મધુકૈટભયોર્યુદ્ધોદ્યોગવર્ણનમ્ ઋષય ઊચુઃ સૌમ્ય યચ્ચ ત્વયા પ્રોક્તં શૌરેર્યુદ્ધં મહાર્ણવે । મધુકૈટભયોઃ સાર્ધં પઞ્ચવર્ષસહસ્રકમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૌમ્ય, તું જે મહાસાગરમાં શૌરી અને મધુકૈટભ વચ્ચે પાંચ હજાર વર્ષ ચાલેલા યુદ્ધ વિશે કહ્યું, એ અમને જણાવ.
કસ્માત્તૌ દાનવૌ જાતૌ તસ્મિન્નેકાર્ણવે જલે । મહાવીર્યો દુરાધર્ષૌ દેવૈરપિ સુદુર્જયૌ
એ બંને દાનવો એ એક જ મહાસાગરમાં કેમ જન્મ્યા, અને કેમ તેઓ એટલા શક્તિશાળી અને દેવતાઓ માટે પણ અપરાજેય હતા?
કથં તાવસુરૌ જાતૌ કથં ચ હરિણા હતૌ । તદાચક્ષ્વ મહાપ્રાજ્ઞ ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્
એ બંને અસુરો કેવી રીતે જન્મ્યા અને હરિએ તેમને કેવી રીતે મારે? હે મહાપંડિત, એ અદ્ભુત કથા અમને કહો.
શ્રોતુકામા વયં સર્વે ત્વં વક્તા ચ બહુશ્રુતઃ । દૈવાચ્ચાત્રૈવ સંજાતઃ સંયોગશ્ચ તથાવયોઃ
અમે બધા સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ અને તું બહુ જ જાણકાર છે. દૈવયોગે આપણો આ સંયોગ અને મુલાકાત અહીં થઈ છે.
મૂર્ખેણ સહ સંયોગો વિષાદપિ સુદુર્જરઃ । વિજ્ઞેન સહ સંયોગઃ સુધારસસમઃ સ્મૃતઃ
મૂર્ખ સાથે સંસર્ગ ઝેરથી પણ વધારે દુઃખદાયી છે; વિદ્વાન સાથે સંસર્ગ અમૃત જેવો મીઠો ગણાય છે.
જીવન્તિ પશવઃ સર્વે ખાદન્તિ મેહયન્તિ ચ । જાનન્તિ વિષયાકારં વ્યવાયસુખમદ્ભુતમ્
બધા પશુઓ જીવતા, ખાતા અને મૂત્રવિસર્જન કરે છે; તેઓ વિષયોની ઓળખ અને ભોગના આનંદને જાણે છે.
ન તેષાં સદસજ્જ્ઞાનં વિવેકો ન ચ મોક્ષદઃ । પશુભિસ્તે સમા જ્ઞેયા યેષાં ન શ્રવણાદરઃ
જેઓને સાચું કે ખોટું ઓળખવાની સમજ નથી, જેઓ ભેદભાવ કરી શકતા નથી અને મુક્તિ પણ નથી મળતી—એવા લોકો, જેમને સાંભળવામાં રુચિ નથી, તેઓ પશુઓ જેવાં જ ગણવા.
મૃગાદ્યાઃ પશવઃ કેચિજ્જાનન્તિ શ્રાવણં સુખમ્ । અશ્રોત્રાઃ ફણિનશ્ચૈવ મુમુહુર્નાદપાનતઃ
કેટલાક પશુઓ, જેમ કે હરણ વગેરે, સાંભળવામાં આનંદ જાણે છે; પણ સાપો પાસે કાન જ નથી, એટલે તેઓ ધ્વનિના આનંદથી વંચિત રહે છે.
પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં વૈ શુભે શ્રવણદર્શને । શ્રવણાદ્વસ્તુવિજ્ઞાનં દર્શનાચ્ચિત્તરઞ્જનમ્
પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી સાંભળવું અને જોવું શુભ માનવામાં આવે છે; સાંભળવાથી વસ્તુઓનું જ્ઞાન મળે છે અને જોવાથી મનને આનંદ મળે છે.
શ્રવણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં સાત્ત્વિકં રાજસં તથા । તામસં ચ મહાભાગ સુજ્ઞોક્તં નિશ્ચયાન્વિતમ્
સાંભળવું પણ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાયું છે: સાત્ત્વિક, રાજસિક અને તામસિક—આ રીતે વિદ્વાનો અને સમજદારોએ નિશ્ચયપૂર્વક સમજાવ્યું છે.
