રસભઙ્ગં વિચિન્ત્યૈવ ન યુદ્ધં તુ મયા કૃતમ્ । આજ્ઞાં વિના તવાત્યન્તં કથં કુર્યાં વૃથોદ્યમમ્
વિઘ્નની ચિંતાથી હું યુદ્ધ કર્યું નહીં; તમારી આજ્ઞા વિના, હું કેમ વ્યર્થ પ્રયત્ન કરું?
સાતીવ ચ બલોન્મત્તા વર્તતે ભૂપ ભામિની । ભવિતવ્યં ન જાનામિ કિં વા ભાવિ ભવિષ્યતિ
તે બહુ જ શક્તિથી નશામાં છે, રાજા, સુંદર સ્ત્રી; શું થવું છે, કે શું થશે, એ મને ખબર નથી.
કાર્યેઽસ્મિંસ્ત્વં પ્રમાણં નો મન્ત્રોઽતીવ દુરાસદઃ । યુદ્ધં પલાયનં શ્રેયો ન જાનેઽહં વિનિશ્ચયમ્
આ કામમાં, તમે જ સાચા માર્ગદર્શક છો; મંત્ર તો બહુ જ અઘરો છે. યુદ્ધ કરવું કે પાછા હટવું—મને સાચો નિર્ણય ખબર નથી.
તામ્રકૃતં દેવીં પ્રતિ વિસ્રંસનવચનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મહિષો મદવિહ્વલઃ । મન્ત્રિવૃદ્ધાન્ સમાહૂય રાજા વચનમબ્રવીત્
તામ્રકૃતે દ્વારા દેવીને મુક્તિ માટે સંદેશ આપવાના શબ્દોની વાતનું વર્ણન. વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને મહિષો મદમાં મસ્ત થઈ ગયો; તેણે પોતાના મંત્રીઓ અને વૃદ્ધોને બોલાવીને રાજા તરીકે વાત કરી.
રાજોવાચ મન્ત્રિણઃ કિં ચ કર્તવ્યં વિશ્રબ્ધં બ્રૂત મા ચિરમ્ । આગતા દેવવિહિતા માયેયં શામ્બરીવ કિમ્
રાજા કહે છે: મંત્રીઓ, હવે શું કરવું જોઈએ? નિડર થઈને, વિલંબ કર્યા વિના કહો. દેવો દ્વારા લાવવામાં આવેલી આ માયા આવી છે—શું એ શાંબરી જેવી છે?
કાર્યેઽસ્મિન્નિપુણા યૂયમુપાયેષુ વિચક્ષણાઃ । સામાદિષુ ચ કર્તવ્યઃ કોઽત્ર મહ્યં બ્રુવન્તુ ચ
આ કાર્યમાં તમે બધા કુશળ અને ઉપાયોમાં પારંગત છો. સામ, દમ વગેરેમાં શું કરવું જોઈએ, એ મને કહો.
મન્ત્રિણ ઊચુઃ સત્યં સદૈવ વક્તવ્યં પ્રિયઞ્ચ નૃપસત્તમ । કાર્યં હિતકરં નૂનં વિચાર્ય વિબુધૈઃ કિલ
મંત્રીઓ કહે છે: હંમેશા સાચું બોલવું જોઈએ, રાજા, અને સાથે પ્રિય પણ. જે કાર્ય સાચે હિતકારક હોય, એ વિવેકી લોકો દ્વારા વિચારવું જોઈએ.
સત્યં ચ હિતકૃદ્રાજન્પ્રિયં ચાહિતકૃદ્ભવેત્ । યથૌષધં નૃણાં લોકે હ્યપ્રિયં રોગનાશનમ્
સાચું બોલવું હિત આપે છે, રાજા, પણ માત્ર પ્રિય બોલવું હાનિકારક થઈ શકે છે; જેમ કે દુઃખદ દવા રોગ નાશે છે.
સત્યસ્ય શ્રોતા મન્તા ચ દુર્લભઃ પૃથિવીપતે । વક્તાપિ દુર્લભઃ કામં બહવશ્ચાટુભાષકાઃ
સાચું સાંભળનાર કે એનું સલાહ આપનાર દુર્લભ છે, પૃથ્વીના રાજા; અને સાચું બોલનાર પણ દુર્લભ છે, જ્યારે ઘણા માત્ર મીઠા બોલે છે.
