બુદ્ધિમન્તો દુરાધર્ષાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ । મન્ત્રઃ ખલુ પ્રકર્તવ્યઃ સુગુપ્તઃ કાર્યસિદ્ધયે
બુદ્ધિશાળી અને અપરાજેય, સર્વે શાસ્ત્રમાં નિપુણ એવા મંત્રીઓએ કામ પૂરું કરવા માટે સારી રીતે રક્ષિત યોજના બનાવવી જોઈએ.
મન્ત્રમૂલં સ્મૃતં રાજ્યં યદિ સ સ્યાત્સુરક્ષિતઃ । મન્ત્રિભિશ્ચ સદાચારૈર્વિધેયઃ સર્વથા બુધૈઃ
મંત્રમૂળ રાજ્ય જો સુરક્ષિત હોય, તો એ હંમેશા સારા વર્તન અને બુદ્ધિવાળા મંત્રીઓ દ્વારા ચલાવવું જોઈએ.
મન્ત્રભેદે વિનાશઃ સ્યાદ્રાજ્યસ્ય ભૂપતેસ્તથા । તસ્માદ્ભેદભયાદ્ ગુપ્તઃ કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા
મંત્રીઓમાં ફૂટ પડે તો રાજાનું રાજ્ય નાશ પામે છે; એટલે, ફૂટનો ભય રાખી, જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે એએ કામ ગુપ્ત રીતે કરવું જોઈએ.
તદત્ર મન્ત્રિભિર્વાચ્યં વચનં હેતુમદ્ધિતમ્ । કાલદેશાનુસારેણ વિચિન્ત્ય નીતિનિર્ણયમ્
અહીં મંત્રીઓએ સમય અને સ્થળને ધ્યાનમાં રાખીને, યોગ્ય અને હિતની વાત વિચારવી જોઈએ અને નીતિનું નિર્ધારણ કરવું જોઈએ.
યા યોષાત્ર સમાયાતા પ્રબલા દેવનિર્મિતા । એકાકિની નિરાલમ્બા કારણં તદ્વિચિન્ત્યતામ્
આ સ્ત્રી, જે અહીં આવી છે, શક્તિશાળી છે અને દેવો દ્વારા રચાયેલી છે; એ એકલી છે અને કોઈ આધાર નથી—એનું કારણ વિચારવું જોઈએ.
યુદ્ધં પ્રાર્થયતે બાલા કિમાશ્ચર્યમતઃ પરમ્ । શ્રેયોઽત્ર વિપરીતં વા કો વેત્તિ ભુવનત્રયે
યૌવનમાં એક સ્ત્રી યુદ્ધ માંગે છે—આથી વધુ આશ્ચર્ય શું હોઈ શકે? ત્રણેય લોકમાં કોણ જાણે કે અહીંનું પરિણામ શુભ હશે કે નહીં.
ન બહૂનાં જયોઽપ્યસ્તિ નૈકસ્ય ચ પરાજયઃ । દૈવાધીનૌ સદા જ્ઞેયૌ યુદ્ધે જયપરાજયૌ
ઘણાં લોકો હોય તો જ જીત થાય એવું નથી, અને એકલાને હંમેશા હાર મળે એવું પણ નથી; યુદ્ધમાં જીત-હાર હંમેશા ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે.
ઉપાયવાદિનઃ પ્રાહુર્દૈવં કિં કેન વીક્ષિતમ્ । અદૃષ્ટમિતિ યન્નામ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
યુક્તિની વાત કરનાર કહે છે, 'ભાગ્ય શું છે અને કોણે તેને જોયું છે?' વિદ્વાન લોકો તેને અદૃશ્ય, અજાણ્યું કહે છે.
તત્સત્ત્વેઽપિ પ્રમાણં કિં કાતરાશાવલમ્બનમ્ । ન સમર્થજનાનાં હિ દૈવં કુત્રાપિ લક્ષ્યતે
ભાગ્ય હોય તો પણ, ભયથી આશા રાખવાનો શું આધાર છે? કારણ કે, જે સમર્થ હોય છે, તેમના જીવનમાં ભાગ્ય ક્યાંય દેખાતું નથી.
