મન્ત્ર્યુવાચ રાજન્ દેવી વરારોહા સિંહસ્યોપરિ સંસ્થિતા । અષ્ટાદશભુજા રમ્યા વરાયુધધરા પરા
મંત્રીએ કહ્યું: રાજા, સુંદર દેવી સિંહ પર ઉભી છે; તે અઢાર હાથવાળી, દૈવી શસ્ત્રો ધરાવતી, અતિ સુંદર અને શ્રેષ્ઠ છે.
સા મયોક્તા મહારાજ મહિષં ભજ ભામિનિ । મહિષી ભવ રાજ્ઞસ્ત્વં ત્રૈલોક્યાધિપતેઃ પ્રિયા
હું તેને કહ્યું, 'મહારાજ, સુંદર સ્ત્રી, મહિષને સ્વીકારો; ત્રણ લોકના સ્વામીના પ્રિય, રાજાની રાણી બની જાવ.'
પટ્ટરાજ્ઞી ત્વમેવાસ્ય ભવિતા નાત્ર સંશયઃ । સ તવાજ્ઞાકરો જાતો વશવર્તી ભવિષ્યતિ
તમે જ તેની મુખ્ય રાણી બનશો, એમાં કોઈ શંકા નથી; તે તમારી આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલશે અને તમારી વાત માને.
ત્રૈલોક્યવિભવં ભુક્ત્વા ચિરકાલં વરાનને । મહિષં પતિમાસાદ્ય યોષિતાં સુભગા ભવ
ત્રણ લોકનો વૈભવ લાંબા સમય સુધી માણો, સુંદર મુખવાળી, મહિષને પતિ બનાવી, સ્ત્રીઓમાં સૌભાગ્યશાળી બનો.
ઇતિ મદ્વચનં શ્રુત્વા સા સ્મયાવેશમોહિતા । મામુવાચ વિશાલાક્ષી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ
મારા શબ્દો સાંભળીને, વિશાળ આંખવાળી, સ્મિત અને મોહથી ભરાઈ, તેણે મને સ્મિત સાથે આ શબ્દો કહ્યું.
મહિષીગર્ભસમ્ભૂતં પશૂનામધમં કિલ । બલિં દાસ્યામ્યહં દેવ્યૈ સુરાણાં હિતકામ્યયા
મહિષીમાંથી જન્મેલો, પશુઓમાં સૌથી નીચો, હું તેને દેવી માટે યજ્ઞમાં અર્પણ કરીશ, દેવોનું કલ્યાણ ઈચ્છીને.
કા મૂઢા કામિની લોકે મહિષં વૈ પતિં ભજેત્ । માદૃશી મન્દબુદ્ધે કિં પશુભાવં ભજેદિહ
કઈ મૂર્ખ સ્ત્રી મહિષને પતિ તરીકે સ્વીકારશે? હું જેવી બૂઢી, અહીં પશુ સ્વભાવ કેમ સ્વીકારું?
મહિષી મહિષં નાથં સશૃઙ્ગા શૃઙ્ગસંયુતમ્ । કુરુતે ક્રન્દમાના વૈ નાહં તત્સદૃશી શઠા
મહિષી મહિષને, શૃંગોવાળા પતિને, રડાવે છે; હું એ કપટવાળી જેવી નથી.
કરિષ્યેઽહં મૃધે યુદ્ધં હનિષ્યે ત્વાં સુરાપ્રિયમ્ । ગચ્છ વા દુષ્ટ પાતાલં જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
હું યુદ્ધમાં લડીને તને, દેવોના દુશ્મનને, મારી નાખીશ; અથવા, દુષ્ટ, તું પાતાળમાં જા, જો તને જીવવું હોય.
પરુષં તુ તયા વાક્યમિત્યુક્તં નૃપ મત્તયા । તચ્છ્રુત્વાહં સમાયાતઃ પ્રવિચિન્ત્ય પુનઃ પુનઃ
તેણે રાજાને નશામાં કઠોર શબ્દો કહ્યું; એ સાંભળીને, હું વારંવાર વિચાર કરીને પાછો આવ્યો.
રસભઙ્ગં વિચિન્ત્યૈવ ન યુદ્ધં તુ મયા કૃતમ્ । આજ્ઞાં વિના તવાત્યન્તં કથં કુર્યાં વૃથોદ્યમમ્
વિઘ્નની ચિંતાથી હું યુદ્ધ કર્યું નહીં; તમારી આજ્ઞા વિના, હું કેમ વ્યર્થ પ્રયત્ન કરું?
