અન્યથા ચેન્મતિર્મન્દ મહિષસ્ય દુરાત્મનઃ । તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં મરણાય કૃતાદરઃ
નહીં તો જો મહિષના દુષ્ટ મનમાં બીજું જ હોય, તો મારી સાથે યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને આવો અને મૃત્યુ સ્વીકારો.
મન્યસે સઙ્ગરે ભગ્ના દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ । દૈવં હિ કારણં તત્ર વરદાનં પ્રજાપતેઃ
તું માને છે કે વિષ્ણુ અને દેવતાઓ યુદ્ધમાં હારી ગયા; પણ એનું કારણ તો ભાગ્ય હતું—પ્રજાપતિએ આપેલું વરદાન.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ દેવ્યા વચઃ શ્રુત્વા ચિન્તયામાસ દાનવઃ । કિં કર્તવ્યં મયા યુદ્ધં ગન્તવ્યં વા નૃપં પ્રતિ
વ્યાસ કહે છે: દેવીના આ વચન સાંભળી દાનવે વિચાર કર્યો: હવે શું કરવું—યુદ્ધ કરું કે રાજા પાસે જાઉં?
વિવાહાર્થમિહાજ્ઞપ્તો રાજ્ઞા કામાતુરેણ વૈ । તત્કથં વિરસં કૃત્વા ગચ્છેયં નૃપસન્નિધૌ
મને તો રાજાએ કામના વશ થઈને લગ્ન માટે અહીં બોલાવ્યો છે; તો હવે રસ જ ન રહ્યો હોય તો હું રાજાના સમક્ષ કેવી રીતે જઈ શકું?
ઇયં બુદ્ધિઃ સમીચીના યદ્ વ્રજામિ કલિં વિના । યથાગતં તથા શીઘ્રં રાજ્ઞે સંવેદયામ્યહમ્
આ નિર્ણય યોગ્ય છે કે હું વિલંબ કર્યા વિના જાઉં; જ્યાં પહોંચું, ત્યાં તરત જ રાજાને જાણ કરી દઈશ.
સ પ્રમાણં પુનઃ કાર્યે રાજા મતિમતાં વરઃ । કરિષ્યતિ વિચાર્યૈવ સચિવૈર્નિપુણૈઃ સહ
બુદ્ધિશાળી રાજા ફરીથી વિચાર કરશે અને કુશળ મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને યોગ્ય પગલું લેશે.
સહસા ન મયા યુદ્ધં કર્તવ્યમનયા સહ । જયે પરાજયે વાપિ ભૂપતેરપ્રિયં ભવેત્
મારે તેની સાથે ઉતાવળમાં યુદ્ધ કરવું નહીં જોઈએ; જીત કે હાર, બંને રાજાને નાપસંદ પડશે.
યદિ માં સુન્દરી હન્યાદહં વા હન્મિ તાં પુનઃ । યેન કેનાપ્યુપાયેન સ કુપ્યેત્પાર્થિવઃ કિલ
જો સુંદર સ્ત્રી મને મારી નાખે, અથવા હું કોઈ રીતે તેને મારી નાખું, તો રાજા ચોક્કસ ગુસ્સે થશે.
તસ્માત્તત્રૈવ ગત્વાહં બોધયિષ્યામિ તં નૃપમ્ । યથાદ્યાભિહિતં દેવ્યા યથારુચિ કરોતુ સઃ
એથી હું ત્યાં જઈને રાજાને જાણ કરીશ; જેમ દેવીએ કહ્યું છે, તેમ તે પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે કરે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મેધાવી જગામ નૃપસન્નિધૌ । પ્રણમ્ય તમુવાચેદં કૃતાઞ્જલિરમાત્યકઃ
વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે વિચાર કરીને બુદ્ધિશાળી રાજા પાસે ગયો, નમસ્કાર કરીને હાથ જોડીને આ શબ્દો બોલ્યા.
મન્ત્ર્યુવાચ રાજન્ દેવી વરારોહા સિંહસ્યોપરિ સંસ્થિતા । અષ્ટાદશભુજા રમ્યા વરાયુધધરા પરા
મંત્રીએ કહ્યું: રાજા, સુંદર દેવી સિંહ પર ઉભી છે; તે અઢાર હાથવાળી, દૈવી શસ્ત્રો ધરાવતી, અતિ સુંદર અને શ્રેષ્ઠ છે.