સાત્ત્વિકં વેદશાસ્ત્રાદિ સાહિત્યં ચૈવ રાજસમ્ । તામસં યુદ્ધવાર્તા ચ પરદોષપ્રકાશનમ્
સાત્ત્વિક સાંભળવું એટલે વેદ, શાસ્ત્ર વગેરેનું; રાજસિક એટલે સાહિત્યનું; અને તામસિક એટલે યુદ્ધની વાતો અને બીજાના દોષ બતાવવાની વાતો.
સાત્ત્વિકં ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રજ્ઞાવદ્ભિશ્ચ પણ્ડિતૈઃ । ઉત્તમં મધ્યમં ચૈવ તથૈવાધમમિત્યુત
સાત્ત્વિક પણ વિદ્વાનો અને સમજદારોએ ત્રણ પ્રકારનું કહ્યું છે: શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચું.
ઉત્તમં મોક્ષફલદં સ્વર્ગદં મધ્યમં તથા । અધમં ભોગદં પ્રોક્તં નિર્ણીય વિદિતં બુધૈઃ
શ્રેષ્ઠ પ્રકારનું મુક્તિ આપે છે, મધ્યમ સ્વર્ગ આપે છે અને નીચું પ્રકાર ભોગ જ અપાવે છે—આ રીતે વિદ્વાનો નિશ્ચયપૂર્વક જાણે છે.
સાહિત્યં ચૈવ ત્રિવિધં સ્વીયાયાં ચોત્તમં સ્મૃતમ્ । મધ્યમં વારયોષાયાં પરોઢાયાં તથાધમમ્
સાહિત્ય પણ ત્રણ પ્રકારનું છે: પોતાનું સાહિત્ય શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, વેશ્યાનું મધ્યમ અને બીજાની પત્નીનું નીચું ગણાય છે.
તામસં ત્રિવિધં જ્ઞેયં વિદ્વદ્ભિઃ શાસ્ત્રદર્શિભિઃ । આતતાયિનિયુદ્ધં યત્તદુત્તમમુદાહૃતમ્
તામસિક પણ શાસ્ત્રજ્ઞ વિદ્વાનો ત્રણ પ્રકારનું માને છે: આતતાયી સાથેનું યુદ્ધ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
મધ્યમં ચાપિ વિદ્વેષાત્પાણ્ડવાનાં તથારિભિઃ । અધમં નિર્નિમિત્તં તુ વિવાદે કલહે તથા
મધ્યમ એટલે દુશ્મનાવટથી, જેમ પાંડવો અને તેમના શત્રુઓ વચ્ચે યુદ્ધ થયું; અને કારણ વગર ઝઘડો કે કલહ નીચું કહેવાય છે.
તદત્ર શ્રવણં મુખ્યં પુરાણસ્ય મહામતે । બુદ્ધિપ્રવર્ધનં પુણ્યં તતઃ પાપપ્રણાશનમ્
આથી, હે વિદ્વાન, પુરાણનું શ્રવણ સર્વોત્તમ છે; તે બુદ્ધિ વધારે છે, પુણ્ય આપે છે અને પાપ નાશ કરે છે.
તદાખ્યાહિ મહાબુદ્ધે કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ । શ્રુતાં દ્વૈપાયનાત્પૂર્વં સર્વાર્થસ્ય પ્રસાધિનીમ્
હું વિનંતી કરું છું કે, હે મહાબુદ્ધિશાળી, તમે જે શુભ પુરાણકથા વ્યાસજી પાસેથી સાંભળી છે, એ સર્વમંગલદાયિ કથા કહો.
સૂત ઉવાચ યૂયં ધન્યા મહાભાગા ધન્યોઽહં પૃથિવીતલે । યેષાં શ્રવણબુદ્ધિશ્ચ મમાપિ કથને કિલ
સૂતાએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, તમે ધન્ય છો અને હું પણ પૃથ્વી પર ધન્ય છું, કેમ કે તમને સાંભળવાની ઈચ્છા છે અને મને કહેવાની તક મળી છે.
