મા ગર્વં કુરુ દુષ્ટાત્મન્ યન્મેઽસ્તિ બ્રહ્મણો વરઃ । સ્ત્રીવધ્યત્વે ત્વયા મૂઢ પીડિતાઃ સુરસત્તમાઃ
દુષ્ટ મનાવાળો, તને બ્રહ્માજીનું વર્દાન મળ્યું છે એ વાતે ઘમંડ ન કર; તારા દુષ્કર્મોથી દેવતાઓ દુઃખી થયા છે, કેમ કે તું સ્ત્રીના હાથેથી મરતો નથી.
કર્તવ્યં વચનં ધાતુસ્તેનાહં ત્વામુપાગતા । સ્ત્રીરૂપમતુલં કૃત્વા સત્યં હન્તું કૃતાગસમ્
સૃષ્ટિકર્તાનું વચન પૂરું કરવું જ જરૂરી છે, એ માટે જ હું તારી પાસે આવી છું; અનન્ય સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને, સાચે જ પાપીને સંહારવા.
યથેચ્છં ગચ્છ વા મૂઢ પાતાલં પન્નગાવૃતમ્ । હિત્વા ભૂસુરસદ્માદ્ય જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
મૂર્ખ, તને જ્યાં મન થાય ત્યાં જા—સર્પોથી ભરેલા પાતાળમાં પણ ઉતરી જા, જો તને જીવવું હોય તો, આજે દેવતાઓની સભા છોડી દે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ સ તતો દેવ્યા મન્ત્રિશ્રેષ્ઠો બલાન્વિતઃ । પ્રત્યુવાચ નિશમ્યાસૌ વચનં હેતુગર્ભિતમ્
વ્યાસજી કહે છે: દેવીના આ શબ્દો સાંભળીને, શક્તિશાળી મુખ્ય મંત્રીએ, કારણસભર વાતો સાંભળી, જવાબ આપ્યો.
દેવિ સ્ત્રીસદૃશં વાક્યં બ્રૂષે ત્વં મદગર્વિતા । ક્વાસૌ ક્વ ત્વં કથં યુદ્ધમસમ્ભાવ્યમિદં કિલ
દેવી, તું સ્ત્રીને યોગ્ય એવા શબ્દો બોલી રહી છે, સૌંદર્યના ઘમંડથી; એ મહિષ અને તું—એમાં શું સરખામણી? આવું યુદ્ધ શક્ય જ નથી.
એકાકિની પુનર્બાલા પ્રારબ્ધયૌવના મૃદુઃ । મહિષોઽસૌ મહાકાયો દુર્વિભાવ્યં હિ સઙ્ગતમ્
તું એકલી, હજુ કિશોરી, યુવાનીની શરૂઆતમાં, નાજુક છે; મહિષ તો વિશાળ શરીરવાળો છે—આવો સામનો કલ્પનાથી પણ બહાર છે.
સૈન્યં બહુવિધં તસ્ય હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્ । પદાતિગણસંવિદ્ધં નાનાયુધવિરાજિતમ્
મહિષનું સેના બહુ મોટી છે, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરપૂર છે, પગદળોની ગોઠવણી છે, અને અનેક શસ્ત્રોથી શોભાયમાન છે.
કઃ શ્રમઃ કરિરાજસ્ય માલતીપુષ્પમર્દને । મારણે તવ વામોરુ મહિષસ્ય તથા રણે
હાથીના રાજાને માળતીના ફૂલને મસળવામાં શું મહેનત પડે? એ જ રીતે, મહિષ માટે તને યુદ્ધમાં મારવું કેટલું સહેલું છે, ઓ સુશોભિત જાંઘવાળી!
યદિ ત્વાં પરુષં વાક્યં બ્રવીમિ સ્વલ્પમપ્યહમ્ । શૃઙ્ગારે તદ્વિરુદ્ધં હિ રસભઙ્ગાદ્બિભેમ્યહમ્
જો હું તને થોડુંક પણ કઠોર બોલું, તો મને ભય છે કે પ્રેમભાવ બગડી જશે, કેમ કે આવા શબ્દો પ્રેમના વિરુદ્ધ છે.
રાજાસ્માકં સુરરિપુર્વર્તતે ત્વયિ ભક્તિમાન્ । સામમેવ મયા વાચ્યં દાનયુક્તં તથા વચઃ
અમારો રાજા, દેવતાઓનો દુશ્મન, તારા પર મોહિત છે; તેથી, મને પણ નમ્ર અને સમજદારીભર્યા શબ્દો બોલવા પડે છે.
