સર્વાઙ્ગસુન્દરં દેહં પ્રાપ્ય સર્વસુખાસ્પદમ્ । સુખં સર્વાત્મના ગ્રાહ્યં દુઃખં હેયમિતિ સ્થિતિઃ
સર્વાંગ સુંદર શરીર પામી, જે સર્વ સુખનું સ્થાન છે, એમાં સંપૂર્ણપણે સુખ સ્વીકારવું અને દુઃખ ત્યાગવું એ જ રીત છે.
કરભોરુ કિમર્થં તે ગૃહીતાન્યાયુધાન્યલમ્ । પુષ્પકન્દુકયોગ્યાસ્તે કરાઃ કમલકોમલાઃ
હે કાંતિમય જાંઘવાળી, તમે શસ્ત્રો કેમ પકડી રાખ્યા છે? તમારા કમળ જેવા કોમળ હાથ તો ફૂલ અને ગેંદી સાથે રમવા યોગ્ય છે, શસ્ત્રો માટે નહીં.
ભ્રૂચાપે વિદ્યમાનેઽપિ ધનુષા કિં પ્રયોજનમ્ । કટાક્ષા વિશિખાઃ સન્તિ કિં બાણૈર્નિષ્પ્રયોજનૈઃ
તમારી ભ્રૂ ધનુષ સમાન છે, તો સાચા ધનુષની શું જરૂર? તમારા કટાક્ષ તો તીક્ષ્ણ બાણ છે, તો અસલ બાણોનો ઉપયોગ શું?
સંસારે દુઃખદં યુદ્ધં ન કર્તવ્યં વિજાનતા । લોભાસક્તાઃ પ્રકુર્વન્તિ સંગ્રામઞ્ચ પરસ્પરમ્
જે જાણે છે, એએ સંસારમાં દુઃખ આપતું યુદ્ધ કરવું જોઈએ નહીં; લોભમાં ફસાયેલા લોકો જ એકબીજાની સામે યુદ્ધ કરે છે.
પુષ્પૈરપિ ન યોદ્ધવ્યં કિં પુનર્નિશિતૈઃ શરૈઃ । ભેદનં નિજગાત્રાણાં કસ્ય તજ્જાયતે મુદે
ફૂલોથી પણ યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી, તો તીક્ષ્ણ બાણોથી તો શું? પોતાના શરીરને ઘાયલ કરવાથી કયા માણસને આનંદ મળે?
તસ્માત્ત્વમપિ તન્વઙ્ગિ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ । ભર્તારં ભજ મે નાથં દેવદાનવપૂજિતમ્
તેથી, હે કોમળ અંગવાળી, તમે પણ દયાળુ ભાવ રાખો; મારા સ્વામી, જે દેવ અને દાનવો દ્વારા પૂજાય છે, તેને પતિ તરીકે સ્વીકારો.
સ તેઽત્ર વાઞ્છિતં સર્વં કરિષ્યતિ મનોરથમ્ । ત્વં પટ્ટમહિષી રાજ્ઞઃ સર્વથા નાત્ર સંશયઃ
તે અહીં તમારા બધા ઇચ્છા અને મનના આશય પૂર્ણ કરશે; તમે રાજાની મુખ્ય રાણી બનશો—આમાં કોઈ શંકા નથી.
વચનં કુરુ મે દેવિ પ્રાપ્સ્યસે સુખમુત્તમમ્ । સંગ્રામે જયસન્દેહઃ કષ્ટં પ્રાપ્ય ન સંશયઃ
હે દેવી, મારી વાત માનો, તો તમે શ્રેષ્ઠ સુખ પામશો; યુદ્ધમાં કષ્ટ ભોગવી, પછી વિજયમાં કોઈ શંકા નથી.
જાનાસિ રાજનીતિં ત્વં યથાવદ્વરવર્ણિનિ । ભુંક્ષ્વ રાજ્યસુખં પૂર્ણં વર્ષાણામયુતાયુતમ્
તમે રાજનીતિ સારી રીતે જાણો છો, હે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી; રાજાનું સંપૂર્ણ સુખ હજારો વર્ષ સુધી માણો.
પુત્રસ્તે ભવિતા કાન્તઃ સોઽપિ રાજા ભવિષ્યતિ । યૌવને ક્રીડયિત્વાન્તે વાર્ધક્યે સુખમાપ્સ્યસિ
તમારો પુત્ર પ્રિય બનશે અને રાજા પણ બનશે; યુવાન અવસ્થામાં આનંદ માણીને, વૃદ્ધાવસ્થામાં સુખ પામશો.
