કામં સદૃશયોર્યોગઃ સંસારે સુખદો ભવેત્ । અન્યથા દુઃખદો ભૂયાદજ્ઞાનાદ્યદિ કલ્પિતઃ
સમાન લોકોનું મિલન સંસારમાં ઈચ્છ્યા મુજબ સુખ આપે છે; નહિ તો, અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલ હોય, તો દુ:ખ આપે છે.
મૂર્ખસ્ત્વમસિ યદ્ બ્રૂષે પતિં મે ભજ ભામિનિ । ક્વાહં ક્વ મહિષઃ શૃઙ્ગી સમ્બન્ધઃ કીદૃશો દ્વયોઃ
તું મૂર્ખ છે, જે કહે છે, 'હે સુંદર, મારા પતિને સ્વીકાર.' હું ક્યાં, અને મહિષ શૃંગી ક્યાં? અમારે વચ્ચે શું સંબંધ હોઈ શકે?
ગચ્છ યુધ્યસ્વ વા કામં હનિષ્યેઽહં સબાન્ધવમ્ । યજ્ઞભાગં દેવલોકં નોચેત્ત્યક્ત્વા સુખી ભવ
તારા મન મુજબ યુદ્ધ કર, અથવા હું તને અને તારા બંધુઓને મારી નાખીશ. જો તું દેવોના ભાગ અને તેમનો લોક પાછો આપતો નથી, તો બધું છોડીને બીજે સુખી થઈ જા.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી જગર્જ ભૃશમદ્ભુતમ્ । કલ્પાન્તસદૃશં નાદં ચક્રે દૈત્યભયાવહમ્
વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, ત્યારે દેવીએ અદ્ભુત અને ભયાનક ગર્જના કરી, કલ્પાંત જેવી ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરી, જે દાનવોમાં ભય ફેલાવી દીધું.
ચકમ્પે વસુધા ચેલુસ્તેન શબ્દેન ભૂધરાઃ । ગર્ભાશ્ચ દૈત્યપત્નીનાં સસ્રંસુર્ગર્જિતસ્વનાત્
પૃથ્વી કંપી ઉઠી, પર્વતો એ અવાજથી હલાઈ ગયા, અને દૈત્યપત્નીઓના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોએ ગર્જના કારણે બહાર આવી ગયા.
તામ્રઃ શ્રુત્વા ચ તં શબ્દં ભયત્રસ્તમનાસ્તદા । પલાયનં તતઃ કૃત્વા જગામ મહિષાન્તિકમ્
તામ્રએ એ અવાજ સાંભળી, ભયથી મન ગભરાઈ, અને ત્યાંથી ભાગી મહિષ પાસે ગયો.
નગરે તસ્ય યે દૈત્યાસ્તેઽપિ ચિન્તામવાપ્નુવન્ । બધિરીકૃતકર્ણાશ્ચ પલાયનપરા નૃપ
તેના શહેરમાં રહેલા દૈત્યોએ પણ ચિંતામાં પડી ગયા, તેમના કાન બધીર થઈ ગયા, અને, રાજા,逃વા માટે ઉત્સુક બન્યા.
તદા ક્રોધેન સિંહોઽપિ નનાદ ભૃશમુત્સટઃ । તેન નાદેન દૈતેયા ભયં જગ્મુરપિ સ્ફુટમ્
પછી, ક્રોધથી સિંહે પણ જોરથી ગર્જના કરી; એ અવાજથી દૈત્યોએ સ્પષ્ટ રીતે ભય અનુભવ્યો.
તામ્રં સમાગતં દૃષ્ટ્વા હયારિરપિ મોહિતઃ । ચિન્તયામાસ સચિવૈઃ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્
તામ્રને આવતાં જોઈને, ઘોડા જેવા મુખવાળા દુશ્મન પણ ગભરાઈ ગયો, અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે શું કરવું તે વિચારવા લાગ્યો.
દુર્ગગ્રહો વા કર્તવ્યો યુદ્ધં નિર્ગત્ય વા પુનઃ । પલાયને કૃતે શ્રેયો ભવેદ્વા દાનવોત્તમાઃ
શું કિલ્લો પકડવો, કે ફરી યુદ્ધ માટે બહાર જવું? અથવા逃વું વધુ સારું છે, હે શ્રેષ્ઠ દાનવો?
