પશ્ય બાહુબલં મેઽદ્ય વિહરસ્વ યથાસુખમ્ । ભવતાત્ર ન ગન્તવ્યં સંગ્રામેઽપ્યનયા સમમ્
આજે મારા બાહુબળને જુઓ, મનપસંદ રીતે આનંદ કરો; તમે અહીં યુદ્ધમાં પણ એના સાથે જવું નહીં.
વ્યાસ ઉવાચ એવં બ્રુવતિ રાજેન્દ્રં બાષ્કલે મદગર્વિતે । પ્રણમ્ય નૃપતિં તત્ર દુર્ધરો વાક્યમબ્રવીત્
વ્યાસે કહ્યું: બાશ્કલા પોતે ગર્વિત થઈને રાજાને આમ બોલતો હતો, ત્યારે રાજાને નમસ્કાર કરીને દુર્ધર ત્યાં બોલ્યો.
દુર્ધર ઉવાચ મહિષાહં વિજેષ્યામિ દેવીં દેવવિનિર્મિતામ્ । અષ્ટાદશભુજાં રમ્યાં કારણાચ્ચ સમાગતામ્
દુર્ધરાએ કહ્યું: મહિષ, હું દેવતાઓએ બનાવેલી, અઢાર બાહુઓથી સજ્જ, સુંદર અને કારણસર આવેલી દેવીને જીતી લઈશ.
રાજન્ ભીષયિતું ત્વાં વૈ માયૈષા નિર્મિતા સુરૈઃ । વિભીષિકેયં વિજ્ઞાય ત્યજ મોહં મનોગતમ્
રાજા, આ તો દેવોએ તમને ડરાવવા માટે માયાથી બનાવેલી છે; આ ભયને ઓળખીને, મનનો ભ્રમ છોડો.
રાજનીતિરિયં રાજન્ મન્ત્રિકૃત્યં તથા શૃણુ । સાત્ત્વિકા રાજસાઃ કેચિત્તામસાશ્ચ તથાપરે
આ રાજનીતિ છે, રાજા; મંત્રીઓના કામ પણ સાંભળો. કેટલાક સાત્વિક, કેટલાક રાજસ, અને બીજા તામસ હોય છે.
મન્ત્રિણસ્ત્રિવિધા લોકે ભવન્તિ દાનવાધિપ । સાત્ત્વિકાઃ પ્રભુકાર્યાણિ સાધયન્તિ સ્વશક્તિભિઃ
મંત્રીઓ ત્રણ પ્રકારના હોય છે, દાનવાધિપતિ; સાત્વિક પોતાના બળથી સ્વામીના કામ પૂરાં કરે છે.
આત્મકૃત્યં પ્રકુર્વન્તિ સ્વામિકાર્યાવિરોધતઃ । એકચિત્તા ધર્મપરા મન્ત્રશાસ્ત્રવિશારદાઃ
એ પોતાનું કામ કરે છે, સ્વામીના કામમાં અવરોધ નથી લાવતા; એકાગ્ર, ધર્મમાં તત્પર અને મંત્રશાસ્ત્રમાં નિપુણ હોય છે.
રાજસા ભિન્નચિત્તાશ્ચ સ્વકાર્યનિરતાઃ સદા । કદાચિત્સ્વામિકાર્યં તે પ્રકુર્વન્તિ યદૃચ્છયા
રાજસ મંત્રીઓ મનથી વિભાજિત અને હંમેશા પોતાના કામમાં વ્યસ્ત રહે છે; ક્યારેક સ્વામીનું કામ પણ સંજોગે કરે છે.
તામસા લોભનિરતાઃ સ્વકાર્યનિરતાઃ સદા । પ્રભુકાર્યં વિનાશ્યૈવ સ્વકાર્યં સાધયન્તિ તે
તામસ સ્વભાવવાળા લોકો હંમેશા લોભમાં અને પોતાના કામમાં જ લાગેલા રહે છે; તેઓ પ્રભુનું કામ બગાડી, માત્ર પોતાનું કામ જ પૂરૂં કરે છે.
સમયે તે વિભિદ્યન્તે પરૈસ્તુ પરિવઞ્ચિતાઃ । સ્વચ્છિદ્રં શત્રુપક્ષીયાન્નિર્દિશન્તિ ગૃહસ્થિતાઃ
સમય આવે ત્યારે, એ લોકો બીજાઓ દ્વારા ફાંસાઈ જાય છે અને ઘરમાં રહીને પોતાના ખોટા પાસા દુશ્મન પક્ષને બતાવી દે છે.