ઉદ્યમો દૈવમેતૌ હિ શૂરકાતરયોર્મતમ્ । વિચિન્ત્યાદ્ય ધિયા સર્વં કર્તવ્યં કાર્યમાદરાત્
પ્રયત્ન અને ભાગ્ય—આ બંને બહાદુર અને ભયભીત લોકોના મત છે; આજે બધું વિચારપૂર્વક, કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા હેતુગર્ભં મહાયશાઃ । બિડાલાખ્યો મહારાજમિત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
વ્યાસે કહ્યું: રાજાના તર્કભર્યા શબ્દો સાંભળીને, મહાન યશવંત બિડાલે હાથ જોડીને મહારાજાને કહ્યું:
રાજન્નેષા વિશાલાક્ષી જ્ઞાતવ્યા યત્નતઃ પુનઃ । કિમર્થમિહ સમ્પ્રાપ્તા કુતઃ કસ્ય પરિગ્રહઃ
રાજા, આ વિશાળ આંખોવાળી સ્ત્રીને ફરીથી ધ્યાનપૂર્વક તપાસવી જોઈએ—એ અહીં કેમ આવી છે, ક્યાંથી આવી છે અને કોની માટે કામ કરે છે?
મરણં તે પરિજ્ઞાય સ્ત્રિયા સર્વાત્મના સુરૈઃ । પ્રેષિતા પદ્મપત્રાક્ષી સમુત્પાદ્ય સ્વતેજસા
સ્ત્રી દ્વારા તમારું મૃત્યુ નિશ્ચિત જાણીને, દેવોએ પોતાના તેજથી પદ્મપત્ર જેવી આંખોવાળી આ સ્ત્રીને મોકલી છે.
તેઽપિ છન્નાઃ સ્થિતાઃ ખેઽત્ર સર્વે યુદ્ધદિદૃક્ષવઃ । સમયેઽસ્યાઃ સહાયાસ્તે ભવિષ્યન્તિ યુયુત્સવઃ
એ લોકો પણ આકાશમાં છુપાઈને બેઠા છે, બધા યુદ્ધ જોવા ઈચ્છે છે; યોગ્ય સમયે એ બધા એના સહાય બનીને યુદ્ધ કરવા તૈયાર થશે.
પુરતઃ કામિનીં કૃત્વા તે વૈ વિષ્ણુપુરોગમાઃ । વધિષ્યન્તિ ચ નઃ સર્વાન્સા ત્વાં યુદ્ધે હનિષ્યતિ
સ્ત્રીને આગળ રાખીને, એ લોકો, જેમાં વિષ્ણુ મુખ્ય છે, અમને બધા મારી નાખશે; અને એ યુદ્ધમાં તમને પણ મારશે.
એતચ્ચિકીર્ષિતં તેષાં મયા જ્ઞાતં નરાધિપ । ભવિતવ્યસ્ય ન જ્ઞાનં વર્તતે મમ સર્વથા
રાજા, એમનો ઈરાદો હું જાણું છું; પણ જે થવાનું છે, એ વિશે મને કોઈ જ જાણકારી નથી.
યોદ્ધવ્યં ન ત્વયાદ્યેતિ નાહં વક્તું ક્ષમઃ પ્રભો । પ્રમાણં ત્વં મહારાજ કાર્યેઽત્ર દેવનિર્મિતે
પ્રભુ, 'આજે યુદ્ધ કરવું જોઈએ' એવું હું કહી શકતો નથી; આ દેવો દ્વારા નિર્ધારિત કાર્યમાં, મહારાજા, તમે જ આધાર છો.
તદર્થેઽસ્માભિરનિશં મર્તવ્યં કાર્યગૌરવાત્ । વિહર્તવ્યં ત્વયા સાર્ધમેષ ધર્મોઽનુજીવિનામ્
આ માટે, કાર્યની મહત્તા માટે, અમારે હંમેશા મરવા તૈયાર રહેવું જોઈએ; પણ તમારે અમારાં સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ—આ સેવકનો ધર્મ છે.
વિચારોઽત્ર મહાનસ્તિ યદેકા કામિની નૃપ । યુદ્ધં પ્રાર્થયતેઽસ્માભિઃ સસૈન્યૈર્બલદર્પિતૈઃ
રાજા, અહીં મોટો વિચાર કરવાનો વિષય છે—એક સ્ત્રી, અમારો સૈન્ય અને શક્તિનો અહંકાર હોય છતાં, યુદ્ધ માંગે છે.
દુર્મુખ ઉવાચ રાજન્ યુદ્ધે જયો નોઽદ્ય ભવિતા વેદ્મ્યહં કિલ । પલાયનં ન કર્તવ્યં યશોહાનિકરં નૃણામ્
દુર્મુખે કહ્યું: રાજા, હું જાણું છું કે આજે યુદ્ધમાં જીત અમારી નહીં થાય; પણ ભાગવું જોઈએ નહીં, કેમ કે એ પુરુષો માટે અપમાન લાવે છે.
