તદ્વૈ વિચારતો જ્ઞેયં રસગ્રન્થવિચક્ષણૈઃ । ઇતિ જ્ઞાત્વા મહારાજ કર્તવ્યં રસસંયુતમ્
આ વાત રસગ્રંથના જાણકારો દ્વારા વિચારપૂર્વક સમજવી જોઈએ; હે મહારાજા, આ જાણીને યોગ્ય રીતે વર્તવું જોઈએ.
સામદાનદ્વયં તસ્યા નાન્યોપાયોઽસ્તિ ભૂપતે । રુષ્ટા વા ગર્વિતા વાપિ વશગા માનિની ભવેત્
એ માટે માત્ર સમજાવવું અને ભેટ આપવી જ અસરકારક છે, હે રાજા; ગુસ્સે હોય કે ગર્વથી, માનીન સ્ત્રી અંતે વશમાં આવે છે.
તાદૃશૈર્મધુરૈર્વાક્યૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ । કિં બહૂક્તેન મે રાજન્ કર્તવ્યા વશવર્તિની
એવા મીઠા શબ્દોથી હું એને તારી પાસે લાવી દઈશ; વધુ બોલવાની જરૂર નથી, હે રાજા; એને વશમાં કરવી જોઈએ.
ગત્વા મયાધુનૈવેયં કિઙ્કરીવ સદૈવ તે । વ્યાસ ઉવાવ ઇત્થં નિશમ્ય તદ્વાક્યં તામ્રસ્તત્ત્વવિચક્ષણઃ
હવે હું જઈને એને તારી દાસી બનાવી દઈશ; વ્યાસે કહ્યું: એ શબ્દો સાંભળીને, તત્વના જાણકાર તામ્રે,
ઉવાચ વચનં રાજન્નિશામય મયોદિતમ્ । હેતુમદ્ધર્મસહિતં રસયુક્તં નયાન્વિતમ્
એ બોલ્યો, 'હે રાજા, મારા શબ્દો સાંભળ; એમાં કારણ, ધર્મ, રસ અને નીતિ બધું જ છે.'
નૈષા કામાતુરા બાલા નાનુરક્તા વિચક્ષણા । વ્યંગ્યાનિ નૈવ વાક્યાનિ તયોક્તાનિ તુ માનદ
એ કોઈ કામથી તરસેલી યુવતી નથી, ન તો એ જોડાયેલી છે, હે બુદ્ધિશાળી; એણે જે સંકેતભર્યા શબ્દો બોલ્યા, એ માનીન સ્ત્રીના નથી.
ચિત્રમત્ર મહાબાહો યદેકા વરવર્ણિની । નિરાલમ્બા સમાયાતિ ચિત્રરૂપા મનોહરા
અહીં આશ્ચર્યની વાત છે, હે મહાબાહુ, એક જ સુંદર રંગની સ્ત્રી, કોઈ આધાર વિના, અદભુત અને મનમોહક રૂપમાં આવે છે.
અષ્ટાદશભુજા નારી ન શ્રુતા ન ચ વીક્ષિતા । કેનાપિ ત્રિષુ લોકેષુ પરાક્રમવતી શુભા
અઠાર ભુજાવાળી સ્ત્રી, ત્રણેય લોકમાં કોઈએ સાંભળી કે જોઈ નથી, હે શુભા, જેમાં બહુ શક્તિ છે.
આયુધાન્યપિ તાવન્તિ ધૃતાનિ બલવન્તિ ચ । વિપરીતમિદં મન્યે સર્વં કાલકૃતં નૃપ
એટલા બધા હથિયારો લીધા છે, અને એ બધાં શક્તિશાળી છે; પણ, રાજા, મને લાગે છે કે આ બધું ઉલટું થઈ ગયું છે. બધું સમયના કારણે જ છે.
સ્વપ્નાનિ દુર્નિમિત્તાનિ મયા દૃષ્ટાનિ વૈ નિશિ । તેન જાનામ્યહં નૂનં વૈશસં સમુપાગતમ્
મારે રાતે સ્વપ્ન અને અશુભ સંકેતો જોયા છે; એથી મને ચોક્કસ ખબર પડી છે કે આપત્તિ આવી ગઈ છે.