કાર્યભેદકરા નિત્યં કોશગુપ્તાસિવત્સદા । સંગ્રામેઽથ સમુત્પન્ને ભીષયન્તિ પ્રભું સદા
એ લોકો હંમેશા કામમાં ફૂટ પાડે છે, ખજાનાની વાત છુપાવે છે; અને જ્યારે યુદ્ધ થાય, ત્યારે પ્રભુને ભયમાં મુકે છે.
વિશ્વાસસ્તુ ન કર્તવ્યસ્તેષાં રાજન્ કદાચન । વિશ્વાસે કાર્યહાનિઃ સ્યાન્મન્ત્રહાનિઃ સદૈવ હિ
રાજા, એ લોકો પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો; કેમ કે વિશ્વાસ કરવાથી કામમાં નુકસાન અને ગુપ્ત વાત બહાર જાય છે.
ખલાઃ કિં કિં ન કુર્વન્તિ વિશ્વસ્તા લોભતત્પરાઃ । તામસાઃ પાપનિરતા બુદ્ધિહીનાઃ શઠાસ્તથા
દુષ્ટ લોકો, લોભમાં મગ્ન રહીને, વિશ્વાસ પામે તો શું શું ન કરે? તામસ સ્વભાવ, પાપમાં રત, બુદ્ધિ વગર અને કપટ પણ છે.
તસ્માત્કાર્યં કરિષ્યામિ ગત્વાહં રણમસ્તકે । ચિન્તા ત્વયા ન કર્તવ્યા સર્વથા નૃપસત્તમ
એથી, હું જાતે જ કામ પૂરું કરીશ, યુદ્ધના મેદાનમાં જઈને; રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારે કોઈ ચિંતા કરવી નહીં.
ગૃહીત્વા તાં દુરાચારામાગમિષ્યામિ સત્વરઃ । પશ્ય મેઽદ્ય બલં ધૈર્યં પ્રભુકાર્યં સ્વશક્તિતઃ
હું એ દુષ્ટને પકડીને ઝડપથી પાછો આવીશ; આજે મારા બળ, ધૈર્ય અને પ્રભુના કામ માટેની ભક્તિ જોઈ લો.
મહિષસેનાધિપબાષ્કલદુર્મુખનિપાતનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાબાહૂ દૈત્યૌ બાષ્કલદુર્મુખૌ । જગ્મતુર્મદદિગ્ધાઙ્ગૌ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૌ
વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, બાષ્કલ અને દુર્મુખ એ બે બલવાન દૈત્ય, અહંકારથી ભરેલા અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં નિપુણ, યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા.
તૌ ગત્વા સમરે દેવીમૂચતુર્વચનં તદા । દાનવૌ ચ મદોન્મત્તૌ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
એ બંને દાનવ, અહંકારથી ઉન્મત્ત, યુદ્ધના મેદાનમાં જઈને, મેઘ જેવી ગૂંજીતી અવાજે દેવીને સંબોધન કર્યું.
દેવિ દેવા જિતા યેન મહિષેણ મહાત્મના । વરય ત્વં વરારોહે સર્વદૈત્યાધિપં નૃપમ્
દેવી, મહાત્મા મહિષે દેવતાઓને જીત્યા છે; સુંદર, તું એ દૈત્ય રાજાને પતિ તરીકે પસંદ કર.
સ કૃત્વા માનુષં રૂપં સર્વલક્ષણસંયુતમ્ । ભૂષિતં ભૂષણૈર્દિવ્યૈસ્ત્વામેષ્યતિ રહઃ કિલ
તે માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, બધા શુભ લક્ષણોથી સજ્જ, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત થઈ, તને એકાંતમાં મળવા આવશે.
ત્રૈલોક્યવિભવં કામં ત્વમેષ્યસિ શુચિસ્મિતે । મહિષે પરમં ભાવં કુરુ કાન્તે મનોગતમ્
મહિષ સાથે તું ત્રણેય લોકની સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરીશ, શુભ સ્મિતવાળી; મનમાં જે ઈચ્છા હોય, એ મહિષને સર્વોચ્ચ પ્રેમ આપ.
