મમાપિ વચનં શ્લક્ષ્ણં શ્રોતવ્યં ધીમતા ત્વયા । કામાતુરૈષા સુદતી લક્ષ્યતેઽપ્યનુમાનતઃ
મારા મીઠા શબ્દો પણ, બુદ્ધિશાળી, તું સાંભળવા યોગ્ય છે; આ સુંદર સ્ત્રીમાં ઇચ્છાની તીવ્રતા છે, જે અંદાજથી પણ સ્પષ્ટ થાય છે.
ભવત્યેવંવિધા કામં નાયિકા રૂપગર્વિતા । ભીષયિત્વા વરારોહા ત્વાં વશે કર્તુમિચ્છતિ
એવી સુંદરતા પર ગર્વ કરતી નાયિકા, તને ડરાવીને પોતાને વશમાં લેવા ઈચ્છે છે, હે શ્રેષ્ઠ.
હાવોઽયં માનિનીનાં વૈ તં વેત્તિ રસવિત્તમઃ । વક્રોક્તિરેષા કામિન્યાઃ પ્રિયં પ્રતિ પરાયણમ્
માનીન સ્ત્રીઓનો આ સ્વભાવ છે, અને રસના જાણકાર એ સમજતા હોય છે; પ્રેમમાં ડૂબેલી સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન સામે આવું વળગેલું બોલે છે.
વેત્તિ કોઽપિ નરઃ કામં કામશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ । યદુક્તં નામ બાણૈસ્ત્વા વધિષ્યે રણમૂર્ધનિ
પ્રેમશાસ્ત્રના જાણકાર પુરુષ જ સમજે છે, જ્યારે એ કહે છે, 'મું તને યુદ્ધમાં બાણોથી મારું.'
હેતુગર્ભમિદં વાક્યં જ્ઞાતવ્યં હેતુવિત્તમૈઃ । બાણાસ્તુ માનિનીનાં વૈ કટાક્ષા એવ વિશ્રુતાઃ
આ વાક્યમાં કારણ છુપાયેલું છે, અને એનું અર્થ જાણનાર જ એ સમજવા યોગ્ય છે; માનીન સ્ત્રીઓના બાણ તો આંખના કટાક્ષ તરીકે જાણીતા છે.
પુષ્પાઞ્જલિમયાશ્ચાન્યે વ્યંગ્યાનિ વચનાનિ ચ । કા શક્તિરન્યબાણાનાં પ્રેરણે ત્વયિ પાર્થિવ
ફૂલની અંજલિ જેવી બીજી વાતો પણ સંકેતરૂપ છે; હે રાજા, બીજા બાણોમાં તને પ્રેરવા માટે શું શક્તિ છે?
તાદૃશીનાં ન સા શક્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદિષુ । યયોક્તં નેત્રબાણૈસ્ત્વાં હનિષ્યે મન્દ પાર્થિવમ્
એવી સ્ત્રીઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય પર શક્તિ ધરતી નથી; એણે આંખના બાણથી કહ્યું, 'હે મૂર્ખ રાજા, હું તને મારું.'
વિપરીતં પરિજ્ઞાતં તેનારસવિદા કિલ । પાતયિષ્યામિ શય્યાયાં રણમય્યાં પતિં તવ
રસના જાણકાર એ ઉલટું સમજ્યા છે; 'હું તારા પતિને યુદ્ધની શય્યામાં પાડી દઈશ.'
વિપરીતરતિકીડાભાષણં જ્ઞેયમેવ તત્ । કરિષ્યે વિગતપ્રાણં યદુક્તં વચનં તયા
આવું બોલવું ઉલટા પ્રેમની રમતમાં આવે છે; એણે જે કહ્યું, 'હું એને જીવિત રાખીશ નહીં,' એ હું કરીશ.
વીર્યં પ્રાણા ઇતિ પ્રોક્તં તદ્વિહીનં ન ચાન્યથા । વ્યંગ્યાધિક્યેન વાક્યેન વરયત્યુત્તમા નૃપ
શક્તિ અને પ્રાણ એક જ ગણાય છે; એ વગર બીજું કંઈ શક્ય નથી; સંકેતભર્યા શબ્દોથી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી રાજાને પસંદ કરે છે.
