કામિન્યા મરણં ક્લીબરતિદં શૂરદુઃખદમ્ । પ્રાર્થિતં પ્રભુણા તેન મહિષેણાત્મબુદ્ધિના
કામના ધરાવતી સ્ત્રીના હાથેથી મૃત્યુ માગવું એ નિર્બળતા છે, વીરને તો એ દુઃખદાયી છે; મહિષે પોતાને બુદ્ધિશાળી માનીને આવું કર્યું.
તસ્માત્સ્ત્રીરૂપમાધાય કાર્યં કર્તુમુપાગતા । કથં બિભેમિ ત્વદ્વાક્યૈર્ધર્મશાસ્ત્રવિરોધકૈઃ
એથી જ હું સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને મારું કાર્ય કરવા આવી છું; તારા એવા વચનોને હું કેમ ડરું, જે ધર્મશાસ્ત્રના વિરોધી છે?
વિપરીતં યદા દૈવં તૃણં વજ્રસમં ભવેત્ । વિધિશ્ચેત્સુમુખઃ કામં કુલિશં તૂલવત્તદા
જ્યારે ભાગ્ય વિરુદ્ધ હોય ત્યારે ઘાસનું તણું પણ વજ્ર જેવું ભારી બની જાય છે; અને જ્યારે વિધિ પ્રસન્ન હોય ત્યારે વજ્ર પણ તુલા જેટલું હલકું લાગે છે.
કિં સૈન્યૈરાયુધૈઃ કિં વા પ્રપઞ્ચૈર્દુર્ગસેવનૈઃ । મરણં સામ્પ્રતં યસ્ય તસ્ય સૈન્યૈસ્તુ કિં ફલમ્
સૈન્ય અને શસ્ત્રો કે કિલ્લાની રક્ષા—આ બધાનું શું કામ? જેને હવે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તેને સૈન્યથી શું લાભ?
યદાયં દેહસમ્બન્ધો જીવસ્ય કાલયોગતઃ । તદૈવ લિખિતં સર્વં સુખં દુઃખં તથા મૃતિઃ
જ્યારે સમય પ્રમાણે આત્મા શરીર સાથે જોડાય છે, ત્યારે સુખ, દુઃખ અને મૃત્યુ—બધું જ એ સમયે લખાઈ જાય છે.
યસ્ય યેન પ્રકારેણ મરણં દૈવનિર્મિતમ્ । તસ્ય તેનૈવ જાયેત નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ
જેના માટે જે રીતે મૃત્યુ નક્કી થયું હોય, એ એ જ રીતે થશે, બીજું રીતે નહીં—આ નિશ્ચિત છે.
બ્રહ્માદીનાં યથા કાલે નાશોત્પત્તી વિનિર્મિતે । તથૈવ ભવતઃ કામં કિમન્યેષાં વિચાર્યતે
જેમ બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ સમય પ્રમાણે નક્કી છે, તેમ તારો પણ છે; બીજાના વિષયમાં શું વિચારવું?
યે મૃત્યુધર્મિણસ્તેષાં વરદાનેન દર્પિતાઃ । મરિષ્યામો ન મન્યન્તે તે મૂઢા મન્દચેતસઃ
જે મરણશીલ છે પણ વરદાનથી ઘમંડમાં આવી જાય છે, તેઓ મૂર્ખાઈથી માને છે કે આપણે મરશું નહીં; એમના મન પણ મંદ છે.
તસ્માદ્ ગચ્છ નૃપં બ્રૂહિ વચનં મમ સત્વરમ્ । યદાજ્ઞાપયતે ભૂપસ્તત્કર્તવ્યં ત્વયા કિલ
એથી તું જલ્દી જઇને રાજાને મારા વચન કહી દેજે: રાજા જે આજ્ઞા આપે, એ તારે કરવું જ પડશે.
મઘવા સ્વર્ગમાપ્નોતુ દેવાઃ સન્તુ હવિર્ભુજઃ । યૂયં પ્રયાત પાતાલં યદિ જીવિતુમિચ્છથ
ઇન્દ્રે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે, દેવતાઓ હવનના ભાગ મેળવે; પણ જો તમે જીવવા માંગતા હો તો પાતાળમાં જાવ.
