રાજોવાચ સ્વસ્વમત્યનુસારેણ બ્રુવન્ત્વદ્ય પૃથક્પૃથક્ । યેષાં હિ યાદૃશો ભાવસ્તચ્છ્રુત્વા ચિન્તયામ્યહમ્
રાજા કહે છે: આજે, દરેક પોતાનું મત અલગથી કહો; દરેકના વિચારો સાંભળીને હું વિચાર કરીશ.
બહૂનાં મતમાજ્ઞાય વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ । યચ્છ્રેયસ્તદ્ધિ કર્તવ્યં કાર્યં કાર્યવિચક્ષણૈઃ
ઘણાં લોકોના મત જાણીને, વારંવાર વિચાર કરીને, જે સાચે શ્રેષ્ઠ હોય, એ કાર્ય કુશળ લોકો દ્વારા કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ તસ્યૈવં વચનં શ્રુત્વા વિરૂપાક્ષો મહાબલઃ । ઉવાચ તરસા વાક્યં રઞ્જયન્પૃથિવીપતિમ્
વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને, વિરૂપાક્ષ નામનો શક્તિશાળી યોદ્ધા રાજાને ખુશ કરવા માટે ઝડપથી બોલ્યો.
વિરૂપાક્ષ ઉવાચ રાજન્નારી વરાકીયં સા બ્રૂતે મદગર્વિતા । વિભીષિકામાત્રમિદં જ્ઞાતવ્યં વચનં ત્વયા
વિરૂપાક્ષ કહે છે: રાજા, એ સ્ત્રી, ગરીબ અને અહંકારથી ભરેલી, માત્ર ડરાવવાના શબ્દો બોલે છે; તમે એ જાણો.
કો બિભેતિ સ્ત્રિયો વાક્યૈર્દુરુક્તૈ રણદુર્મદૈઃ । અનૃતં સાહસં ચેતિ જાનન્નારીવિચેષ્ટિતમ્
યુદ્ધમાં કઠોર કે ઉગ્ર સ્ત્રીના શબ્દોથી કોણ ડરે? સ્ત્રીઓના ખોટા અને બેફાંસ વર્તન જાણીને, કોણ ડરે?
જિત્વા ત્રિભુવનં રાજન્નદ્ય કાન્તાભયેન વૈ । દીનત્વેઽપ્યયશો નૂનં વીરસ્ય ભુવને ભવેત્
રાજા, ત્રણેય લોક જીત્યા પછી, જો આજે તમે સ્ત્રીના ભયથી ડરી જાઓ, તો દુનિયામાં વીરને દુઃખમાં પણ નિશ્ચિતપણે અપમાન મળે છે.
તસ્માદ્યામ્યહમેકાકી યુદ્ધાય ચણ્ડિકાં પ્રતિ । હનિષ્યે તાં મહારાજ નિર્ભયો ભવ સામ્પ્રતમ્
એથી, હું એકલા જ ચંડિકા સામે યુદ્ધ કરવા જઈશ; હું એને મારી નાખીશ, મહારાજ—તમે હવે નિડર રહો.
સેનાવૃતોઽહં ગત્વા તાં શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વિવિધૈઃ કિલ । નિષૂદયામિ દુર્મર્ષાં ચણ્ડિકાં ચણ્ડવિક્રમામ્
મારી સેનાની સાથે જઈને, હું વિવિધ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી એ દુઃસહ અને ભયંકર ચંડિકાને પરાજિત કરીશ.
બદ્ધ્વા સર્પમયૈઃ પાશૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ । વશગા તુ સદા તે સ્યાત્પશ્ય રાજન્ બલં મમ
સર્પના રૂપના પાશથી બાંધીને, હું એને તમારી સામે લાવીશ; એ હંમેશા તમારી આજ્ઞામાં રહેશે—રાજા, મારા બળ જુઓ.
વ્યાસ ઉવાચ વિરૂપાક્ષવચઃ શ્રુત્વા દુર્ધરો વાક્યમબ્રવીત્ । સત્યમુક્તં વચો રાજન્ વિરૂપાક્ષેણ ધીમતા
વ્યાસ કહે છે: વિરૂપાક્ષના શબ્દો સાંભળીને, દુર્ધર બોલ્યો: સાચું કહ્યું છે, રાજા, વિરૂપાક્ષે સમજદારીથી વાત કરી છે.