કૃત્વા પતિં મહાવીરં સંસારસુખમદ્ભુતમ્ । ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ પિકાલાપે યોષિતાં ખલુ વાઞ્છિતમ્
મહાન વીરને પતિ બનાવી, તું અદભુત સંસાર સુખ મેળવીશ, અને પિક જેવી મીઠી અવાજવાળી, સ્ત્રીઓ જે ઈચ્છે એ બધું તને મળશે.
દેવ્યુવાચ જાલ્મ ત્વં કિં વિજાનાસિ નારીયં કામમોહિતા । મન્દબુદ્ધિબલાત્યર્થં ભજેયં મહિષં શઠમ્
દેવી બોલી: અય્ય, તું શું જાણે છે? હું એવી સ્ત્રી નથી કે જે કામમાં મોહિત થઈ, બુદ્ધિ અને બળમાં નબળી, મહિષ જેવા કપટીને પસંદ કરું.
કુલશીલગુણૈસ્તુલ્યં તં ભજન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ । અધિકં રૂપચાતુર્યબુદ્ધિશીલક્ષમાદિભિઃ
કુળ, શીલ અને ગુણમાં સમાન પતિને કુળની સ્ત્રીઓ પસંદ કરે છે; અથવા રૂપ, કૌશલ્ય, બુદ્ધિ, શીલ, ક્ષમા વગેરેમાં વધુ હોય એ પતિ પસંદ કરે છે.
કા નુ કામાતુરા નારી ભજેચ્ચ પશુરૂપિણમ્ । પશૂનામધમં નૂનં મહિષં દેવરૂપિણી
કઈ સ્ત્રી, કામથી મોહિત થઈ, પશુ સ્વરૂપવાળાને પસંદ કરે? નિશ્ચયે, દેવ સ્વરૂપવાળી હું, મહિષ જેવો પશુઓમાં સૌથી નીચો પતિ પસંદ ન કરું.
ગચ્છતં મહિષં તૂર્ણં ભૂપં બાષ્કલદુર્મુખૌ । વદતં મદ્વચો દૈત્યં ગજતુલ્યં વિષાણિનમ્
બાષ્કલ અને દુર્મુખ, તું મહિષ રાજા પાસે ઝડપથી જા; એ દૈત્ય, ગજ જેવા શિંગવાળા, ને મારા શબ્દો કહો.
પાતાલં ગચ્છ વાભ્યેત્ય સંગ્રામં કુરુ વા મયા । રણે જાતે સહસ્રાક્ષો નિર્ભયઃ સ્યાદિતિ ધુવમ્
તે પાતાળમાં જા કે અહીં આવીને મારી સાથે યુદ્ધ કર; યુદ્ધ શરૂ થાય, ત્યારે નિશ્ચયે ઇન્દ્ર નિર્ભય થઈ જશે.
હત્વાહં ત્વાં ગમિષ્યામિ નાન્યથા ગમનં મમ । ઇત્થં જ્ઞાત્વા સુદુર્બુદ્ધે યથેચ્છસિ તથા કુરુ
હું તને મારીને જ જઇ શકીશ; બીજું કોઈ રસ્તો નથી. આ જાણીને, અતિ મૂર્ખ, તું જે ઇચ્છે તે કર.
મામનિર્જિત્ય ભૂભાગે ન સ્થાનં તે કદાચન । ભવિષ્યતિ ચતુષ્પાદ દિવિ વા ગિરિકન્દરે
મને હરાવ્યા વિના તને પૃથ્વી પર, ચારે પગવાળા પ્રાણીઓમાં, આકાશમાં કે પહાડની ગુફામાં ક્યાંય સ્થાન નહીં મળે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તૌ તૌ તયા દૈત્યૌ કોપાકુલિતલોચનૌ । ધનુર્બાણધરૌ વીરૌ યુદ્ધકામૌ બભૂવતુઃ
વ્યાસે કહ્યું: એ રીતે દેવીના શબ્દો સાંભળીને, એ બે દૈત્યો ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઇ ગયા, ધનુષ અને બાણ લઈને યુદ્ધ માટે તૈયાર થઇ ગયા.
કૃત્વા સુવિપુલં નાદં દેવી સા નિર્ભયા સ્થિતા । ઉભૌ ચ ચક્રતુસ્તીવ્રા બાણવૃષ્ટિં કુરૂદ્વહ
દેવી નિર્ભય ઊભી રહીને જોરદાર અવાજ કર્યો, અને બંને દૈત્યો એ તીવ્ર બાણવર્ષા શરૂ કરી.