી ગૂંજીતી અવાજે દેવીને સંબોધન કર્યું.
દેવિ દેવા જિતા યેન મહિષેણ મહાત્મના । વરય ત્વં વરારોહે સર્વદૈત્યાધિપં નૃપમ્
દેવી, મહાત્મા મહિષે દેવતાઓને જીત્યા છે; સુંદર, તું એ દૈત્ય રાજાને પતિ તરીકે પસંદ કર.
સ કૃત્વા માનુષં રૂપં સર્વલક્ષણસંયુતમ્ । ભૂષિતં ભૂષણૈર્દિવ્યૈસ્ત્વામેષ્યતિ રહઃ કિલ
તે માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, બધા શુભ લક્ષણોથી સજ્જ, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત થઈ, તને એકાંતમાં મળવા આવશે.
ત્રૈલોક્યવિભવં કામં ત્વમેષ્યસિ શુચિસ્મિતે । મહિષે પરમં ભાવં કુરુ કાન્તે મનોગતમ્
મહિષ સાથે તું ત્રણેય લોકની સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરીશ, શુભ સ્મિતવાળી; મનમાં જે ઈચ્છા હોય, એ મહિષને સર્વોચ્ચ પ્રેમ આપ.
કૃત્વા પતિં મહાવીરં સંસારસુખમદ્ભુતમ્ । ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ પિકાલાપે યોષિતાં ખલુ વાઞ્છિતમ્
મહાન વીરને પતિ બનાવી, તું અદભુત સંસાર સુખ મેળવીશ, અને પિક જેવી મીઠી અવાજવાળી, સ્ત્રીઓ જે ઈચ્છે એ બધું તને મળશે.
દેવ્યુવાચ જાલ્મ ત્વં કિં વિજાનાસિ નારીયં કામમોહિતા । મન્દબુદ્ધિબલાત્યર્થં ભજેયં મહિષં શઠમ્
દેવી બોલી: અય્ય, તું શું જાણે છે? હું એવી સ્ત્રી નથી કે જે કામમાં મોહિત થઈ, બુદ્ધિ અને બળમાં નબળી, મહિષ જેવા કપટીને પસંદ કરું.
કુલશીલગુણૈસ્તુલ્યં તં ભજન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ । અધિકં રૂપચાતુર્યબુદ્ધિશીલક્ષમાદિભિઃ
કુળ, શીલ અને ગુણમાં સમાન પતિને કુળની સ્ત્રીઓ પસંદ કરે છે; અથવા રૂપ, કૌશલ્ય, બુદ્ધિ, શીલ, ક્ષમા વગેરેમાં વધુ હોય એ પતિ પસંદ કરે છે.
કા નુ કામાતુરા નારી ભજેચ્ચ પશુરૂપિણમ્ । પશૂનામધમં નૂનં મહિષં દેવરૂપિણી
કઈ સ્ત્રી, કામથી મોહિત થઈ, પશુ સ્વરૂપવાળાને પસંદ કરે? નિશ્ચયે, દેવ સ્વરૂપવાળી હું, મહિષ જેવો પશુઓમાં સૌથી નીચો પતિ પસંદ ન કરું.
ગચ્છતં મહિષં તૂર્ણં ભૂપં બાષ્કલદુર્મુખૌ । વદતં મદ્વચો દૈત્યં ગજતુલ્યં વિષાણિનમ્
બાષ્કલ અને દુર્મુખ, તું મહિષ રાજા પાસે ઝડપથી જા; એ દૈત્ય, ગજ જેવા શિંગવાળા, ને મારા શબ્દો કહો.
પાતાલં ગચ્છ વાભ્યેત્ય સંગ્રામં કુરુ વા મયા । રણે જાતે સહસ્રાક્ષો નિર્ભયઃ સ્યાદિતિ ધુવમ્
તે પાતાળમાં જા કે અહીં આવીને મારી સાથે યુદ્ધ કર; યુદ્ધ શરૂ થાય, ત્યારે નિશ્ચયે ઇન્દ્ર નિર્ભય થઈ જશે.
હત્વાહં ત્વાં ગમિષ્યામિ નાન્યથા ગમનં મમ । ઇત્થં જ્ઞાત્વા સુદુર્બુદ્ધે યથેચ્છસિ તથા કુરુ
હું તને મારીને જ જઇ શકીશ; બીજું કોઈ રસ્તો નથી. આ જાણીને, અતિ મૂર્ખ, તું જે ઇચ્છે તે કર.
મામનિર્જિત્ય ભૂભાગે ન સ્થાનં તે કદાચન । ભવિષ્યતિ ચતુષ્પાદ દિવિ વા ગિરિકન્દરે
મને હરાવ્યા વિના તને પૃથ્વી પર, ચારે પગવાળા પ્રાણીઓમાં, આકાશમાં કે પહાડની ગુફામાં ક્યાંય સ્થાન નહીં મળે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તૌ તૌ તયા દૈત્યૌ કોપાકુલિતલોચનૌ । ધનુર્બાણધરૌ વીરૌ યુદ્ધકામૌ બભૂવતુઃ
વ્યાસે કહ્યું: એ રીતે દેવીના શબ્દો સાંભળીને, એ બે દૈત્યો ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઇ ગયા, ધનુષ અને બાણ લઈને યુદ્ધ માટે તૈયાર થઇ ગયા.