મમાપિ વચનં શ્લક્ષ્ણં શ્રોતવ્યં ધીમતા ત્વયા । કામાતુરૈષા સુદતી લક્ષ્યતેઽપ્યનુમાનતઃ
મારા મીઠા શબ્દો પણ, બુદ્ધિશાળી, તું સાંભળવા યોગ્ય છે; આ સુંદર સ્ત્રીમાં ઇચ્છાની તીવ્રતા છે, જે અંદાજથી પણ સ્પષ્ટ થાય છે.
ભવત્યેવંવિધા કામં નાયિકા રૂપગર્વિતા । ભીષયિત્વા વરારોહા ત્વાં વશે કર્તુમિચ્છતિ
એવી સુંદરતા પર ગર્વ કરતી નાયિકા, તને ડરાવીને પોતાને વશમાં લેવા ઈચ્છે છે, હે શ્રેષ્ઠ.
હાવોઽયં માનિનીનાં વૈ તં વેત્તિ રસવિત્તમઃ । વક્રોક્તિરેષા કામિન્યાઃ પ્રિયં પ્રતિ પરાયણમ્
માનીન સ્ત્રીઓનો આ સ્વભાવ છે, અને રસના જાણકાર એ સમજતા હોય છે; પ્રેમમાં ડૂબેલી સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન સામે આવું વળગેલું બોલે છે.
વેત્તિ કોઽપિ નરઃ કામં કામશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ । યદુક્તં નામ બાણૈસ્ત્વા વધિષ્યે રણમૂર્ધનિ
પ્રેમશાસ્ત્રના જાણકાર પુરુષ જ સમજે છે, જ્યારે એ કહે છે, 'મું તને યુદ્ધમાં બાણોથી મારું.'
હેતુગર્ભમિદં વાક્યં જ્ઞાતવ્યં હેતુવિત્તમૈઃ । બાણાસ્તુ માનિનીનાં વૈ કટાક્ષા એવ વિશ્રુતાઃ
આ વાક્યમાં કારણ છુપાયેલું છે, અને એનું અર્થ જાણનાર જ એ સમજવા યોગ્ય છે; માનીન સ્ત્રીઓના બાણ તો આંખના કટાક્ષ તરીકે જાણીતા છે.
પુષ્પાઞ્જલિમયાશ્ચાન્યે વ્યંગ્યાનિ વચનાનિ ચ । કા શક્તિરન્યબાણાનાં પ્રેરણે ત્વયિ પાર્થિવ
ફૂલની અંજલિ જેવી બીજી વાતો પણ સંકેતરૂપ છે; હે રાજા, બીજા બાણોમાં તને પ્રેરવા માટે શું શક્તિ છે?
તાદૃશીનાં ન સા શક્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદિષુ । યયોક્તં નેત્રબાણૈસ્ત્વાં હનિષ્યે મન્દ પાર્થિવમ્
એવી સ્ત્રીઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય પર શક્તિ ધરતી નથી; એણે આંખના બાણથી કહ્યું, 'હે મૂર્ખ રાજા, હું તને મારું.'
વિપરીતં પરિજ્ઞાતં તેનારસવિદા કિલ । પાતયિષ્યામિ શય્યાયાં રણમય્યાં પતિં તવ
રસના જાણકાર એ ઉલટું સમજ્યા છે; 'હું તારા પતિને યુદ્ધની શય્યામાં પાડી દઈશ.'
વિપરીતરતિકીડાભાષણં જ્ઞેયમેવ તત્ । કરિષ્યે વિગતપ્રાણં યદુક્તં વચનં તયા
આવું બોલવું ઉલટા પ્રેમની રમતમાં આવે છે; એણે જે કહ્યું, 'હું એને જીવિત રાખીશ નહીં,' એ હું કરીશ.
વીર્યં પ્રાણા ઇતિ પ્રોક્તં તદ્વિહીનં ન ચાન્યથા । વ્યંગ્યાધિક્યેન વાક્યેન વરયત્યુત્તમા નૃપ
શક્તિ અને પ્રાણ એક જ ગણાય છે; એ વગર બીજું કંઈ શક્ય નથી; સંકેતભર્યા શબ્દોથી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી રાજાને પસંદ કરે છે.