નોચેદ્ધન્મ્યહમદ્યૈવ બાણેન ત્વાં મૃષાવદામ્ । મિથ્યાભિમાનચતુરાં રૂપયૌવનગર્વિતામ્
નહીંતર, હું આજે જ તને તીરથી મારી નાખીશ, તું ખોટું બોલે છે, ખોટા ઘમંડમાં ચાલાક બની, સૌંદર્ય અને યુવાની પર ગર્વ કરે છે.
સ્વામી મે મોહિતઃ શ્રુત્વા રૂપં તે ભુવનાતિગમ્ । તત્પ્રિયાર્થં પ્રિયં કામં વક્તવ્યં ત્વયિ યન્મયા
મારો સ્વામી, તારા રૂપને જોઈને, જે જગતને પણ હરાવે છે, મોહમાં પડી ગયો છે; એના પ્રિય માટે, મને તને જે ગમે એ બધું કહેવું પડે છે.
રાજ્યં તવ ધનં સર્વં દાસસ્તે મહિષઃ કિલ । કુરુ ભાવં વિશાલાક્ષિ ત્યક્ત્વા રોષં મૃતિપ્રદમ્
રાજ્ય, બધું ધન—even મહિષ પોતે તારો દાસ બનશે; ઓ વિશાળ નેત્રવાળી, મરણદાયક રોષ છોડીને, તેને સ્વીકારી લે.
પતામિ પાદયોસ્તેઽહં ભક્તિભાવેન ભામિનિ । પટ્ટરાજ્ઞી મહારાજ્ઞો ભવ શીઘ્રં શુચિસ્મિતે
હું તારા પગે ભક્તિભાવથી પડી જાઉં છું, ઓ તેજસ્વિ; તરત જ મહારાજાની મુખ્ય રાણી બની જા, ઓ સુંદર સ્મિતવાળી.
ત્રૈલોક્યવિભવં સર્વં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમનાવિલમ્ । સુખં સંસારજં સર્વં મહિષસ્ય પરિગ્રહાત્
તારે મહિષને સ્વીકારી લે તો, તને ત્રણેય લોકનું બધું વૈભવ અને સંસારના બધા સુખો સરળતાથી મળી જશે.
દેવ્યુવાચ શૃણુ સાચિવ વક્ષ્યામિ વાક્યાનાં સારમુત્તમમ્ । શાસ્ત્રદૃષ્ટેન માર્ગેણ ચાતુર્યમનુચિન્ત્ય ચ
દેવી બોલી: ઓ મંત્રી, સાંભળ, હું તને શ્રેષ્ઠ અને સારાંશરૂપ વાત કહું છું, શાસ્ત્રમાં બતાવેલા માર્ગ અને બુદ્ધિ બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને.
મહિષસ્ય પ્રધાનસ્ત્વં મયા જ્ઞાતં ધિયા કિલ । પશુબુદ્ધિસ્વભાવોઽસિ વચનાત્તવ સામ્પ્રતમ્
મને સમજાયું છે કે મહિષનું મુખ્યત્વ તારી જ કારણે છે; તું તો સાચે જ પશુ જેવી બુદ્ધિ ધરાવતો છે, જેવું તું બોલ્યો છે એમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે.
મન્ત્રિણસ્ત્વાદૃશા યસ્ય સ કથં બુદ્ધિમાન્ભવેત્ । ઉભયોઃ સદૃશો યોગઃ કૃતોઽયં વિધિના કિલ
જેના મંત્રી તારા જેવા હોય, એ કદી બુદ્ધિશાળી કેવી રીતે ગણાય? ભાગ્યે તો તને અને તારા સ્વામી બંનેને સરખા જ બનાવી દીધા છે.
યદુક્તં સ્ત્રીસ્વભાવાસિ તદ્વિચારસ્ય મૂઢ કિમ્ । પુમાન્નાહં તત્સ્વભાવાભવંસ્ત્રીવેષધારિણી
તું કહ્યું કે હું સ્ત્રીસ્વભાવ ધરાવું છું—એવું વિચારીને શું મૂર્ખાઈ છે? હું પુરુષ નથી, એ સ્વભાવ પણ નથી; હું તો માત્ર સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.