બુદ્ધિમન્તો દુરાધર્ષાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ । મન્ત્રઃ ખલુ પ્રકર્તવ્યઃ સુગુપ્તઃ કાર્યસિદ્ધયે
બુદ્ધિશાળી અને અપરાજેય, સર્વે શાસ્ત્રમાં નિપુણ એવા મંત્રીઓએ કામ પૂરું કરવા માટે સારી રીતે રક્ષિત યોજના બનાવવી જોઈએ.
મન્ત્રમૂલં સ્મૃતં રાજ્યં યદિ સ સ્યાત્સુરક્ષિતઃ । મન્ત્રિભિશ્ચ સદાચારૈર્વિધેયઃ સર્વથા બુધૈઃ
મંત્રમૂળ રાજ્ય જો સુરક્ષિત હોય, તો એ હંમેશા સારા વર્તન અને બુદ્ધિવાળા મંત્રીઓ દ્વારા ચલાવવું જોઈએ.
મન્ત્રભેદે વિનાશઃ સ્યાદ્રાજ્યસ્ય ભૂપતેસ્તથા । તસ્માદ્ભેદભયાદ્ ગુપ્તઃ કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા
મંત્રીઓમાં ફૂટ પડે તો રાજાનું રાજ્ય નાશ પામે છે; એટલે, ફૂટનો ભય રાખી, જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે એએ કામ ગુપ્ત રીતે કરવું જોઈએ.
તદત્ર મન્ત્રિભિર્વાચ્યં વચનં હેતુમદ્ધિતમ્ । કાલદેશાનુસારેણ વિચિન્ત્ય નીતિનિર્ણયમ્
અહીં મંત્રીઓએ સમય અને સ્થળને ધ્યાનમાં રાખીને, યોગ્ય અને હિતની વાત વિચારવી જોઈએ અને નીતિનું નિર્ધારણ કરવું જોઈએ.
યા યોષાત્ર સમાયાતા પ્રબલા દેવનિર્મિતા । એકાકિની નિરાલમ્બા કારણં તદ્વિચિન્ત્યતામ્
આ સ્ત્રી, જે અહીં આવી છે, શક્તિશાળી છે અને દેવો દ્વારા રચાયેલી છે; એ એકલી છે અને કોઈ આધાર નથી—એનું કારણ વિચારવું જોઈએ.
યુદ્ધં પ્રાર્થયતે બાલા કિમાશ્ચર્યમતઃ પરમ્ । શ્રેયોઽત્ર વિપરીતં વા કો વેત્તિ ભુવનત્રયે
યૌવનમાં એક સ્ત્રી યુદ્ધ માંગે છે—આથી વધુ આશ્ચર્ય શું હોઈ શકે? ત્રણેય લોકમાં કોણ જાણે કે અહીંનું પરિણામ શુભ હશે કે નહીં.
ન બહૂનાં જયોઽપ્યસ્તિ નૈકસ્ય ચ પરાજયઃ । દૈવાધીનૌ સદા જ્ઞેયૌ યુદ્ધે જયપરાજયૌ
ઘણાં લોકો હોય તો જ જીત થાય એવું નથી, અને એકલાને હંમેશા હાર મળે એવું પણ નથી; યુદ્ધમાં જીત-હાર હંમેશા ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે.
ઉપાયવાદિનઃ પ્રાહુર્દૈવં કિં કેન વીક્ષિતમ્ । અદૃષ્ટમિતિ યન્નામ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
યુક્તિની વાત કરનાર કહે છે, 'ભાગ્ય શું છે અને કોણે તેને જોયું છે?' વિદ્વાન લોકો તેને અદૃશ્ય, અજાણ્યું કહે છે.
તત્સત્ત્વેઽપિ પ્રમાણં કિં કાતરાશાવલમ્બનમ્ । ન સમર્થજનાનાં હિ દૈવં કુત્રાપિ લક્ષ્યતે
ભાગ્ય હોય તો પણ, ભયથી આશા રાખવાનો શું આધાર છે? કારણ કે, જે સમર્થ હોય છે, તેમના જીવનમાં ભાગ્ય ક્યાંય દેખાતું નથી.
