દેવીપરાજયકરણાય દુર્ધરપ્રબોધવચનમ્ વ્યાસ ઉવાચ તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય તામ્રસ્ય જગદમ્બિકા । મેઘગમ્ભીરયા વાચા હસન્તી તમુવાચ હ
દેવીને હરાવવા માટે, તામ્રાએ અઘરું અને સમજવું મુશ્કેલ એવું વચન કહ્યું. વ્યાસ કહે છે: તેની વાત સાંભળી, જગદંબાએ મેઘ સમાન ગંભીર અવાજમાં હસતાં તેને જવાબ આપ્યો.
દેવ્યુવાચ ગચ્છ તામ્ર પતિં બ્રૂહિ મુમૂર્ષું મન્દચેતસમ્ । મહિષં ચાતિકામાર્તં મૂઢં જ્ઞાનવિવર્જિતમ્
દેવી કહે છે: જા તામ્રા, અને તમારા સ્વામી, જે મૃત્યુ પામવા તૈયાર છે અને મનથી મૂર્ખ છે, અને મહિષા, જે અતિ કામથી પીડાય છે અને જ્ઞાનથી વિહોણો છે, તેમને કહો.
યથા તે મહિષી માતા પ્રૌઢા યવસભક્ષિણી । નાહં તથા શૃઙ્ગવતી લમ્બપુચ્છા મહોદરી
જેમ તમારી માતા, મહિષી, વૃદ્ધ છે અને જવાર ખાય છે, તેમ હું શૃંગવાળી, લટકતી પૂંછ અને મોટું પેટ ધરાવતી નથી.
ન કામયેઽહં દેવેશં નૈવ વિષ્ણું ન શઙ્કરમ્ । ધનદં વરુણં નૈવ બ્રહ્માણં ન ચ પાવકમ્
હું દેવોના સ્વામી, ન વિષ્ણુ, ન શંકર, ન ધનના દેવ, ન વરુણ, ન બ્રહ્મા, અને ન અગ્નિ—કોઈને ઈચ્છતી નથી.
એતાન્દેવગણાન્હિત્વા પશું કેન ગુણેન વૈ । વૃણોમ્યહં વૃથા લોકે ગર્હણા મે ભવેદિતિ
આ દેવોના સમૂહને છોડીને, હું કયા ગુણથી એક પશુને પસંદ કરું? દુનિયામાં લોકો મને વ્યર્થ નિંદા કરશે.
નાહં પતિંવરા નારી વર્તતે મે પતિઃ પ્રભુઃ । સર્વકર્તા સર્વસાક્ષી હ્યકર્તા નિઃસ્પૃહઃ સ્થિરઃ
હું પતિને સમર્પિત સ્ત્રી નથી; મારો સ્વામી પણ નથી. એ સર્વે કામ કરે છે, સર્વેનું સાક્ષી છે, ખરેખર કશું કરતો નથી, કોઈ ઈચ્છા નથી, અને સ્થિર છે.
નિર્ગુણો નિર્મમોઽનન્તો નિરાલમ્બો નિરાશ્રયઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ સાક્ષી પૂર્ણઃ પૂર્ણાશયઃ શિવઃ
એ ગુણથી રહિત છે, મમતા વગર છે, અનંત છે, આધાર વગર છે, આશ્રય વગર છે, સર્વે જાણે છે, સર્વેમાં વ્યાપી છે, સાક્ષી છે, પૂર્ણ છે, સંપૂર્ણ ઈચ્છાવાળો છે અને શુભ છે.
સર્વાવાસક્ષમઃ શાન્તઃ સર્વદૃક્સર્વભાવનઃ । તં ત્યક્ત્વા મહિષં મન્દં કથં સેવિતુમુત્સહે
એ સર્વેમાં વસવા સક્ષમ છે, શાંત છે, સર્વેને જુએ છે, સર્વે જીવોને સર્જે છે. એને છોડીને, હું આ મંદ મહિષ માટે કેવી રીતે સેવા કરું?
પ્રબુધ્ય યુધ્યતાં કામં કરોમિ યમવાહનમ્ । અથવા મનુજાનાં વૈ કરિષ્યે જલવાહકમ્
જો તું યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે, તો જાગ અને યુદ્ધ કર; હું તને યમનો વાહન બનાવી દઈશ. નહિ તો, માનવ માટે તને પાણી વહન કરનાર પશુ બનાવી દઈશ.