કૃષ્ણામ્બરધરા નારી રુદતી ચ ગૃહાઙ્ગણે । દૃષ્ટા સ્વપ્નેઽપ્યુષઃકાલે ચિન્તિતવ્યસ્તદત્યયઃ
સવારના સ્વપ્નમાં મેં એક કાળી વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રીને આંગણામાં રડતી જોઈ; આ દુઃખદ ઘટના વિશે વિચારવું જોઈએ.
વિકૃતાઃ પક્ષિણો રાત્રૌ રોરુવન્તિ ગૃહે ગૃહે । ઉત્પાતા વિવિધા રાજન્ પ્રભવન્તિ ગૃહે ગૃહે
રાતે, દરેક ઘરમાં અજાણી પક્ષીઓ અજીબ અવાજ કરે છે; અને, રાજા, વિવિધ અશુભ સંકેતો દરેક ઘરમાં દેખાય છે.
તેન જાનામ્યહં નૂનં કારણં કિઞ્ચિદેવ હિ । યત્ત્વાં પ્રાર્થયતે બાલા યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયા
એથી મને ચોક્કસ ખબર છે કે કોઈ કારણ છે; એ છે કે યુવાન સ્ત્રી, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ, તને શોધે છે.
નૈષાસ્તિ માનુષી નો વા ગાન્ધર્વી ન તથાસુરી । દેવૈઃ કૃતેયં જ્ઞાતવ્યા માયા મોહકરી વિભો
એ સ્ત્રી માનવી નથી, ગાંધર્વી પણ નથી, અને અસુરી પણ નથી; દેવોએ બનાવેલી માયા છે, જે ભ્રમ પેદા કરે છે, એ જાણવું.
કાતરત્વં ન કર્તવ્યં મમૈતન્મતમિત્યલમ્ । કર્તવ્યં સર્વથા યુદ્ધં યદ્ભાવ્યં તદ્ભવિષ્યતિ
ભય રાખવું નહીં; આ મારું માનવું છે. દરેક રીતે યુદ્ધ કરવું જોઈએ; જે destined છે, એ થશે જ.
કો વેદ દૈવકર્તવ્યં શુભં વાપ્યશુભં તથા । અવલમ્બ્ય ધિયા ધૈર્યં સ્થાતવ્યં વૈ વિચક્ષણૈઃ
દેવો શું કરે છે, શુભ કે અશુભ, એ કોણ જાણે? બુદ્ધિશાળી લોકો બુદ્ધિ અને ધૈર્ય પર આધાર રાખી મજબૂત રહેવું જોઈએ.
જીવિતં મરણં પુંસાં દૈવાધીનં નરાધિપ । કોઽપિ નૈવાન્યથા કર્તું સમર્થો ભુવનત્રયે
માણસનું જીવવું કે મરવું, રાજા, બધું ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે; ત્રણેય લોકમાં કોઈ પણ એ બદલવા સક્ષમ નથી.
મહિષ ઉવાચ ગચ્છ તામ્ર મહાભાગ યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ । તામાનય વરારોહાં જિત્વા ધર્મેણ માનિનીમ્
મહિષએ કહ્યું: તામ્રા, ભાગ્યશાળી, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને જા; એ મહાન સ્ત્રીને ધર્મથી જીતીને અહીં લાવ.
ન ભવેદ્વશગા નારી સંગ્રામે યદિ સા તવ । હન્તવ્યા નાન્યથા કામં માનનીયા પ્રયત્નતઃ
યુદ્ધમાં એ સ્ત્રી તારી કાબૂમાં ન આવે, તો એને મારવી જોઈએ; નહિતર, એનું માન રાખી, શ્રેષ્ઠ રીતે સન્માન કરવું.
વીરસ્ત્વમસિ સર્વજ્ઞ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ । યેન કેનાપ્યુપાયેન જેતવ્યા વરવર્ણિની
તું વીર છે, બધું જાણે છે, અને કામશાસ્ત્રમાં નિપુણ છે; કોઈ પણ રીતે એ સુંદર સ્ત્રીને જીતવી જોઈએ.