કથં બ્રૂમોઽત્ર નૃપતે વિચારે ગહને ત્વિહ । શુભં વાપ્યશુભં વાપિ કો વેત્તિ ભુવનત્રયે
રાજા, આ વિષય એટલો ઊંડો છે કે અમે શું કહીએ? ત્રણેય લોકમાં કોણ જાણે કે શું શુભ છે કે શું અશુભ?
રાજોવાચ સ્વસ્વમત્યનુસારેણ બ્રુવન્ત્વદ્ય પૃથક્પૃથક્ । યેષાં હિ યાદૃશો ભાવસ્તચ્છ્રુત્વા ચિન્તયામ્યહમ્
રાજા કહે છે: આજે, દરેક પોતાનું મત અલગથી કહો; દરેકના વિચારો સાંભળીને હું વિચાર કરીશ.
બહૂનાં મતમાજ્ઞાય વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ । યચ્છ્રેયસ્તદ્ધિ કર્તવ્યં કાર્યં કાર્યવિચક્ષણૈઃ
ઘણાં લોકોના મત જાણીને, વારંવાર વિચાર કરીને, જે સાચે શ્રેષ્ઠ હોય, એ કાર્ય કુશળ લોકો દ્વારા કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ તસ્યૈવં વચનં શ્રુત્વા વિરૂપાક્ષો મહાબલઃ । ઉવાચ તરસા વાક્યં રઞ્જયન્પૃથિવીપતિમ્
વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને, વિરૂપાક્ષ નામનો શક્તિશાળી યોદ્ધા રાજાને ખુશ કરવા માટે ઝડપથી બોલ્યો.
વિરૂપાક્ષ ઉવાચ રાજન્નારી વરાકીયં સા બ્રૂતે મદગર્વિતા । વિભીષિકામાત્રમિદં જ્ઞાતવ્યં વચનં ત્વયા
વિરૂપાક્ષ કહે છે: રાજા, એ સ્ત્રી, ગરીબ અને અહંકારથી ભરેલી, માત્ર ડરાવવાના શબ્દો બોલે છે; તમે એ જાણો.
કો બિભેતિ સ્ત્રિયો વાક્યૈર્દુરુક્તૈ રણદુર્મદૈઃ । અનૃતં સાહસં ચેતિ જાનન્નારીવિચેષ્ટિતમ્
યુદ્ધમાં કઠોર કે ઉગ્ર સ્ત્રીના શબ્દોથી કોણ ડરે? સ્ત્રીઓના ખોટા અને બેફાંસ વર્તન જાણીને, કોણ ડરે?
જિત્વા ત્રિભુવનં રાજન્નદ્ય કાન્તાભયેન વૈ । દીનત્વેઽપ્યયશો નૂનં વીરસ્ય ભુવને ભવેત્
રાજા, ત્રણેય લોક જીત્યા પછી, જો આજે તમે સ્ત્રીના ભયથી ડરી જાઓ, તો દુનિયામાં વીરને દુઃખમાં પણ નિશ્ચિતપણે અપમાન મળે છે.
તસ્માદ્યામ્યહમેકાકી યુદ્ધાય ચણ્ડિકાં પ્રતિ । હનિષ્યે તાં મહારાજ નિર્ભયો ભવ સામ્પ્રતમ્
એથી, હું એકલા જ ચંડિકા સામે યુદ્ધ કરવા જઈશ; હું એને મારી નાખીશ, મહારાજ—તમે હવે નિડર રહો.
સેનાવૃતોઽહં ગત્વા તાં શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વિવિધૈઃ કિલ । નિષૂદયામિ દુર્મર્ષાં ચણ્ડિકાં ચણ્ડવિક્રમામ્
મારી સેનાની સાથે જઈને, હું વિવિધ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી એ દુઃસહ અને ભયંકર ચંડિકાને પરાજિત કરીશ.
બદ્ધ્વા સર્પમયૈઃ પાશૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ । વશગા તુ સદા તે સ્યાત્પશ્ય રાજન્ બલં મમ
સર્પના રૂપના પાશથી બાંધીને, હું એને તમારી સામે લાવીશ; એ હંમેશા તમારી આજ્ઞામાં રહેશે—રાજા, મારા બળ જુઓ.
વ્યાસ ઉવાચ વિરૂપાક્ષવચઃ શ્રુત્વા દુર્ધરો વાક્યમબ્રવીત્ । સત્યમુક્તં વચો રાજન્ વિરૂપાક્ષેણ ધીમતા
વ્યાસ કહે છે: વિરૂપાક્ષના શબ્દો સાંભળીને, દુર્ધર બોલ્યો: સાચું કહ્યું છે, રાજા, વિરૂપાક્ષે સમજદારીથી વાત કરી છે.