સાતીવ ચ બલોન્મત્તા વર્તતે ભૂપ ભામિની । ભવિતવ્યં ન જાનામિ કિં વા ભાવિ ભવિષ્યતિ
તે બહુ જ શક્તિથી નશામાં છે, રાજા, સુંદર સ્ત્રી; શું થવું છે, કે શું થશે, એ મને ખબર નથી.
કાર્યેઽસ્મિંસ્ત્વં પ્રમાણં નો મન્ત્રોઽતીવ દુરાસદઃ । યુદ્ધં પલાયનં શ્રેયો ન જાનેઽહં વિનિશ્ચયમ્
આ કામમાં, તમે જ સાચા માર્ગદર્શક છો; મંત્ર તો બહુ જ અઘરો છે. યુદ્ધ કરવું કે પાછા હટવું—મને સાચો નિર્ણય ખબર નથી.
તામ્રકૃતં દેવીં પ્રતિ વિસ્રંસનવચનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મહિષો મદવિહ્વલઃ । મન્ત્રિવૃદ્ધાન્ સમાહૂય રાજા વચનમબ્રવીત્
તામ્રકૃતે દ્વારા દેવીને મુક્તિ માટે સંદેશ આપવાના શબ્દોની વાતનું વર્ણન. વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને મહિષો મદમાં મસ્ત થઈ ગયો; તેણે પોતાના મંત્રીઓ અને વૃદ્ધોને બોલાવીને રાજા તરીકે વાત કરી.
રાજોવાચ મન્ત્રિણઃ કિં ચ કર્તવ્યં વિશ્રબ્ધં બ્રૂત મા ચિરમ્ । આગતા દેવવિહિતા માયેયં શામ્બરીવ કિમ્
રાજા કહે છે: મંત્રીઓ, હવે શું કરવું જોઈએ? નિડર થઈને, વિલંબ કર્યા વિના કહો. દેવો દ્વારા લાવવામાં આવેલી આ માયા આવી છે—શું એ શાંબરી જેવી છે?
કાર્યેઽસ્મિન્નિપુણા યૂયમુપાયેષુ વિચક્ષણાઃ । સામાદિષુ ચ કર્તવ્યઃ કોઽત્ર મહ્યં બ્રુવન્તુ ચ
આ કાર્યમાં તમે બધા કુશળ અને ઉપાયોમાં પારંગત છો. સામ, દમ વગેરેમાં શું કરવું જોઈએ, એ મને કહો.
મન્ત્રિણ ઊચુઃ સત્યં સદૈવ વક્તવ્યં પ્રિયઞ્ચ નૃપસત્તમ । કાર્યં હિતકરં નૂનં વિચાર્ય વિબુધૈઃ કિલ
મંત્રીઓ કહે છે: હંમેશા સાચું બોલવું જોઈએ, રાજા, અને સાથે પ્રિય પણ. જે કાર્ય સાચે હિતકારક હોય, એ વિવેકી લોકો દ્વારા વિચારવું જોઈએ.
સત્યં ચ હિતકૃદ્રાજન્પ્રિયં ચાહિતકૃદ્ભવેત્ । યથૌષધં નૃણાં લોકે હ્યપ્રિયં રોગનાશનમ્
સાચું બોલવું હિત આપે છે, રાજા, પણ માત્ર પ્રિય બોલવું હાનિકારક થઈ શકે છે; જેમ કે દુઃખદ દવા રોગ નાશે છે.
સત્યસ્ય શ્રોતા મન્તા ચ દુર્લભઃ પૃથિવીપતે । વક્તાપિ દુર્લભઃ કામં બહવશ્ચાટુભાષકાઃ
સાચું સાંભળનાર કે એનું સલાહ આપનાર દુર્લભ છે, પૃથ્વીના રાજા; અને સાચું બોલનાર પણ દુર્લભ છે, જ્યારે ઘણા માત્ર મીઠા બોલે છે.
કથં બ્રૂમોઽત્ર નૃપતે વિચારે ગહને ત્વિહ । શુભં વાપ્યશુભં વાપિ કો વેત્તિ ભુવનત્રયે
રાજા, આ વિષય એટલો ઊંડો છે કે અમે શું કહીએ? ત્રણેય લોકમાં કોણ જાણે કે શું શુભ છે કે શું અશુભ?