કૃત્વા સુવિપુલં નાદં દેવી સા નિર્ભયા સ્થિતા । ઉભૌ ચ ચક્રતુસ્તીવ્રા બાણવૃષ્ટિં કુરૂદ્વહ
દેવી નિર્ભય ઊભી રહીને જોરદાર અવાજ કર્યો, અને બંને દૈત્યો એ તીવ્ર બાણવર્ષા શરૂ કરી.
ભગવત્યપિ બાણૌઘાન્મુમોચ દાનવૌ પ્રતિ । કૃત્વાતિમધુરં નાદં દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે
દેવીયે પણ દૈત્યો પર બાણોની ઝપાટો છોડી, દેવોનું કાર્ય પૂરું કરવા માટે અત્યંત મધુર અવાજ કર્યો.
તયોસ્તુ બાષ્કલસ્તૂર્ણં સમ્મુખોઽભૂદ્ રણાઙ્ગણે । દુર્મુખઃ પ્રેક્ષકસ્તત્ર દેવીમભિમુખઃ સ્થિતઃ
એ બંનેમાંથી બાષ્કલ ઝડપથી રણભૂમિમાં દેવી સામે આવ્યો, જ્યારે દુર્મુખા સામે ઊભો રહીને જોતો રહ્યો.
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ ઘોરં દેવીબાષ્કલયોસ્તદા । બાણાસિપરિઘાઘાતૈર્ભયદં મન્દચેતસામ્
તે સમયે દેવી અને બાષ્કલ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જે બાણ, તલવાર અને ગદા ના ઘા સાથે, ભયપાત્ર અને કમજોર મનવાળાઓને ડરાવનાર હતું.
તતઃ ક્રુદ્ધા જગન્માતા દૃષ્ટ્વા તં યુદ્ધદુર્મદમ્ । જઘાન પઞ્ચભિર્બાણૈઃ કર્ણાકૃષ્ટૈઃ શિલાશિતૈઃ
પછી જગતની માતાએ, એ યુદ્ધમાં મસ્ત દૈત્યોને જોઈ, ગુસ્સામાં આવીને, પોતાના કાન સુધી ખેંચેલા અને પથ્થર જેટલા તીક્ષ્ણ પાંચ બાણો વડે તેને ઘાયલ કર્યો.
દાનવોઽપિ શરાન્દેવ્યાશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ । સપ્તભિસ્તાડયામાસ દેવીં સિંહોપરિસ્થિતામ્
દૈત્યો પણ દેવીના બાણોને પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખ્યા અને સિંહ પર બેઠેલી દેવીને સાત બાણોથી ઘાયલ કરી.
સાપિ તં દશભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ સુપીતૈઃ સાયકૈઃ ખલમ્ । જઘાન તચ્છરાંશ્છિત્ત્વા જહાસ ચ મુહુર્મુહુઃ
દેવીયે પણ એ દુષ્ટને દસ તીક્ષ્ણ અને સુવર્ણ પાંખવાળા બાણોથી ઘાયલ કર્યો, તેના બાણો કાપી નાખ્યા અને વારંવાર હસતી રહી.
અર્ધચન્દ્રેણ બાણેન ચિચ્છેદ ચ શરાસનમ્ । બાષ્કલોઽપિ ગદાં ગૃહ્ય દેવીં હન્તુમુપાયયૌ
અર્ધચંદ્રાકાર બાણથી દેવીયે તેની ધનુષ કાપી નાખી, અને બાષ્કલ ગદા લઈને દેવીને મારવા આગળ વધ્યો.
આગચ્છન્તં ગદાપાણિં દાનવં મદગર્વિતમ્ । ચણ્ડિકા સ્વગદાપાતૈઃ પાતયામાસ ભૂતલે
મદમાં મસ્ત અને ગદા પકડીને આવતા દૈત્યોને ચંડિકાએ પોતાની ગદા ના ઘા વડે જમીન પર પાડી દીધો.
બાષ્કલઃ પતિતો ભૂમૌ મુહૂર્તાદુત્થિતઃ પુનઃ । ચિક્ષેપ ચ ગદાં સોઽપિ ચણ્ડિકાં ચણ્ડવિક્રમઃ
બાષ્કલ જમીન પર પડ્યા પછી થોડા સમયમાં ફરી ઊઠ્યો અને પોતાના પરાક્રમથી ચંડિકાને ગદા ફેંકી.
તમાગચ્છન્તમાલોક્ય દેવી શૂલેન વક્ષસિ । જઘાન બાષ્કલં ક્રુદ્ધા પપાત ચ મમાર સઃ
તેને આવતો જોઈ, ગુસ્સામાં આવેલી દેવીયે શૂળ વડે તેની છાતીમાં ઘા કર્યો; બાષ્કલ પડી ગયો અને મૃત્યુ પામ્યો.