ત્વરન્વીર મહાબાહો સૈન્યેન મહતા વૃતઃ । તત્ર ગત્વા ત્વયા જ્ઞેયા વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
શક્તિશાળી વીર, તું મોટી સેના સાથે ઝડપથી જા; ત્યાં પહોંચી, વારંવાર વિચારવું અને સમજવું.
કિમર્થમાગતા ચેયં જ્ઞાતવ્યં તદ્ધિ કારણમ્ । કામાદ્વા વૈરભાવાચ્ચ માયા કસ્યેયમિત્યુત
એ સ્ત્રી શા માટે આવી છે, એ કારણ જાણવું; કામથી, દુશ્મનાઈથી, કે કોણની માયા છે, એ સમજવું.
આદૌ તન્નિશ્ચયં કૃત્વા જ્ઞાતવ્યં તચ્ચિકીર્ષિતમ્ । પશ્ચાદ્યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં યથાયોગ્યં યથાબલમ્
પહેલા એનો ઈરાદો જાણી, એ શું કરવા માંગે છે, એ સમજવું; પછી, તારી શક્તિ પ્રમાણે અને યોગ્ય રીતે યુદ્ધ કરવું.
કાતરત્વં ન કર્તવ્યં નિર્દયત્વં તથા ન ચ । યાદૃશં હિ મનસ્તસ્યાઃ કર્તવ્યં તાદૃશં ત્વયા
ભય રાખવું નહીં, અને નિર્દયતા પણ નહીં; એની મનોદશા પ્રમાણે તારે વર્તવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા તામ્રઃ કાલવશં ગતઃ । નિર્ગતઃ સૈન્યસંયુક્તઃ પ્રણમ્ય મહિષં નૃપમ્
વ્યાસે કહ્યું: એ વાતો સાંભળી, તામ્રા, સમયના વશમાં, મહિષ રાજાને નમન કરી, સેના સાથે બહાર ગયો.
ગચ્છન્માર્ગે દુરાત્માસૌ શકુનાન્વીક્ષ્ય દારુણાન્ । વિસ્મયઞ્ચ ભયં પ્રાપ યમમાર્ગપ્રદર્શકાન્
માર્ગમાં, એ દુષ્ટ વ્યક્તિએ ભયાનક પક્ષીઓ જોયા, અને આશ્ચર્ય તથા ભય અનુભવ્યો, કારણ કે એ મૃત્યુના માર્ગ બતાવતા હતા.
સગત્વા તાં સમાલોક્ય દેવીં સિંહોપરિસ્થિતામ્ । સ્તૂયમાનાં સુરૈઃ સર્વૈઃ સર્વાયુધવિભૂષિતામ્
તેના પાસે જઈને, તેણે દેવીને સિંહ પર બેઠેલી જોઈ, સર્વે દેવતાઓ દ્વારા સ્તુતિ થતી, અને દરેક શસ્ત્રોથી સજ્જિત.
તામુવાચ વિનીતઃ સન્ વાક્યં મધુરયા ગિરા । સામભાવં સમાશ્રિત્ય વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ
વિનમ્રતા સાથે, તે દેવીને મીઠા શબ્દોમાં સંબોધન કરે છે, આદરપૂર્વક ઊભો રહી, સમજાવટથી વાત કરે છે.
દેવિ દૈત્યેશ્વરઃ શૃઙ્ગી ત્વદ્રૂપગુણમોહિતઃ । સ્પૃહાં કરોતિ મહિષસ્ત્વત્પાણિગ્રહણાય ચ
હે દેવી, દૈત્યોના સ્વામી શૃંગી, તમારા રૂપ અને ગુણોથી મંત્રમુગ્ધ છે; મહિષા તમારો હાથ લગ્ન માટે માંગે છે.
ભાવં કુરુ વિશાલાક્ષિ તસ્મિન્નમરદુર્જયે । પતિં તં પ્રાપ્ય મૃદ્વઙ્ગિ નન્દને વિહરાદ્ભુતે
હે વિશાળ આંખવાળી, એ અમરોથી પણ અજય છે, એમાં દયાળુ ભાવ રાખો; પતિ તરીકે તેને પામી, નંદનવનમાં અદભુત આનંદ માણો.