મમાપિ વચનં શ્લક્ષ્ણં શ્રોતવ્યં ધીમતા ત્વયા । કામાતુરૈષા સુદતી લક્ષ્યતેઽપ્યનુમાનતઃ
મારા મીઠા શબ્દો પણ, બુદ્ધિશાળી, તું સાંભળવા યોગ્ય છે; આ સુંદર સ્ત્રીમાં ઇચ્છાની તીવ્રતા છે, જે અંદાજથી પણ સ્પષ્ટ થાય છે.
ભવત્યેવંવિધા કામં નાયિકા રૂપગર્વિતા । ભીષયિત્વા વરારોહા ત્વાં વશે કર્તુમિચ્છતિ
એવી સુંદરતા પર ગર્વ કરતી નાયિકા, તને ડરાવીને પોતાને વશમાં લેવા ઈચ્છે છે, હે શ્રેષ્ઠ.
હાવોઽયં માનિનીનાં વૈ તં વેત્તિ રસવિત્તમઃ । વક્રોક્તિરેષા કામિન્યાઃ પ્રિયં પ્રતિ પરાયણમ્
માનીન સ્ત્રીઓનો આ સ્વભાવ છે, અને રસના જાણકાર એ સમજતા હોય છે; પ્રેમમાં ડૂબેલી સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન સામે આવું વળગેલું બોલે છે.
વેત્તિ કોઽપિ નરઃ કામં કામશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ । યદુક્તં નામ બાણૈસ્ત્વા વધિષ્યે રણમૂર્ધનિ
પ્રેમશાસ્ત્રના જાણકાર પુરુષ જ સમજે છે, જ્યારે એ કહે છે, 'મું તને યુદ્ધમાં બાણોથી મારું.'
હેતુગર્ભમિદં વાક્યં જ્ઞાતવ્યં હેતુવિત્તમૈઃ । બાણાસ્તુ માનિનીનાં વૈ કટાક્ષા એવ વિશ્રુતાઃ
આ વાક્યમાં કારણ છુપાયેલું છે, અને એનું અર્થ જાણનાર જ એ સમજવા યોગ્ય છે; માનીન સ્ત્રીઓના બાણ તો આંખના કટાક્ષ તરીકે જાણીતા છે.
પુષ્પાઞ્જલિમયાશ્ચાન્યે વ્યંગ્યાનિ વચનાનિ ચ । કા શક્તિરન્યબાણાનાં પ્રેરણે ત્વયિ પાર્થિવ
ફૂલની અંજલિ જેવી બીજી વાતો પણ સંકેતરૂપ છે; હે રાજા, બીજા બાણોમાં તને પ્રેરવા માટે શું શક્તિ છે?
તાદૃશીનાં ન સા શક્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદિષુ । યયોક્તં નેત્રબાણૈસ્ત્વાં હનિષ્યે મન્દ પાર્થિવમ્
એવી સ્ત્રીઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય પર શક્તિ ધરતી નથી; એણે આંખના બાણથી કહ્યું, 'હે મૂર્ખ રાજા, હું તને મારું.'
વિપરીતં પરિજ્ઞાતં તેનારસવિદા કિલ । પાતયિષ્યામિ શય્યાયાં રણમય્યાં પતિં તવ
રસના જાણકાર એ ઉલટું સમજ્યા છે; 'હું તારા પતિને યુદ્ધની શય્યામાં પાડી દઈશ.'
વિપરીતરતિકીડાભાષણં જ્ઞેયમેવ તત્ । કરિષ્યે વિગતપ્રાણં યદુક્તં વચનં તયા
આવું બોલવું ઉલટા પ્રેમની રમતમાં આવે છે; એણે જે કહ્યું, 'હું એને જીવિત રાખીશ નહીં,' એ હું કરીશ.
વીર્યં પ્રાણા ઇતિ પ્રોક્તં તદ્વિહીનં ન ચાન્યથા । વ્યંગ્યાધિક્યેન વાક્યેન વરયત્યુત્તમા નૃપ
શક્તિ અને પ્રાણ એક જ ગણાય છે; એ વગર બીજું કંઈ શક્ય નથી; સંકેતભર્યા શબ્દોથી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી રાજાને પસંદ કરે છે.