ત્વરન્વીર મહાબાહો સૈન્યેન મહતા વૃતઃ । તત્ર ગત્વા ત્વયા જ્ઞેયા વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
શક્તિશાળી વીર, તું મોટી સેના સાથે ઝડપથી જા; ત્યાં પહોંચી, વારંવાર વિચારવું અને સમજવું.
કિમર્થમાગતા ચેયં જ્ઞાતવ્યં તદ્ધિ કારણમ્ । કામાદ્વા વૈરભાવાચ્ચ માયા કસ્યેયમિત્યુત
એ સ્ત્રી શા માટે આવી છે, એ કારણ જાણવું; કામથી, દુશ્મનાઈથી, કે કોણની માયા છે, એ સમજવું.
આદૌ તન્નિશ્ચયં કૃત્વા જ્ઞાતવ્યં તચ્ચિકીર્ષિતમ્ । પશ્ચાદ્યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં યથાયોગ્યં યથાબલમ્
પહેલા એનો ઈરાદો જાણી, એ શું કરવા માંગે છે, એ સમજવું; પછી, તારી શક્તિ પ્રમાણે અને યોગ્ય રીતે યુદ્ધ કરવું.
કાતરત્વં ન કર્તવ્યં નિર્દયત્વં તથા ન ચ । યાદૃશં હિ મનસ્તસ્યાઃ કર્તવ્યં તાદૃશં ત્વયા
ભય રાખવું નહીં, અને નિર્દયતા પણ નહીં; એની મનોદશા પ્રમાણે તારે વર્તવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા તામ્રઃ કાલવશં ગતઃ । નિર્ગતઃ સૈન્યસંયુક્તઃ પ્રણમ્ય મહિષં નૃપમ્
વ્યાસે કહ્યું: એ વાતો સાંભળી, તામ્રા, સમયના વશમાં, મહિષ રાજાને નમન કરી, સેના સાથે બહાર ગયો.
ગચ્છન્માર્ગે દુરાત્માસૌ શકુનાન્વીક્ષ્ય દારુણાન્ । વિસ્મયઞ્ચ ભયં પ્રાપ યમમાર્ગપ્રદર્શકાન્
માર્ગમાં, એ દુષ્ટ વ્યક્તિએ ભયાનક પક્ષીઓ જોયા, અને આશ્ચર્ય તથા ભય અનુભવ્યો, કારણ કે એ મૃત્યુના માર્ગ બતાવતા હતા.
સગત્વા તાં સમાલોક્ય દેવીં સિંહોપરિસ્થિતામ્ । સ્તૂયમાનાં સુરૈઃ સર્વૈઃ સર્વાયુધવિભૂષિતામ્
તેના પાસે જઈને, તેણે દેવીને સિંહ પર બેઠેલી જોઈ, સર્વે દેવતાઓ દ્વારા સ્તુતિ થતી, અને દરેક શસ્ત્રોથી સજ્જિત.
તામુવાચ વિનીતઃ સન્ વાક્યં મધુરયા ગિરા । સામભાવં સમાશ્રિત્ય વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ
વિનમ્રતા સાથે, તે દેવીને મીઠા શબ્દોમાં સંબોધન કરે છે, આદરપૂર્વક ઊભો રહી, સમજાવટથી વાત કરે છે.
દેવિ દૈત્યેશ્વરઃ શૃઙ્ગી ત્વદ્રૂપગુણમોહિતઃ । સ્પૃહાં કરોતિ મહિષસ્ત્વત્પાણિગ્રહણાય ચ
હે દેવી, દૈત્યોના સ્વામી શૃંગી, તમારા રૂપ અને ગુણોથી મંત્રમુગ્ધ છે; મહિષા તમારો હાથ લગ્ન માટે માંગે છે.
ભાવં કુરુ વિશાલાક્ષિ તસ્મિન્નમરદુર્જયે । પતિં તં પ્રાપ્ય મૃદ્વઙ્ગિ નન્દને વિહરાદ્ભુતે
હે વિશાળ આંખવાળી, એ અમરોથી પણ અજય છે, એમાં દયાળુ ભાવ રાખો; પતિ તરીકે તેને પામી, નંદનવનમાં અદભુત આનંદ માણો.
સર્વાઙ્ગસુન્દરં દેહં પ્રાપ્ય સર્વસુખાસ્પદમ્ । સુખં સર્વાત્મના ગ્રાહ્યં દુઃખં હેયમિતિ સ્થિતિઃ
સર્વાંગ સુંદર શરીર પામી, જે સર્વ સુખનું સ્થાન છે, એમાં સંપૂર્ણપણે સુખ સ્વીકારવું અને દુઃખ ત્યાગવું એ જ રીત છે.