અન્યથા ચેન્મતિર્મન્દ મહિષસ્ય દુરાત્મનઃ । તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં મરણાય કૃતાદરઃ
નહીં તો જો મહિષના દુષ્ટ મનમાં બીજું જ હોય, તો મારી સાથે યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને આવો અને મૃત્યુ સ્વીકારો.
મન્યસે સઙ્ગરે ભગ્ના દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ । દૈવં હિ કારણં તત્ર વરદાનં પ્રજાપતેઃ
તું માને છે કે વિષ્ણુ અને દેવતાઓ યુદ્ધમાં હારી ગયા; પણ એનું કારણ તો ભાગ્ય હતું—પ્રજાપતિએ આપેલું વરદાન.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ દેવ્યા વચઃ શ્રુત્વા ચિન્તયામાસ દાનવઃ । કિં કર્તવ્યં મયા યુદ્ધં ગન્તવ્યં વા નૃપં પ્રતિ
વ્યાસ કહે છે: દેવીના આ વચન સાંભળી દાનવે વિચાર કર્યો: હવે શું કરવું—યુદ્ધ કરું કે રાજા પાસે જાઉં?
વિવાહાર્થમિહાજ્ઞપ્તો રાજ્ઞા કામાતુરેણ વૈ । તત્કથં વિરસં કૃત્વા ગચ્છેયં નૃપસન્નિધૌ
મને તો રાજાએ કામના વશ થઈને લગ્ન માટે અહીં બોલાવ્યો છે; તો હવે રસ જ ન રહ્યો હોય તો હું રાજાના સમક્ષ કેવી રીતે જઈ શકું?
ઇયં બુદ્ધિઃ સમીચીના યદ્ વ્રજામિ કલિં વિના । યથાગતં તથા શીઘ્રં રાજ્ઞે સંવેદયામ્યહમ્
આ નિર્ણય યોગ્ય છે કે હું વિલંબ કર્યા વિના જાઉં; જ્યાં પહોંચું, ત્યાં તરત જ રાજાને જાણ કરી દઈશ.
સ પ્રમાણં પુનઃ કાર્યે રાજા મતિમતાં વરઃ । કરિષ્યતિ વિચાર્યૈવ સચિવૈર્નિપુણૈઃ સહ
બુદ્ધિશાળી રાજા ફરીથી વિચાર કરશે અને કુશળ મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને યોગ્ય પગલું લેશે.
સહસા ન મયા યુદ્ધં કર્તવ્યમનયા સહ । જયે પરાજયે વાપિ ભૂપતેરપ્રિયં ભવેત્
મારે તેની સાથે ઉતાવળમાં યુદ્ધ કરવું નહીં જોઈએ; જીત કે હાર, બંને રાજાને નાપસંદ પડશે.
યદિ માં સુન્દરી હન્યાદહં વા હન્મિ તાં પુનઃ । યેન કેનાપ્યુપાયેન સ કુપ્યેત્પાર્થિવઃ કિલ
જો સુંદર સ્ત્રી મને મારી નાખે, અથવા હું કોઈ રીતે તેને મારી નાખું, તો રાજા ચોક્કસ ગુસ્સે થશે.
તસ્માત્તત્રૈવ ગત્વાહં બોધયિષ્યામિ તં નૃપમ્ । યથાદ્યાભિહિતં દેવ્યા યથારુચિ કરોતુ સઃ
એથી હું ત્યાં જઈને રાજાને જાણ કરીશ; જેમ દેવીએ કહ્યું છે, તેમ તે પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે કરે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મેધાવી જગામ નૃપસન્નિધૌ । પ્રણમ્ય તમુવાચેદં કૃતાઞ્જલિરમાત્યકઃ
વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે વિચાર કરીને બુદ્ધિશાળી રાજા પાસે ગયો, નમસ્કાર કરીને હાથ જોડીને આ શબ્દો બોલ્યા.