તદ્વૈ વિચારતો જ્ઞેયં રસગ્રન્થવિચક્ષણૈઃ । ઇતિ જ્ઞાત્વા મહારાજ કર્તવ્યં રસસંયુતમ્
આ વાત રસગ્રંથના જાણકારો દ્વારા વિચારપૂર્વક સમજવી જોઈએ; હે મહારાજા, આ જાણીને યોગ્ય રીતે વર્તવું જોઈએ.
સામદાનદ્વયં તસ્યા નાન્યોપાયોઽસ્તિ ભૂપતે । રુષ્ટા વા ગર્વિતા વાપિ વશગા માનિની ભવેત્
એ માટે માત્ર સમજાવવું અને ભેટ આપવી જ અસરકારક છે, હે રાજા; ગુસ્સે હોય કે ગર્વથી, માનીન સ્ત્રી અંતે વશમાં આવે છે.
તાદૃશૈર્મધુરૈર્વાક્યૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ । કિં બહૂક્તેન મે રાજન્ કર્તવ્યા વશવર્તિની
એવા મીઠા શબ્દોથી હું એને તારી પાસે લાવી દઈશ; વધુ બોલવાની જરૂર નથી, હે રાજા; એને વશમાં કરવી જોઈએ.
ગત્વા મયાધુનૈવેયં કિઙ્કરીવ સદૈવ તે । વ્યાસ ઉવાવ ઇત્થં નિશમ્ય તદ્વાક્યં તામ્રસ્તત્ત્વવિચક્ષણઃ
હવે હું જઈને એને તારી દાસી બનાવી દઈશ; વ્યાસે કહ્યું: એ શબ્દો સાંભળીને, તત્વના જાણકાર તામ્રે,
ઉવાચ વચનં રાજન્નિશામય મયોદિતમ્ । હેતુમદ્ધર્મસહિતં રસયુક્તં નયાન્વિતમ્
એ બોલ્યો, 'હે રાજા, મારા શબ્દો સાંભળ; એમાં કારણ, ધર્મ, રસ અને નીતિ બધું જ છે.'
નૈષા કામાતુરા બાલા નાનુરક્તા વિચક્ષણા । વ્યંગ્યાનિ નૈવ વાક્યાનિ તયોક્તાનિ તુ માનદ
એ કોઈ કામથી તરસેલી યુવતી નથી, ન તો એ જોડાયેલી છે, હે બુદ્ધિશાળી; એણે જે સંકેતભર્યા શબ્દો બોલ્યા, એ માનીન સ્ત્રીના નથી.
ચિત્રમત્ર મહાબાહો યદેકા વરવર્ણિની । નિરાલમ્બા સમાયાતિ ચિત્રરૂપા મનોહરા
અહીં આશ્ચર્યની વાત છે, હે મહાબાહુ, એક જ સુંદર રંગની સ્ત્રી, કોઈ આધાર વિના, અદભુત અને મનમોહક રૂપમાં આવે છે.
અષ્ટાદશભુજા નારી ન શ્રુતા ન ચ વીક્ષિતા । કેનાપિ ત્રિષુ લોકેષુ પરાક્રમવતી શુભા
અઠાર ભુજાવાળી સ્ત્રી, ત્રણેય લોકમાં કોઈએ સાંભળી કે જોઈ નથી, હે શુભા, જેમાં બહુ શક્તિ છે.
આયુધાન્યપિ તાવન્તિ ધૃતાનિ બલવન્તિ ચ । વિપરીતમિદં મન્યે સર્વં કાલકૃતં નૃપ
એટલા બધા હથિયારો લીધા છે, અને એ બધાં શક્તિશાળી છે; પણ, રાજા, મને લાગે છે કે આ બધું ઉલટું થઈ ગયું છે. બધું સમયના કારણે જ છે.
સ્વપ્નાનિ દુર્નિમિત્તાનિ મયા દૃષ્ટાનિ વૈ નિશિ । તેન જાનામ્યહં નૂનં વૈશસં સમુપાગતમ્
મારે રાતે સ્વપ્ન અને અશુભ સંકેતો જોયા છે; એથી મને ચોક્કસ ખબર પડી છે કે આપત્તિ આવી ગઈ છે.