કરભોરુ કિમર્થં તે ગૃહીતાન્યાયુધાન્યલમ્ । પુષ્પકન્દુકયોગ્યાસ્તે કરાઃ કમલકોમલાઃ
હે કાંતિમય જાંઘવાળી, તમે શસ્ત્રો કેમ પકડી રાખ્યા છે? તમારા કમળ જેવા કોમળ હાથ તો ફૂલ અને ગેંદી સાથે રમવા યોગ્ય છે, શસ્ત્રો માટે નહીં.
ભ્રૂચાપે વિદ્યમાનેઽપિ ધનુષા કિં પ્રયોજનમ્ । કટાક્ષા વિશિખાઃ સન્તિ કિં બાણૈર્નિષ્પ્રયોજનૈઃ
તમારી ભ્રૂ ધનુષ સમાન છે, તો સાચા ધનુષની શું જરૂર? તમારા કટાક્ષ તો તીક્ષ્ણ બાણ છે, તો અસલ બાણોનો ઉપયોગ શું?
સંસારે દુઃખદં યુદ્ધં ન કર્તવ્યં વિજાનતા । લોભાસક્તાઃ પ્રકુર્વન્તિ સંગ્રામઞ્ચ પરસ્પરમ્
જે જાણે છે, એએ સંસારમાં દુઃખ આપતું યુદ્ધ કરવું જોઈએ નહીં; લોભમાં ફસાયેલા લોકો જ એકબીજાની સામે યુદ્ધ કરે છે.
પુષ્પૈરપિ ન યોદ્ધવ્યં કિં પુનર્નિશિતૈઃ શરૈઃ । ભેદનં નિજગાત્રાણાં કસ્ય તજ્જાયતે મુદે
ફૂલોથી પણ યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી, તો તીક્ષ્ણ બાણોથી તો શું? પોતાના શરીરને ઘાયલ કરવાથી કયા માણસને આનંદ મળે?
તસ્માત્ત્વમપિ તન્વઙ્ગિ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ । ભર્તારં ભજ મે નાથં દેવદાનવપૂજિતમ્
તેથી, હે કોમળ અંગવાળી, તમે પણ દયાળુ ભાવ રાખો; મારા સ્વામી, જે દેવ અને દાનવો દ્વારા પૂજાય છે, તેને પતિ તરીકે સ્વીકારો.
સ તેઽત્ર વાઞ્છિતં સર્વં કરિષ્યતિ મનોરથમ્ । ત્વં પટ્ટમહિષી રાજ્ઞઃ સર્વથા નાત્ર સંશયઃ
તે અહીં તમારા બધા ઇચ્છા અને મનના આશય પૂર્ણ કરશે; તમે રાજાની મુખ્ય રાણી બનશો—આમાં કોઈ શંકા નથી.
વચનં કુરુ મે દેવિ પ્રાપ્સ્યસે સુખમુત્તમમ્ । સંગ્રામે જયસન્દેહઃ કષ્ટં પ્રાપ્ય ન સંશયઃ
હે દેવી, મારી વાત માનો, તો તમે શ્રેષ્ઠ સુખ પામશો; યુદ્ધમાં કષ્ટ ભોગવી, પછી વિજયમાં કોઈ શંકા નથી.
જાનાસિ રાજનીતિં ત્વં યથાવદ્વરવર્ણિનિ । ભુંક્ષ્વ રાજ્યસુખં પૂર્ણં વર્ષાણામયુતાયુતમ્
તમે રાજનીતિ સારી રીતે જાણો છો, હે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી; રાજાનું સંપૂર્ણ સુખ હજારો વર્ષ સુધી માણો.
પુત્રસ્તે ભવિતા કાન્તઃ સોઽપિ રાજા ભવિષ્યતિ । યૌવને ક્રીડયિત્વાન્તે વાર્ધક્યે સુખમાપ્સ્યસિ
તમારો પુત્ર પ્રિય બનશે અને રાજા પણ બનશે; યુવાન અવસ્થામાં આનંદ માણીને, વૃદ્ધાવસ્થામાં સુખ પામશો.
દેવીપરાજયકરણાય દુર્ધરપ્રબોધવચનમ્ વ્યાસ ઉવાચ તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય તામ્રસ્ય જગદમ્બિકા । મેઘગમ્ભીરયા વાચા હસન્તી તમુવાચ હ
દેવીને હરાવવા માટે, તામ્રાએ અઘરું અને સમજવું મુશ્કેલ એવું વચન કહ્યું. વ્યાસ કહે છે: તેની વાત સાંભળી, જગદંબાએ મેઘ સમાન ગંભીર અવાજમાં હસતાં તેને જવાબ આપ્યો.