તદ્વૈ વિચારતો જ્ઞેયં રસગ્રન્થવિચક્ષણૈઃ । ઇતિ જ્ઞાત્વા મહારાજ કર્તવ્યં રસસંયુતમ્
આ વાત રસગ્રંથના જાણકારો દ્વારા વિચારપૂર્વક સમજવી જોઈએ; હે મહારાજા, આ જાણીને યોગ્ય રીતે વર્તવું જોઈએ.
સામદાનદ્વયં તસ્યા નાન્યોપાયોઽસ્તિ ભૂપતે । રુષ્ટા વા ગર્વિતા વાપિ વશગા માનિની ભવેત્
એ માટે માત્ર સમજાવવું અને ભેટ આપવી જ અસરકારક છે, હે રાજા; ગુસ્સે હોય કે ગર્વથી, માનીન સ્ત્રી અંતે વશમાં આવે છે.
તાદૃશૈર્મધુરૈર્વાક્યૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ । કિં બહૂક્તેન મે રાજન્ કર્તવ્યા વશવર્તિની
એવા મીઠા શબ્દોથી હું એને તારી પાસે લાવી દઈશ; વધુ બોલવાની જરૂર નથી, હે રાજા; એને વશમાં કરવી જોઈએ.
ગત્વા મયાધુનૈવેયં કિઙ્કરીવ સદૈવ તે । વ્યાસ ઉવાવ ઇત્થં નિશમ્ય તદ્વાક્યં તામ્રસ્તત્ત્વવિચક્ષણઃ
હવે હું જઈને એને તારી દાસી બનાવી દઈશ; વ્યાસે કહ્યું: એ શબ્દો સાંભળીને, તત્વના જાણકાર તામ્રે,
ઉવાચ વચનં રાજન્નિશામય મયોદિતમ્ । હેતુમદ્ધર્મસહિતં રસયુક્તં નયાન્વિતમ્
એ બોલ્યો, 'હે રાજા, મારા શબ્દો સાંભળ; એમાં કારણ, ધર્મ, રસ અને નીતિ બધું જ છે.'
નૈષા કામાતુરા બાલા નાનુરક્તા વિચક્ષણા । વ્યંગ્યાનિ નૈવ વાક્યાનિ તયોક્તાનિ તુ માનદ
એ કોઈ કામથી તરસેલી યુવતી નથી, ન તો એ જોડાયેલી છે, હે બુદ્ધિશાળી; એણે જે સંકેતભર્યા શબ્દો બોલ્યા, એ માનીન સ્ત્રીના નથી.
ચિત્રમત્ર મહાબાહો યદેકા વરવર્ણિની । નિરાલમ્બા સમાયાતિ ચિત્રરૂપા મનોહરા
અહીં આશ્ચર્યની વાત છે, હે મહાબાહુ, એક જ સુંદર રંગની સ્ત્રી, કોઈ આધાર વિના, અદભુત અને મનમોહક રૂપમાં આવે છે.
અષ્ટાદશભુજા નારી ન શ્રુતા ન ચ વીક્ષિતા । કેનાપિ ત્રિષુ લોકેષુ પરાક્રમવતી શુભા
અઠાર ભુજાવાળી સ્ત્રી, ત્રણેય લોકમાં કોઈએ સાંભળી કે જોઈ નથી, હે શુભા, જેમાં બહુ શક્તિ છે.
આયુધાન્યપિ તાવન્તિ ધૃતાનિ બલવન્તિ ચ । વિપરીતમિદં મન્યે સર્વં કાલકૃતં નૃપ
એટલા બધા હથિયારો લીધા છે, અને એ બધાં શક્તિશાળી છે; પણ, રાજા, મને લાગે છે કે આ બધું ઉલટું થઈ ગયું છે. બધું સમયના કારણે જ છે.
સ્વપ્નાનિ દુર્નિમિત્તાનિ મયા દૃષ્ટાનિ વૈ નિશિ । તેન જાનામ્યહં નૂનં વૈશસં સમુપાગતમ્
મારે રાતે સ્વપ્ન અને અશુભ સંકેતો જોયા છે; એથી મને ચોક્કસ ખબર પડી છે કે આપત્તિ આવી ગઈ છે.