દેવીપરાજયકરણાય દુર્ધરપ્રબોધવચનમ્ વ્યાસ ઉવાચ તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય તામ્રસ્ય જગદમ્બિકા । મેઘગમ્ભીરયા વાચા હસન્તી તમુવાચ હ
દેવીને હરાવવા માટે, તામ્રાએ અઘરું અને સમજવું મુશ્કેલ એવું વચન કહ્યું. વ્યાસ કહે છે: તેની વાત સાંભળી, જગદંબાએ મેઘ સમાન ગંભીર અવાજમાં હસતાં તેને જવાબ આપ્યો.
દેવ્યુવાચ ગચ્છ તામ્ર પતિં બ્રૂહિ મુમૂર્ષું મન્દચેતસમ્ । મહિષં ચાતિકામાર્તં મૂઢં જ્ઞાનવિવર્જિતમ્
દેવી કહે છે: જા તામ્રા, અને તમારા સ્વામી, જે મૃત્યુ પામવા તૈયાર છે અને મનથી મૂર્ખ છે, અને મહિષા, જે અતિ કામથી પીડાય છે અને જ્ઞાનથી વિહોણો છે, તેમને કહો.
યથા તે મહિષી માતા પ્રૌઢા યવસભક્ષિણી । નાહં તથા શૃઙ્ગવતી લમ્બપુચ્છા મહોદરી
જેમ તમારી માતા, મહિષી, વૃદ્ધ છે અને જવાર ખાય છે, તેમ હું શૃંગવાળી, લટકતી પૂંછ અને મોટું પેટ ધરાવતી નથી.
ન કામયેઽહં દેવેશં નૈવ વિષ્ણું ન શઙ્કરમ્ । ધનદં વરુણં નૈવ બ્રહ્માણં ન ચ પાવકમ્
હું દેવોના સ્વામી, ન વિષ્ણુ, ન શંકર, ન ધનના દેવ, ન વરુણ, ન બ્રહ્મા, અને ન અગ્નિ—કોઈને ઈચ્છતી નથી.
એતાન્દેવગણાન્હિત્વા પશું કેન ગુણેન વૈ । વૃણોમ્યહં વૃથા લોકે ગર્હણા મે ભવેદિતિ
આ દેવોના સમૂહને છોડીને, હું કયા ગુણથી એક પશુને પસંદ કરું? દુનિયામાં લોકો મને વ્યર્થ નિંદા કરશે.
નાહં પતિંવરા નારી વર્તતે મે પતિઃ પ્રભુઃ । સર્વકર્તા સર્વસાક્ષી હ્યકર્તા નિઃસ્પૃહઃ સ્થિરઃ
હું પતિને સમર્પિત સ્ત્રી નથી; મારો સ્વામી પણ નથી. એ સર્વે કામ કરે છે, સર્વેનું સાક્ષી છે, ખરેખર કશું કરતો નથી, કોઈ ઈચ્છા નથી, અને સ્થિર છે.
નિર્ગુણો નિર્મમોઽનન્તો નિરાલમ્બો નિરાશ્રયઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ સાક્ષી પૂર્ણઃ પૂર્ણાશયઃ શિવઃ
એ ગુણથી રહિત છે, મમતા વગર છે, અનંત છે, આધાર વગર છે, આશ્રય વગર છે, સર્વે જાણે છે, સર્વેમાં વ્યાપી છે, સાક્ષી છે, પૂર્ણ છે, સંપૂર્ણ ઈચ્છાવાળો છે અને શુભ છે.
સર્વાવાસક્ષમઃ શાન્તઃ સર્વદૃક્સર્વભાવનઃ । તં ત્યક્ત્વા મહિષં મન્દં કથં સેવિતુમુત્સહે
એ સર્વેમાં વસવા સક્ષમ છે, શાંત છે, સર્વેને જુએ છે, સર્વે જીવોને સર્જે છે. એને છોડીને, હું આ મંદ મહિષ માટે કેવી રીતે સેવા કરું?
પ્રબુધ્ય યુધ્યતાં કામં કરોમિ યમવાહનમ્ । અથવા મનુજાનાં વૈ કરિષ્યે જલવાહકમ્
જો તું યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે, તો જાગ અને યુદ્ધ કર; હું તને યમનો વાહન બનાવી દઈશ. નહિ તો, માનવ માટે તને પાણી વહન કરનાર પશુ બનાવી દઈશ.
જીવિતેચ્છાસ્તિ ચેત્પાપ ગચ્છ પાતાલમાશુ વૈ । સમસ્તૈર્દાનવૈર્યુક્તસ્ત્વન્યથા હન્મિ સઙ્ગરે
જો તને જીવવાની ઈચ્છા હોય, પાપી, તો તું બધા દાનવો સાથે ઝડપથી પાતાળમાં જા; નહિ તો, હું તને યુદ્ધમાં મારી નાખીશ.