જીવિતેચ્છાસ્તિ ચેત્પાપ ગચ્છ પાતાલમાશુ વૈ । સમસ્તૈર્દાનવૈર્યુક્તસ્ત્વન્યથા હન્મિ સઙ્ગરે
જો તને જીવવાની ઈચ્છા હોય, પાપી, તો તું બધા દાનવો સાથે ઝડપથી પાતાળમાં જા; નહિ તો, હું તને યુદ્ધમાં મારી નાખીશ.
કામં સદૃશયોર્યોગઃ સંસારે સુખદો ભવેત્ । અન્યથા દુઃખદો ભૂયાદજ્ઞાનાદ્યદિ કલ્પિતઃ
સમાન લોકોનું મિલન સંસારમાં ઈચ્છ્યા મુજબ સુખ આપે છે; નહિ તો, અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલ હોય, તો દુ:ખ આપે છે.
મૂર્ખસ્ત્વમસિ યદ્ બ્રૂષે પતિં મે ભજ ભામિનિ । ક્વાહં ક્વ મહિષઃ શૃઙ્ગી સમ્બન્ધઃ કીદૃશો દ્વયોઃ
તું મૂર્ખ છે, જે કહે છે, 'હે સુંદર, મારા પતિને સ્વીકાર.' હું ક્યાં, અને મહિષ શૃંગી ક્યાં? અમારે વચ્ચે શું સંબંધ હોઈ શકે?
ગચ્છ યુધ્યસ્વ વા કામં હનિષ્યેઽહં સબાન્ધવમ્ । યજ્ઞભાગં દેવલોકં નોચેત્ત્યક્ત્વા સુખી ભવ
તારા મન મુજબ યુદ્ધ કર, અથવા હું તને અને તારા બંધુઓને મારી નાખીશ. જો તું દેવોના ભાગ અને તેમનો લોક પાછો આપતો નથી, તો બધું છોડીને બીજે સુખી થઈ જા.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી જગર્જ ભૃશમદ્ભુતમ્ । કલ્પાન્તસદૃશં નાદં ચક્રે દૈત્યભયાવહમ્
વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, ત્યારે દેવીએ અદ્ભુત અને ભયાનક ગર્જના કરી, કલ્પાંત જેવી ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરી, જે દાનવોમાં ભય ફેલાવી દીધું.
ચકમ્પે વસુધા ચેલુસ્તેન શબ્દેન ભૂધરાઃ । ગર્ભાશ્ચ દૈત્યપત્નીનાં સસ્રંસુર્ગર્જિતસ્વનાત્
પૃથ્વી કંપી ઉઠી, પર્વતો એ અવાજથી હલાઈ ગયા, અને દૈત્યપત્નીઓના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોએ ગર્જના કારણે બહાર આવી ગયા.
તામ્રઃ શ્રુત્વા ચ તં શબ્દં ભયત્રસ્તમનાસ્તદા । પલાયનં તતઃ કૃત્વા જગામ મહિષાન્તિકમ્
તામ્રએ એ અવાજ સાંભળી, ભયથી મન ગભરાઈ, અને ત્યાંથી ભાગી મહિષ પાસે ગયો.
નગરે તસ્ય યે દૈત્યાસ્તેઽપિ ચિન્તામવાપ્નુવન્ । બધિરીકૃતકર્ણાશ્ચ પલાયનપરા નૃપ
તેના શહેરમાં રહેલા દૈત્યોએ પણ ચિંતામાં પડી ગયા, તેમના કાન બધીર થઈ ગયા, અને, રાજા,逃વા માટે ઉત્સુક બન્યા.
તદા ક્રોધેન સિંહોઽપિ નનાદ ભૃશમુત્સટઃ । તેન નાદેન દૈતેયા ભયં જગ્મુરપિ સ્ફુટમ્
પછી, ક્રોધથી સિંહે પણ જોરથી ગર્જના કરી; એ અવાજથી દૈત્યોએ સ્પષ્ટ રીતે ભય અનુભવ્યો.
તામ્રં સમાગતં દૃષ્ટ્વા હયારિરપિ મોહિતઃ । ચિન્તયામાસ સચિવૈઃ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્
તામ્રને આવતાં જોઈને, ઘોડા જેવા મુખવાળા દુશ્મન પણ ગભરાઈ ગયો, અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે શું કરવું તે વિચારવા લાગ્યો.
દુર્ગગ્રહો વા કર્તવ્યો યુદ્ધં નિર્ગત્ય વા પુનઃ । પલાયને કૃતે શ્રેયો ભવેદ્વા દાનવોત્તમાઃ
શું કિલ્લો પકડવો, કે ફરી યુદ્ધ માટે બહાર જવું? અથવા逃વું વધુ સારું છે, હે શ્રેષ્ઠ દાનવો?