કૃષ્ણામ્બરધરા નારી રુદતી ચ ગૃહાઙ્ગણે । દૃષ્ટા સ્વપ્નેઽપ્યુષઃકાલે ચિન્તિતવ્યસ્તદત્યયઃ
સવારના સ્વપ્નમાં મેં એક કાળી વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રીને આંગણામાં રડતી જોઈ; આ દુઃખદ ઘટના વિશે વિચારવું જોઈએ.
વિકૃતાઃ પક્ષિણો રાત્રૌ રોરુવન્તિ ગૃહે ગૃહે । ઉત્પાતા વિવિધા રાજન્ પ્રભવન્તિ ગૃહે ગૃહે
રાતે, દરેક ઘરમાં અજાણી પક્ષીઓ અજીબ અવાજ કરે છે; અને, રાજા, વિવિધ અશુભ સંકેતો દરેક ઘરમાં દેખાય છે.
તેન જાનામ્યહં નૂનં કારણં કિઞ્ચિદેવ હિ । યત્ત્વાં પ્રાર્થયતે બાલા યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયા
એથી મને ચોક્કસ ખબર છે કે કોઈ કારણ છે; એ છે કે યુવાન સ્ત્રી, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ, તને શોધે છે.
નૈષાસ્તિ માનુષી નો વા ગાન્ધર્વી ન તથાસુરી । દેવૈઃ કૃતેયં જ્ઞાતવ્યા માયા મોહકરી વિભો
એ સ્ત્રી માનવી નથી, ગાંધર્વી પણ નથી, અને અસુરી પણ નથી; દેવોએ બનાવેલી માયા છે, જે ભ્રમ પેદા કરે છે, એ જાણવું.
કાતરત્વં ન કર્તવ્યં મમૈતન્મતમિત્યલમ્ । કર્તવ્યં સર્વથા યુદ્ધં યદ્ભાવ્યં તદ્ભવિષ્યતિ
ભય રાખવું નહીં; આ મારું માનવું છે. દરેક રીતે યુદ્ધ કરવું જોઈએ; જે destined છે, એ થશે જ.
કો વેદ દૈવકર્તવ્યં શુભં વાપ્યશુભં તથા । અવલમ્બ્ય ધિયા ધૈર્યં સ્થાતવ્યં વૈ વિચક્ષણૈઃ
દેવો શું કરે છે, શુભ કે અશુભ, એ કોણ જાણે? બુદ્ધિશાળી લોકો બુદ્ધિ અને ધૈર્ય પર આધાર રાખી મજબૂત રહેવું જોઈએ.
જીવિતં મરણં પુંસાં દૈવાધીનં નરાધિપ । કોઽપિ નૈવાન્યથા કર્તું સમર્થો ભુવનત્રયે
માણસનું જીવવું કે મરવું, રાજા, બધું ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે; ત્રણેય લોકમાં કોઈ પણ એ બદલવા સક્ષમ નથી.
મહિષ ઉવાચ ગચ્છ તામ્ર મહાભાગ યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ । તામાનય વરારોહાં જિત્વા ધર્મેણ માનિનીમ્
મહિષએ કહ્યું: તામ્રા, ભાગ્યશાળી, યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને જા; એ મહાન સ્ત્રીને ધર્મથી જીતીને અહીં લાવ.
ન ભવેદ્વશગા નારી સંગ્રામે યદિ સા તવ । હન્તવ્યા નાન્યથા કામં માનનીયા પ્રયત્નતઃ
યુદ્ધમાં એ સ્ત્રી તારી કાબૂમાં ન આવે, તો એને મારવી જોઈએ; નહિતર, એનું માન રાખી, શ્રેષ્ઠ રીતે સન્માન કરવું.
વીરસ્ત્વમસિ સર્વજ્ઞ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ । યેન કેનાપ્યુપાયેન જેતવ્યા વરવર્ણિની
તું વીર છે, બધું જાણે છે, અને કામશાસ્ત્રમાં નિપુણ છે; કોઈ પણ રીતે એ સુંદર સ્ત્રીને જીતવી જોઈએ.