કામં સદૃશયોર્યોગઃ સંસારે સુખદો ભવેત્ । અન્યથા દુઃખદો ભૂયાદજ્ઞાનાદ્યદિ કલ્પિતઃ
સમાન લોકોનું મિલન સંસારમાં ઈચ્છ્યા મુજબ સુખ આપે છે; નહિ તો, અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલ હોય, તો દુ:ખ આપે છે.
મૂર્ખસ્ત્વમસિ યદ્ બ્રૂષે પતિં મે ભજ ભામિનિ । ક્વાહં ક્વ મહિષઃ શૃઙ્ગી સમ્બન્ધઃ કીદૃશો દ્વયોઃ
તું મૂર્ખ છે, જે કહે છે, 'હે સુંદર, મારા પતિને સ્વીકાર.' હું ક્યાં, અને મહિષ શૃંગી ક્યાં? અમારે વચ્ચે શું સંબંધ હોઈ શકે?
ગચ્છ યુધ્યસ્વ વા કામં હનિષ્યેઽહં સબાન્ધવમ્ । યજ્ઞભાગં દેવલોકં નોચેત્ત્યક્ત્વા સુખી ભવ
તારા મન મુજબ યુદ્ધ કર, અથવા હું તને અને તારા બંધુઓને મારી નાખીશ. જો તું દેવોના ભાગ અને તેમનો લોક પાછો આપતો નથી, તો બધું છોડીને બીજે સુખી થઈ જા.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી જગર્જ ભૃશમદ્ભુતમ્ । કલ્પાન્તસદૃશં નાદં ચક્રે દૈત્યભયાવહમ્
વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને, ત્યારે દેવીએ અદ્ભુત અને ભયાનક ગર્જના કરી, કલ્પાંત જેવી ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરી, જે દાનવોમાં ભય ફેલાવી દીધું.
ચકમ્પે વસુધા ચેલુસ્તેન શબ્દેન ભૂધરાઃ । ગર્ભાશ્ચ દૈત્યપત્નીનાં સસ્રંસુર્ગર્જિતસ્વનાત્
પૃથ્વી કંપી ઉઠી, પર્વતો એ અવાજથી હલાઈ ગયા, અને દૈત્યપત્નીઓના ગર્ભમાં રહેલા બાળકોએ ગર્જના કારણે બહાર આવી ગયા.
તામ્રઃ શ્રુત્વા ચ તં શબ્દં ભયત્રસ્તમનાસ્તદા । પલાયનં તતઃ કૃત્વા જગામ મહિષાન્તિકમ્
તામ્રએ એ અવાજ સાંભળી, ભયથી મન ગભરાઈ, અને ત્યાંથી ભાગી મહિષ પાસે ગયો.
નગરે તસ્ય યે દૈત્યાસ્તેઽપિ ચિન્તામવાપ્નુવન્ । બધિરીકૃતકર્ણાશ્ચ પલાયનપરા નૃપ
તેના શહેરમાં રહેલા દૈત્યોએ પણ ચિંતામાં પડી ગયા, તેમના કાન બધીર થઈ ગયા, અને, રાજા,逃વા માટે ઉત્સુક બન્યા.
તદા ક્રોધેન સિંહોઽપિ નનાદ ભૃશમુત્સટઃ । તેન નાદેન દૈતેયા ભયં જગ્મુરપિ સ્ફુટમ્
પછી, ક્રોધથી સિંહે પણ જોરથી ગર્જના કરી; એ અવાજથી દૈત્યોએ સ્પષ્ટ રીતે ભય અનુભવ્યો.
તામ્રં સમાગતં દૃષ્ટ્વા હયારિરપિ મોહિતઃ । ચિન્તયામાસ સચિવૈઃ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્
તામ્રને આવતાં જોઈને, ઘોડા જેવા મુખવાળા દુશ્મન પણ ગભરાઈ ગયો, અને પોતાના મંત્રીઓ સાથે શું કરવું તે વિચારવા લાગ્યો.
દુર્ગગ્રહો વા કર્તવ્યો યુદ્ધં નિર્ગત્ય વા પુનઃ । પલાયને કૃતે શ્રેયો ભવેદ્વા દાનવોત્તમાઃ
શું કિલ્લો પકડવો, કે ફરી યુદ્ધ માટે બહાર જવું? અથવા逃વું વધુ સારું છે, હે શ્રેષ્ઠ દાનવો?