મન્ત્ર્યુવાચ રાજન્ દેવી વરારોહા સિંહસ્યોપરિ સંસ્થિતા । અષ્ટાદશભુજા રમ્યા વરાયુધધરા પરા
મંત્રીએ કહ્યું: રાજા, સુંદર દેવી સિંહ પર ઉભી છે; તે અઢાર હાથવાળી, દૈવી શસ્ત્રો ધરાવતી, અતિ સુંદર અને શ્રેષ્ઠ છે.
સા મયોક્તા મહારાજ મહિષં ભજ ભામિનિ । મહિષી ભવ રાજ્ઞસ્ત્વં ત્રૈલોક્યાધિપતેઃ પ્રિયા
હું તેને કહ્યું, 'મહારાજ, સુંદર સ્ત્રી, મહિષને સ્વીકારો; ત્રણ લોકના સ્વામીના પ્રિય, રાજાની રાણી બની જાવ.'
પટ્ટરાજ્ઞી ત્વમેવાસ્ય ભવિતા નાત્ર સંશયઃ । સ તવાજ્ઞાકરો જાતો વશવર્તી ભવિષ્યતિ
તમે જ તેની મુખ્ય રાણી બનશો, એમાં કોઈ શંકા નથી; તે તમારી આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલશે અને તમારી વાત માને.
ત્રૈલોક્યવિભવં ભુક્ત્વા ચિરકાલં વરાનને । મહિષં પતિમાસાદ્ય યોષિતાં સુભગા ભવ
ત્રણ લોકનો વૈભવ લાંબા સમય સુધી માણો, સુંદર મુખવાળી, મહિષને પતિ બનાવી, સ્ત્રીઓમાં સૌભાગ્યશાળી બનો.
ઇતિ મદ્વચનં શ્રુત્વા સા સ્મયાવેશમોહિતા । મામુવાચ વિશાલાક્ષી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ
મારા શબ્દો સાંભળીને, વિશાળ આંખવાળી, સ્મિત અને મોહથી ભરાઈ, તેણે મને સ્મિત સાથે આ શબ્દો કહ્યું.
મહિષીગર્ભસમ્ભૂતં પશૂનામધમં કિલ । બલિં દાસ્યામ્યહં દેવ્યૈ સુરાણાં હિતકામ્યયા
મહિષીમાંથી જન્મેલો, પશુઓમાં સૌથી નીચો, હું તેને દેવી માટે યજ્ઞમાં અર્પણ કરીશ, દેવોનું કલ્યાણ ઈચ્છીને.
કા મૂઢા કામિની લોકે મહિષં વૈ પતિં ભજેત્ । માદૃશી મન્દબુદ્ધે કિં પશુભાવં ભજેદિહ
કઈ મૂર્ખ સ્ત્રી મહિષને પતિ તરીકે સ્વીકારશે? હું જેવી બૂઢી, અહીં પશુ સ્વભાવ કેમ સ્વીકારું?
મહિષી મહિષં નાથં સશૃઙ્ગા શૃઙ્ગસંયુતમ્ । કુરુતે ક્રન્દમાના વૈ નાહં તત્સદૃશી શઠા
મહિષી મહિષને, શૃંગોવાળા પતિને, રડાવે છે; હું એ કપટવાળી જેવી નથી.
કરિષ્યેઽહં મૃધે યુદ્ધં હનિષ્યે ત્વાં સુરાપ્રિયમ્ । ગચ્છ વા દુષ્ટ પાતાલં જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
હું યુદ્ધમાં લડીને તને, દેવોના દુશ્મનને, મારી નાખીશ; અથવા, દુષ્ટ, તું પાતાળમાં જા, જો તને જીવવું હોય.
પરુષં તુ તયા વાક્યમિત્યુક્તં નૃપ મત્તયા । તચ્છ્રુત્વાહં સમાયાતઃ પ્રવિચિન્ત્ય પુનઃ પુનઃ
તેણે રાજાને નશામાં કઠોર શબ્દો કહ્યું; એ સાંભળીને, હું વારંવાર વિચાર કરીને પાછો આવ્યો.