ઉદ્યમો દૈવમેતૌ હિ શૂરકાતરયોર્મતમ્ । વિચિન્ત્યાદ્ય ધિયા સર્વં કર્તવ્યં કાર્યમાદરાત્
પ્રયત્ન અને ભાગ્ય—આ બંને બહાદુર અને ભયભીત લોકોના મત છે; આજે બધું વિચારપૂર્વક, કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા હેતુગર્ભં મહાયશાઃ । બિડાલાખ્યો મહારાજમિત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
વ્યાસે કહ્યું: રાજાના તર્કભર્યા શબ્દો સાંભળીને, મહાન યશવંત બિડાલે હાથ જોડીને મહારાજાને કહ્યું:
રાજન્નેષા વિશાલાક્ષી જ્ઞાતવ્યા યત્નતઃ પુનઃ । કિમર્થમિહ સમ્પ્રાપ્તા કુતઃ કસ્ય પરિગ્રહઃ
રાજા, આ વિશાળ આંખોવાળી સ્ત્રીને ફરીથી ધ્યાનપૂર્વક તપાસવી જોઈએ—એ અહીં કેમ આવી છે, ક્યાંથી આવી છે અને કોની માટે કામ કરે છે?
મરણં તે પરિજ્ઞાય સ્ત્રિયા સર્વાત્મના સુરૈઃ । પ્રેષિતા પદ્મપત્રાક્ષી સમુત્પાદ્ય સ્વતેજસા
સ્ત્રી દ્વારા તમારું મૃત્યુ નિશ્ચિત જાણીને, દેવોએ પોતાના તેજથી પદ્મપત્ર જેવી આંખોવાળી આ સ્ત્રીને મોકલી છે.
તેઽપિ છન્નાઃ સ્થિતાઃ ખેઽત્ર સર્વે યુદ્ધદિદૃક્ષવઃ । સમયેઽસ્યાઃ સહાયાસ્તે ભવિષ્યન્તિ યુયુત્સવઃ
એ લોકો પણ આકાશમાં છુપાઈને બેઠા છે, બધા યુદ્ધ જોવા ઈચ્છે છે; યોગ્ય સમયે એ બધા એના સહાય બનીને યુદ્ધ કરવા તૈયાર થશે.
પુરતઃ કામિનીં કૃત્વા તે વૈ વિષ્ણુપુરોગમાઃ । વધિષ્યન્તિ ચ નઃ સર્વાન્સા ત્વાં યુદ્ધે હનિષ્યતિ
સ્ત્રીને આગળ રાખીને, એ લોકો, જેમાં વિષ્ણુ મુખ્ય છે, અમને બધા મારી નાખશે; અને એ યુદ્ધમાં તમને પણ મારશે.
એતચ્ચિકીર્ષિતં તેષાં મયા જ્ઞાતં નરાધિપ । ભવિતવ્યસ્ય ન જ્ઞાનં વર્તતે મમ સર્વથા
રાજા, એમનો ઈરાદો હું જાણું છું; પણ જે થવાનું છે, એ વિશે મને કોઈ જ જાણકારી નથી.
યોદ્ધવ્યં ન ત્વયાદ્યેતિ નાહં વક્તું ક્ષમઃ પ્રભો । પ્રમાણં ત્વં મહારાજ કાર્યેઽત્ર દેવનિર્મિતે
પ્રભુ, 'આજે યુદ્ધ કરવું જોઈએ' એવું હું કહી શકતો નથી; આ દેવો દ્વારા નિર્ધારિત કાર્યમાં, મહારાજા, તમે જ આધાર છો.
તદર્થેઽસ્માભિરનિશં મર્તવ્યં કાર્યગૌરવાત્ । વિહર્તવ્યં ત્વયા સાર્ધમેષ ધર્મોઽનુજીવિનામ્
આ માટે, કાર્યની મહત્તા માટે, અમારે હંમેશા મરવા તૈયાર રહેવું જોઈએ; પણ તમારે અમારાં સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ—આ સેવકનો ધર્મ છે.
વિચારોઽત્ર મહાનસ્તિ યદેકા કામિની નૃપ । યુદ્ધં પ્રાર્થયતેઽસ્માભિઃ સસૈન્યૈર્બલદર્પિતૈઃ
રાજા, અહીં મોટો વિચાર કરવાનો વિષય છે—એક સ્ત્રી, અમારો સૈન્ય અને શક્તિનો અહંકાર હોય છતાં, યુદ્ધ માંગે છે.
દુર્મુખ ઉવાચ રાજન્ યુદ્ધે જયો નોઽદ્ય ભવિતા વેદ્મ્યહં કિલ । પલાયનં ન કર્તવ્યં યશોહાનિકરં નૃણામ્
દુર્મુખે કહ્યું: રાજા, હું જાણું છું કે આજે યુદ્ધમાં જીત અમારી નહીં થાય; પણ ભાગવું જોઈએ નહીં, કેમ કે એ પુરુષો માટે અપમાન લાવે છે.