ઇન્દ્રાદીનાં સંયુગેઽપિ ન કૃતં યજ્જુગુપ્સિતમ્ । એકાકિનીં સ્ત્રિયં પ્રાપ્ય કો હિ કુર્યાત્પલાયનમ્
ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથેના યુદ્ધમાં પણ ક્યારેય શરમજનક કંઈ કર્યું નથી; એકલાં સ્ત્રીને જોઈને કોણ ભાગી જાય?
તસ્માદ્યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં મરણં વા રણે જયઃ । યદ્ભાવિ તદ્ભવત્યેવ કાત્ર ચિન્તા વિપશ્યતઃ
એટલે યુદ્ધ કરવું જોઈએ—મરણ કે વિજય, બંને યુદ્ધમાં મળે; જે destined છે, એ તો ચોક્કસ થાય જ, તો સમજદાર માણસે ચિંતા કેમ કરવી?
મરણેઽત્ર યશઃપ્રાપ્તિર્જીવને ચ તથા સુખમ્ । ઉભયં મનસા કૃત્વા કર્તવ્યં યુદ્ધમદ્ય વૈ
મરણમાં કીર્તિ મળે છે, જીવતાં સુખ મળે છે; બંનેને મનમાં રાખીને આજે યુદ્ધ કરવું જ જોઈએ.
પલાયને યશોહાનિર્મરણં ચાયુષઃ ક્ષયે । તસ્માચ્છોકો ન કર્તવ્યો જીવિતે મરણે વૃથા
ભાગવાથી કીર્તિ જાય છે, મરણમાં જીવન પૂરું થાય છે; એટલે જીવતાં કે મરતાં વ્યર્થ દુઃખ કરવું નહીં.
વ્યાસ ઉવાચ દુર્મુખસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બાષ્કલો વાક્યમબ્રવીત્ । પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા રાજાનં વાક્યકોવિદઃ
વ્યાસે કહ્યું: દુર્મુખના શબ્દો સાંભળીને બાશ્કલાએ રાજાને હાથ જોડીને, નમ્ર થઈને, વાતો જાણતો, બોલ્યો.
બાષ્કલ ઉવાચ રાજંશ્ચિન્તા ન કર્તવ્યા કાર્યેઽસ્મિન્કાતરપ્રિયે । અહમેકો હનિષ્યામિ ચણ્ડીં ચઞ્ચલલોચનામ્
બાશ્કલાએ કહ્યું: રાજા, આ કામ માટે ચિંતા કે ભય રાખશો નહીં; હું એકલો ચંડિકાને, જેની આંખો ચંચળ છે, મારી નાખીશ.
ઉત્સાહસ્તુ પ્રકર્તવ્યઃ સ્થાયીભાવો રસસ્ય ચ । ભયાનકો ભવેદ્વૈરી વીરસ્ય નૃપસત્તમ
ઉત્સાહ રાખવો જોઈએ, મન મજબૂત રાખવું જોઈએ; દુશ્મન તો ડરપોકને જ ભયાનક લાગે છે, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, વીરને નહીં.
તસ્માત્ત્યક્ત્વા ભયં ભૂપ કરિષ્યે યુદ્ધમદ્ભુતમ્ । નયિષ્યામિ નરેન્દ્રાહં ચણ્ડિકાં યમસાદનમ્
એટલે, રાજા, ભય છોડીને હું અદ્ભુત યુદ્ધ કરું છું; ચંડિકાને યમના ઘર સુધી લઈ જઈશ.
ન બિભેમિ યમાદિન્દ્રાત્કુબેરાદ્વરુણાદપિ । વાયોર્વહ્નેસ્તથા વિષ્ણોઃ શઙ્કરાચ્છશિનો રવેઃ
મને યમ, ઇન્દ્ર, કુબેર, વરુણ, વાયુ, અગ્નિ, વિષ્ણુ, શંકર, ચાંદ્ર, કે રવિથી ડર નથી.
એકાકિની તથા નારી કિં પુનર્મદગર્વિતા । અહં તાં નિહનિષ્યામિ વિશિખૈશ્ચ શિલાશિતૈઃ
એ એકલી છે, સ્ત્રી છે—પછી તો, ખાસ કરીને જ્યારે એ મારા કારણે ગર્વિત છે? હું એને તીક્ષ્ણ બાણ અને પથ્થરો વડે મારી નાખીશ.