દેવ્યુવાચ ગચ્છ તામ્ર પતિં બ્રૂહિ મુમૂર્ષું મન્દચેતસમ્ । મહિષં ચાતિકામાર્તં મૂઢં જ્ઞાનવિવર્જિતમ્
દેવી કહે છે: જા તામ્રા, અને તમારા સ્વામી, જે મૃત્યુ પામવા તૈયાર છે અને મનથી મૂર્ખ છે, અને મહિષા, જે અતિ કામથી પીડાય છે અને જ્ઞાનથી વિહોણો છે, તેમને કહો.
યથા તે મહિષી માતા પ્રૌઢા યવસભક્ષિણી । નાહં તથા શૃઙ્ગવતી લમ્બપુચ્છા મહોદરી
જેમ તમારી માતા, મહિષી, વૃદ્ધ છે અને જવાર ખાય છે, તેમ હું શૃંગવાળી, લટકતી પૂંછ અને મોટું પેટ ધરાવતી નથી.
ન કામયેઽહં દેવેશં નૈવ વિષ્ણું ન શઙ્કરમ્ । ધનદં વરુણં નૈવ બ્રહ્માણં ન ચ પાવકમ્
હું દેવોના સ્વામી, ન વિષ્ણુ, ન શંકર, ન ધનના દેવ, ન વરુણ, ન બ્રહ્મા, અને ન અગ્નિ—કોઈને ઈચ્છતી નથી.
એતાન્દેવગણાન્હિત્વા પશું કેન ગુણેન વૈ । વૃણોમ્યહં વૃથા લોકે ગર્હણા મે ભવેદિતિ
આ દેવોના સમૂહને છોડીને, હું કયા ગુણથી એક પશુને પસંદ કરું? દુનિયામાં લોકો મને વ્યર્થ નિંદા કરશે.
નાહં પતિંવરા નારી વર્તતે મે પતિઃ પ્રભુઃ । સર્વકર્તા સર્વસાક્ષી હ્યકર્તા નિઃસ્પૃહઃ સ્થિરઃ
હું પતિને સમર્પિત સ્ત્રી નથી; મારો સ્વામી પણ નથી. એ સર્વે કામ કરે છે, સર્વેનું સાક્ષી છે, ખરેખર કશું કરતો નથી, કોઈ ઈચ્છા નથી, અને સ્થિર છે.
નિર્ગુણો નિર્મમોઽનન્તો નિરાલમ્બો નિરાશ્રયઃ । સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ સાક્ષી પૂર્ણઃ પૂર્ણાશયઃ શિવઃ
એ ગુણથી રહિત છે, મમતા વગર છે, અનંત છે, આધાર વગર છે, આશ્રય વગર છે, સર્વે જાણે છે, સર્વેમાં વ્યાપી છે, સાક્ષી છે, પૂર્ણ છે, સંપૂર્ણ ઈચ્છાવાળો છે અને શુભ છે.
સર્વાવાસક્ષમઃ શાન્તઃ સર્વદૃક્સર્વભાવનઃ । તં ત્યક્ત્વા મહિષં મન્દં કથં સેવિતુમુત્સહે
એ સર્વેમાં વસવા સક્ષમ છે, શાંત છે, સર્વેને જુએ છે, સર્વે જીવોને સર્જે છે. એને છોડીને, હું આ મંદ મહિષ માટે કેવી રીતે સેવા કરું?
પ્રબુધ્ય યુધ્યતાં કામં કરોમિ યમવાહનમ્ । અથવા મનુજાનાં વૈ કરિષ્યે જલવાહકમ્
જો તું યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે, તો જાગ અને યુદ્ધ કર; હું તને યમનો વાહન બનાવી દઈશ. નહિ તો, માનવ માટે તને પાણી વહન કરનાર પશુ બનાવી દઈશ.
જીવિતેચ્છાસ્તિ ચેત્પાપ ગચ્છ પાતાલમાશુ વૈ । સમસ્તૈર્દાનવૈર્યુક્તસ્ત્વન્યથા હન્મિ સઙ્ગરે
જો તને જીવવાની ઈચ્છા હોય, પાપી, તો તું બધા દાનવો સાથે ઝડપથી પાતાળમાં જા; નહિ તો, હું તને યુદ્ધમાં મારી નાખીશ.