બુદ્ધિમન્તો દુરાધર્ષાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ । મન્ત્રઃ ખલુ પ્રકર્તવ્યઃ સુગુપ્તઃ કાર્યસિદ્ધયે
બુદ્ધિશાળી અને અપરાજેય, સર્વે શાસ્ત્રમાં નિપુણ એવા મંત્રીઓએ કામ પૂરું કરવા માટે સારી રીતે રક્ષિત યોજના બનાવવી જોઈએ.
મન્ત્રમૂલં સ્મૃતં રાજ્યં યદિ સ સ્યાત્સુરક્ષિતઃ । મન્ત્રિભિશ્ચ સદાચારૈર્વિધેયઃ સર્વથા બુધૈઃ
મંત્રમૂળ રાજ્ય જો સુરક્ષિત હોય, તો એ હંમેશા સારા વર્તન અને બુદ્ધિવાળા મંત્રીઓ દ્વારા ચલાવવું જોઈએ.
મન્ત્રભેદે વિનાશઃ સ્યાદ્રાજ્યસ્ય ભૂપતેસ્તથા । તસ્માદ્ભેદભયાદ્ ગુપ્તઃ કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા
મંત્રીઓમાં ફૂટ પડે તો રાજાનું રાજ્ય નાશ પામે છે; એટલે, ફૂટનો ભય રાખી, જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે એએ કામ ગુપ્ત રીતે કરવું જોઈએ.
તદત્ર મન્ત્રિભિર્વાચ્યં વચનં હેતુમદ્ધિતમ્ । કાલદેશાનુસારેણ વિચિન્ત્ય નીતિનિર્ણયમ્
અહીં મંત્રીઓએ સમય અને સ્થળને ધ્યાનમાં રાખીને, યોગ્ય અને હિતની વાત વિચારવી જોઈએ અને નીતિનું નિર્ધારણ કરવું જોઈએ.
યા યોષાત્ર સમાયાતા પ્રબલા દેવનિર્મિતા । એકાકિની નિરાલમ્બા કારણં તદ્વિચિન્ત્યતામ્
આ સ્ત્રી, જે અહીં આવી છે, શક્તિશાળી છે અને દેવો દ્વારા રચાયેલી છે; એ એકલી છે અને કોઈ આધાર નથી—એનું કારણ વિચારવું જોઈએ.
યુદ્ધં પ્રાર્થયતે બાલા કિમાશ્ચર્યમતઃ પરમ્ । શ્રેયોઽત્ર વિપરીતં વા કો વેત્તિ ભુવનત્રયે
યૌવનમાં એક સ્ત્રી યુદ્ધ માંગે છે—આથી વધુ આશ્ચર્ય શું હોઈ શકે? ત્રણેય લોકમાં કોણ જાણે કે અહીંનું પરિણામ શુભ હશે કે નહીં.
ન બહૂનાં જયોઽપ્યસ્તિ નૈકસ્ય ચ પરાજયઃ । દૈવાધીનૌ સદા જ્ઞેયૌ યુદ્ધે જયપરાજયૌ
ઘણાં લોકો હોય તો જ જીત થાય એવું નથી, અને એકલાને હંમેશા હાર મળે એવું પણ નથી; યુદ્ધમાં જીત-હાર હંમેશા ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે.
ઉપાયવાદિનઃ પ્રાહુર્દૈવં કિં કેન વીક્ષિતમ્ । અદૃષ્ટમિતિ યન્નામ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
યુક્તિની વાત કરનાર કહે છે, 'ભાગ્ય શું છે અને કોણે તેને જોયું છે?' વિદ્વાન લોકો તેને અદૃશ્ય, અજાણ્યું કહે છે.
તત્સત્ત્વેઽપિ પ્રમાણં કિં કાતરાશાવલમ્બનમ્ । ન સમર્થજનાનાં હિ દૈવં કુત્રાપિ લક્ષ્યતે
ભાગ્ય હોય તો પણ, ભયથી આશા રાખવાનો શું આધાર છે? કારણ કે, જે સમર્થ હોય છે, તેમના જીવનમાં ભાગ્ય ક્યાંય દેખાતું નથી.
ઉદ્યમો દૈવમેતૌ હિ શૂરકાતરયોર્મતમ્ । વિચિન્ત્યાદ્ય ધિયા સર્વં કર્તવ્યં કાર્યમાદરાત્
પ્રયત્ન અને ભાગ્ય—આ બંને બહાદુર અને ભયભીત લોકોના મત છે; આજે બધું વિચારપૂર્વક, કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.