સા મયોક્તા મહારાજ મહિષં ભજ ભામિનિ । મહિષી ભવ રાજ્ઞસ્ત્વં ત્રૈલોક્યાધિપતેઃ પ્રિયા
હું તેને કહ્યું, 'મહારાજ, સુંદર સ્ત્રી, મહિષને સ્વીકારો; ત્રણ લોકના સ્વામીના પ્રિય, રાજાની રાણી બની જાવ.'
પટ્ટરાજ્ઞી ત્વમેવાસ્ય ભવિતા નાત્ર સંશયઃ । સ તવાજ્ઞાકરો જાતો વશવર્તી ભવિષ્યતિ
તમે જ તેની મુખ્ય રાણી બનશો, એમાં કોઈ શંકા નથી; તે તમારી આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલશે અને તમારી વાત માને.
ત્રૈલોક્યવિભવં ભુક્ત્વા ચિરકાલં વરાનને । મહિષં પતિમાસાદ્ય યોષિતાં સુભગા ભવ
ત્રણ લોકનો વૈભવ લાંબા સમય સુધી માણો, સુંદર મુખવાળી, મહિષને પતિ બનાવી, સ્ત્રીઓમાં સૌભાગ્યશાળી બનો.
ઇતિ મદ્વચનં શ્રુત્વા સા સ્મયાવેશમોહિતા । મામુવાચ વિશાલાક્ષી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ
મારા શબ્દો સાંભળીને, વિશાળ આંખવાળી, સ્મિત અને મોહથી ભરાઈ, તેણે મને સ્મિત સાથે આ શબ્દો કહ્યું.
મહિષીગર્ભસમ્ભૂતં પશૂનામધમં કિલ । બલિં દાસ્યામ્યહં દેવ્યૈ સુરાણાં હિતકામ્યયા
મહિષીમાંથી જન્મેલો, પશુઓમાં સૌથી નીચો, હું તેને દેવી માટે યજ્ઞમાં અર્પણ કરીશ, દેવોનું કલ્યાણ ઈચ્છીને.
કા મૂઢા કામિની લોકે મહિષં વૈ પતિં ભજેત્ । માદૃશી મન્દબુદ્ધે કિં પશુભાવં ભજેદિહ
કઈ મૂર્ખ સ્ત્રી મહિષને પતિ તરીકે સ્વીકારશે? હું જેવી બૂઢી, અહીં પશુ સ્વભાવ કેમ સ્વીકારું?
મહિષી મહિષં નાથં સશૃઙ્ગા શૃઙ્ગસંયુતમ્ । કુરુતે ક્રન્દમાના વૈ નાહં તત્સદૃશી શઠા
મહિષી મહિષને, શૃંગોવાળા પતિને, રડાવે છે; હું એ કપટવાળી જેવી નથી.
કરિષ્યેઽહં મૃધે યુદ્ધં હનિષ્યે ત્વાં સુરાપ્રિયમ્ । ગચ્છ વા દુષ્ટ પાતાલં જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
હું યુદ્ધમાં લડીને તને, દેવોના દુશ્મનને, મારી નાખીશ; અથવા, દુષ્ટ, તું પાતાળમાં જા, જો તને જીવવું હોય.
પરુષં તુ તયા વાક્યમિત્યુક્તં નૃપ મત્તયા । તચ્છ્રુત્વાહં સમાયાતઃ પ્રવિચિન્ત્ય પુનઃ પુનઃ
તેણે રાજાને નશામાં કઠોર શબ્દો કહ્યું; એ સાંભળીને, હું વારંવાર વિચાર કરીને પાછો આવ્યો.
રસભઙ્ગં વિચિન્ત્યૈવ ન યુદ્ધં તુ મયા કૃતમ્ । આજ્ઞાં વિના તવાત્યન્તં કથં કુર્યાં વૃથોદ્યમમ્
વિઘ્નની ચિંતાથી હું યુદ્ધ કર્યું નહીં; તમારી આજ્ઞા વિના, હું કેમ વ્યર્થ પ્રયત્ન કરું?