રાજોવાચ સ્વસ્વમત્યનુસારેણ બ્રુવન્ત્વદ્ય પૃથક્પૃથક્ । યેષાં હિ યાદૃશો ભાવસ્તચ્છ્રુત્વા ચિન્તયામ્યહમ્
રાજા કહે છે: આજે, દરેક પોતાનું મત અલગથી કહો; દરેકના વિચારો સાંભળીને હું વિચાર કરીશ.
બહૂનાં મતમાજ્ઞાય વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ । યચ્છ્રેયસ્તદ્ધિ કર્તવ્યં કાર્યં કાર્યવિચક્ષણૈઃ
ઘણાં લોકોના મત જાણીને, વારંવાર વિચાર કરીને, જે સાચે શ્રેષ્ઠ હોય, એ કાર્ય કુશળ લોકો દ્વારા કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ તસ્યૈવં વચનં શ્રુત્વા વિરૂપાક્ષો મહાબલઃ । ઉવાચ તરસા વાક્યં રઞ્જયન્પૃથિવીપતિમ્
વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને, વિરૂપાક્ષ નામનો શક્તિશાળી યોદ્ધા રાજાને ખુશ કરવા માટે ઝડપથી બોલ્યો.
વિરૂપાક્ષ ઉવાચ રાજન્નારી વરાકીયં સા બ્રૂતે મદગર્વિતા । વિભીષિકામાત્રમિદં જ્ઞાતવ્યં વચનં ત્વયા
વિરૂપાક્ષ કહે છે: રાજા, એ સ્ત્રી, ગરીબ અને અહંકારથી ભરેલી, માત્ર ડરાવવાના શબ્દો બોલે છે; તમે એ જાણો.
કો બિભેતિ સ્ત્રિયો વાક્યૈર્દુરુક્તૈ રણદુર્મદૈઃ । અનૃતં સાહસં ચેતિ જાનન્નારીવિચેષ્ટિતમ્
યુદ્ધમાં કઠોર કે ઉગ્ર સ્ત્રીના શબ્દોથી કોણ ડરે? સ્ત્રીઓના ખોટા અને બેફાંસ વર્તન જાણીને, કોણ ડરે?
જિત્વા ત્રિભુવનં રાજન્નદ્ય કાન્તાભયેન વૈ । દીનત્વેઽપ્યયશો નૂનં વીરસ્ય ભુવને ભવેત્
રાજા, ત્રણેય લોક જીત્યા પછી, જો આજે તમે સ્ત્રીના ભયથી ડરી જાઓ, તો દુનિયામાં વીરને દુઃખમાં પણ નિશ્ચિતપણે અપમાન મળે છે.
તસ્માદ્યામ્યહમેકાકી યુદ્ધાય ચણ્ડિકાં પ્રતિ । હનિષ્યે તાં મહારાજ નિર્ભયો ભવ સામ્પ્રતમ્
એથી, હું એકલા જ ચંડિકા સામે યુદ્ધ કરવા જઈશ; હું એને મારી નાખીશ, મહારાજ—તમે હવે નિડર રહો.
સેનાવૃતોઽહં ગત્વા તાં શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વિવિધૈઃ કિલ । નિષૂદયામિ દુર્મર્ષાં ચણ્ડિકાં ચણ્ડવિક્રમામ્
મારી સેનાની સાથે જઈને, હું વિવિધ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી એ દુઃસહ અને ભયંકર ચંડિકાને પરાજિત કરીશ.
બદ્ધ્વા સર્પમયૈઃ પાશૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ । વશગા તુ સદા તે સ્યાત્પશ્ય રાજન્ બલં મમ
સર્પના રૂપના પાશથી બાંધીને, હું એને તમારી સામે લાવીશ; એ હંમેશા તમારી આજ્ઞામાં રહેશે—રાજા, મારા બળ જુઓ.
વ્યાસ ઉવાચ વિરૂપાક્ષવચઃ શ્રુત્વા દુર્ધરો વાક્યમબ્રવીત્ । સત્યમુક્તં વચો રાજન્ વિરૂપાક્ષેણ ધીમતા
વ્યાસ કહે છે: વિરૂપાક્ષના શબ્દો સાંભળીને, દુર્ધર બોલ્યો: સાચું કહ્યું છે, રાજા, વિરૂપાક્ષે સમજદારીથી વાત કરી છે.