પુરા ચૈકાર્ણવે જાતે વિલીને ભુવનત્રયે । શેષપર્યઙ્કસુપ્તે ચ દેવદેવે જનાર્દને
પહેલાં, જ્યારે ત્રણેય લોક એક જ મહાસાગરમાં લીન થઈ ગયા હતા અને દેવોના દેવ જનાર્દન શેષના શય્યાપર સુતા હતા,
વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ । મહાબલૌ ચ તૌ દૈત્યૌ વિવૃદ્ધૌ સાગરે જલે
વિષ્ણુના કાનમાંથી નીકળેલા મલથી મધુ અને કૈટભ નામના બે દાનવ ઉત્પન્ન થયા, જે મહાબળવાન હતા અને સાગરના જળમાં વધતા ગયા.
ક્રીડમાનૌ સ્થિતૌ તત્ર વિચરન્તાવિતસ્તતઃ । તાવેકદા મહાકાયૌ ક્રીડાસક્તૌ મહાર્ણવે
એ બંને મહાકાય દૈત્ય મહાસાગરમાં રમતા અને ફરતા રહેતા, રમતમાં મગ્ન રહેતા.
ચિન્તામવાપતુશ્ચિત્તે ભ્રાતરાવિવ સંસ્થિતૌ । નાકારણં ભવેત્કાર્યં સર્વત્રૈષા પરમ્પરા
પછી, બંને ભાઈઓ જેવી રીતે મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા: 'કોઈ પણ કાર્ય વિના કારણ થતું નથી; એ સર્વત્રની પરંપરા છે.'
આધેયં તુ વિનાધારં ન તિષ્ઠતિ કથઞ્ચન । આધારાધેયભાવસ્તુ ભાતિ નો ચિત્તગોચરઃ
આધાર વિના આધારિત કદી ટકી શકતું નથી; આધાર અને આધારિતનો સંબંધ મનથી સમજાતો નથી.
ક્વ તિષ્ઠતિ જલં ચેદં સુખરૂપં સુવિસ્તરમ્ । કેન સૃષ્ટં કથં જાતં મગ્નાવાવાઞ્જલે સ્થિતૌ
આ આનંદદાયક અને વિશાળ પાણી ક્યાં છે? કોણે એ બનાવ્યું અને એ કેવી રીતે જન્મ્યું? એમાં ડૂબેલા હોવા છતાં, આપણે કેવી રીતે તરતા રહી શકીએ છીએ?
આવાં વા કથમુત્પન્નૌ કેન વોત્પાદિતાવુભૌ । પિતરૌ ક્વેતિ વિજ્ઞાનં નાસ્તિ કામં તથાવયોઃ
અમે બંને કેવી રીતે જન્મ્યા અને કોણે અમને પેદા કર્યા? અમારા માતાપિતા ક્યાં છે? આ વિશે અમને સાચે જ કોઈ જાણકારી નથી.
સૂત ઉવાચ એવં કામયમાનૌ તૌ જગ્મતુર્ન વિનિશ્ચયમ્ । ઉવાચ કૈટભસ્તત્ર મધું પાર્શ્વે સ્થિતં જલે
સૂતા બોલ્યા: એ બંને જાણવાની ઇચ્છા રાખતા હતા, પણ કોઈ નિશ્ચય પર આવી શક્યા નહીં. ત્યારે, કૈટભએ પાણીમાં બાજુમાં ઊભેલા મધુને કહ્યું.
કૈટભ ઉવાચ મધો વામત્ર સલિલે સ્થાતું શક્તિર્મહાબલા । વર્તતે ભ્રાતરચલા કારણં સા હિ મે મતા
કૈટભ બોલ્યા: મધુ, આ પાણીમાં ઊભા રહેવાની શક્તિ એક મહાન અને અડગ બળથી આવે છે. ભાઈ, એ જ કારણ છે એમ હું માનું છું.
તયા તતમિદં તોયં તદાધારં ચ તિષ્ઠતિ । સા એવ પરમા દેવી કારણઞ્ચ તથાવયોઃ
એ શક્તિથી આ પાણી વ્યાપી ગયું છે અને એ જ તેનું આધાર છે. એ જ પરમ દેવી છે અને અમ beidenનું કારણ પણ એ જ છે.
એવં વિબુધ્યમાનૌ તૌ ચિન્તાવિષ્ટૌ યદાસુરૌ । તદાકાશે શ્રુતં તાભ્યાં વાગ્બીજં સુમનોહરમ્
એ બંને અસુરો એ રીતે સમજવા લાગ્યા, વિચારમાં ડૂબી ગયા, ત્યારે આકાશમાંથી એમણે મનને ગમતું બીજાક્ષર સાંભળ્યું.