સાતીવ ચ બલોન્મત્તા વર્તતે ભૂપ ભામિની । ભવિતવ્યં ન જાનામિ કિં વા ભાવિ ભવિષ્યતિ
તે બહુ જ શક્તિથી નશામાં છે, રાજા, સુંદર સ્ત્રી; શું થવું છે, કે શું થશે, એ મને ખબર નથી.
કાર્યેઽસ્મિંસ્ત્વં પ્રમાણં નો મન્ત્રોઽતીવ દુરાસદઃ । યુદ્ધં પલાયનં શ્રેયો ન જાનેઽહં વિનિશ્ચયમ્
આ કામમાં, તમે જ સાચા માર્ગદર્શક છો; મંત્ર તો બહુ જ અઘરો છે. યુદ્ધ કરવું કે પાછા હટવું—મને સાચો નિર્ણય ખબર નથી.
તામ્રકૃતં દેવીં પ્રતિ વિસ્રંસનવચનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મહિષો મદવિહ્વલઃ । મન્ત્રિવૃદ્ધાન્ સમાહૂય રાજા વચનમબ્રવીત્
તામ્રકૃતે દ્વારા દેવીને મુક્તિ માટે સંદેશ આપવાના શબ્દોની વાતનું વર્ણન. વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને મહિષો મદમાં મસ્ત થઈ ગયો; તેણે પોતાના મંત્રીઓ અને વૃદ્ધોને બોલાવીને રાજા તરીકે વાત કરી.
રાજોવાચ મન્ત્રિણઃ કિં ચ કર્તવ્યં વિશ્રબ્ધં બ્રૂત મા ચિરમ્ । આગતા દેવવિહિતા માયેયં શામ્બરીવ કિમ્
રાજા કહે છે: મંત્રીઓ, હવે શું કરવું જોઈએ? નિડર થઈને, વિલંબ કર્યા વિના કહો. દેવો દ્વારા લાવવામાં આવેલી આ માયા આવી છે—શું એ શાંબરી જેવી છે?
કાર્યેઽસ્મિન્નિપુણા યૂયમુપાયેષુ વિચક્ષણાઃ । સામાદિષુ ચ કર્તવ્યઃ કોઽત્ર મહ્યં બ્રુવન્તુ ચ
આ કાર્યમાં તમે બધા કુશળ અને ઉપાયોમાં પારંગત છો. સામ, દમ વગેરેમાં શું કરવું જોઈએ, એ મને કહો.
મન્ત્રિણ ઊચુઃ સત્યં સદૈવ વક્તવ્યં પ્રિયઞ્ચ નૃપસત્તમ । કાર્યં હિતકરં નૂનં વિચાર્ય વિબુધૈઃ કિલ
મંત્રીઓ કહે છે: હંમેશા સાચું બોલવું જોઈએ, રાજા, અને સાથે પ્રિય પણ. જે કાર્ય સાચે હિતકારક હોય, એ વિવેકી લોકો દ્વારા વિચારવું જોઈએ.
સત્યં ચ હિતકૃદ્રાજન્પ્રિયં ચાહિતકૃદ્ભવેત્ । યથૌષધં નૃણાં લોકે હ્યપ્રિયં રોગનાશનમ્
સાચું બોલવું હિત આપે છે, રાજા, પણ માત્ર પ્રિય બોલવું હાનિકારક થઈ શકે છે; જેમ કે દુઃખદ દવા રોગ નાશે છે.
સત્યસ્ય શ્રોતા મન્તા ચ દુર્લભઃ પૃથિવીપતે । વક્તાપિ દુર્લભઃ કામં બહવશ્ચાટુભાષકાઃ
સાચું સાંભળનાર કે એનું સલાહ આપનાર દુર્લભ છે, પૃથ્વીના રાજા; અને સાચું બોલનાર પણ દુર્લભ છે, જ્યારે ઘણા માત્ર મીઠા બોલે છે.
કથં બ્રૂમોઽત્ર નૃપતે વિચારે ગહને ત્વિહ । શુભં વાપ્યશુભં વાપિ કો વેત્તિ ભુવનત્રયે
રાજા, આ વિષય એટલો ઊંડો છે કે અમે શું કહીએ? ત્રણેય લોકમાં કોણ જાણે કે શું શુભ છે કે શું અશુભ?