યાચિતં મરણં પૂર્વં સ્ત્રિયા ત્વત્પ્રભુણા યથા । તસ્માન્મન્યેઽતિમૂર્ખોઽસૌ ન વીરરસવિત્તમઃ
પહેલાં તારા સ્વામીએ એક સ્ત્રી પાસેથી મૃત્યુ માગ્યું હતું; એટલે હું તેને બહુ જ મૂર્ખ માનું છું, વીરતા જાણનારો તો એ નથી.
કામિન્યા મરણં ક્લીબરતિદં શૂરદુઃખદમ્ । પ્રાર્થિતં પ્રભુણા તેન મહિષેણાત્મબુદ્ધિના
કામના ધરાવતી સ્ત્રીના હાથેથી મૃત્યુ માગવું એ નિર્બળતા છે, વીરને તો એ દુઃખદાયી છે; મહિષે પોતાને બુદ્ધિશાળી માનીને આવું કર્યું.
તસ્માત્સ્ત્રીરૂપમાધાય કાર્યં કર્તુમુપાગતા । કથં બિભેમિ ત્વદ્વાક્યૈર્ધર્મશાસ્ત્રવિરોધકૈઃ
એથી જ હું સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને મારું કાર્ય કરવા આવી છું; તારા એવા વચનોને હું કેમ ડરું, જે ધર્મશાસ્ત્રના વિરોધી છે?
વિપરીતં યદા દૈવં તૃણં વજ્રસમં ભવેત્ । વિધિશ્ચેત્સુમુખઃ કામં કુલિશં તૂલવત્તદા
જ્યારે ભાગ્ય વિરુદ્ધ હોય ત્યારે ઘાસનું તણું પણ વજ્ર જેવું ભારી બની જાય છે; અને જ્યારે વિધિ પ્રસન્ન હોય ત્યારે વજ્ર પણ તુલા જેટલું હલકું લાગે છે.
કિં સૈન્યૈરાયુધૈઃ કિં વા પ્રપઞ્ચૈર્દુર્ગસેવનૈઃ । મરણં સામ્પ્રતં યસ્ય તસ્ય સૈન્યૈસ્તુ કિં ફલમ્
સૈન્ય અને શસ્ત્રો કે કિલ્લાની રક્ષા—આ બધાનું શું કામ? જેને હવે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તેને સૈન્યથી શું લાભ?
યદાયં દેહસમ્બન્ધો જીવસ્ય કાલયોગતઃ । તદૈવ લિખિતં સર્વં સુખં દુઃખં તથા મૃતિઃ
જ્યારે સમય પ્રમાણે આત્મા શરીર સાથે જોડાય છે, ત્યારે સુખ, દુઃખ અને મૃત્યુ—બધું જ એ સમયે લખાઈ જાય છે.
યસ્ય યેન પ્રકારેણ મરણં દૈવનિર્મિતમ્ । તસ્ય તેનૈવ જાયેત નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ
જેના માટે જે રીતે મૃત્યુ નક્કી થયું હોય, એ એ જ રીતે થશે, બીજું રીતે નહીં—આ નિશ્ચિત છે.
બ્રહ્માદીનાં યથા કાલે નાશોત્પત્તી વિનિર્મિતે । તથૈવ ભવતઃ કામં કિમન્યેષાં વિચાર્યતે
જેમ બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ સમય પ્રમાણે નક્કી છે, તેમ તારો પણ છે; બીજાના વિષયમાં શું વિચારવું?
યે મૃત્યુધર્મિણસ્તેષાં વરદાનેન દર્પિતાઃ । મરિષ્યામો ન મન્યન્તે તે મૂઢા મન્દચેતસઃ
જે મરણશીલ છે પણ વરદાનથી ઘમંડમાં આવી જાય છે, તેઓ મૂર્ખાઈથી માને છે કે આપણે મરશું નહીં; એમના મન પણ મંદ છે.
તસ્માદ્ ગચ્છ નૃપં બ્રૂહિ વચનં મમ સત્વરમ્ । યદાજ્ઞાપયતે ભૂપસ્તત્કર્તવ્યં ત્વયા કિલ
એથી તું જલ્દી જઇને રાજાને મારા વચન કહી દેજે: રાજા જે આજ્ઞા આપે, એ તારે કરવું જ પડશે.
મઘવા સ્વર્ગમાપ્નોતુ દેવાઃ સન્તુ હવિર્ભુજઃ । યૂયં પ્રયાત પાતાલં યદિ જીવિતુમિચ્છથ
ઇન્દ્રે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે, દેવતાઓ હવનના ભાગ મેળવે; પણ જો તમે જીવવા માંગતા હો તો પાતાળમાં જાવ.