તસ્માદિહાગતાસ્મ્યદ્ય તદ્વધાર્થં કૃતોદ્યમા । એકાકિની ન સૈન્યેન સંયુતા મન્ત્રિસત્તમ
એ કારણે, આજે હું અહીં આવી છું, એના સંહાર માટે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ થઈ. હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, હું એકલી છું, મારી સાથે કોઈ સેના નથી.
યત્ત્વયાહં સામપૂર્વં કૃત્વા સ્વાગતમાદરાત્ । ઉક્તા મધુરયા વાચા તેન તુષ્ટાસ્મિ તેઽનઘ
તમે મને જે રીતે પ્રેમપૂર્વક, સૌમ્ય વાણીથી સ્વાગત કર્યું છે, એથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું, હે નિર્દોષ.
નોચેદ્ધન્મિ દૃશા ત્વાં વૈ કાલાગ્નિસમયા કિલ । કસ્ય પ્રીતિકરં ન સ્યાન્માધુર્યવચનં ખલુ
જો હું તને આ વિનાશના સમયે જોઈ ન હોત, તો પણ કોને મીઠા શબ્દો ગમતા ન હોય?
ગચ્છ તં મહિષં પાપં વદ મદ્વચનાદિદમ્ । ગચ્છ પાતાલમધુના જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
તુ એ પાપી મહિષ પાસે જઈને મારા શબ્દો કહેજે: જો તને જીવવું હોય તો હવે પાતાળમાં ચાલે જા.
નોચેત્કૃતાગસં દુષ્ટં હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે । મદ્બાણક્ષુણ્ણદેહસ્ત્વં ગન્તાસિ યમસાદનમ્
નહીંતર, હે દુષ્ટ, તું પાપ કર્યું છે, તો હું તને યુદ્ધભૂમિમાં મારી નાખીશ. મારા બાણોથી તારો દેહ છિન્ન-ભિન્ન થઈ જશે અને તું યમના ઘર જઈને રહેશે.
દયાલુત્વં મમેદં ત્વં વિદિત્વા ગચ્છ સત્વરમ્ । હતે ત્વયિ સુરા મૂઢ સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યન્તિ સત્વરમ્
મારી આ દયાળુતા સમજીને, તું તરત જ ચાલે જા. જો હું તને મારી નાખું, તો દેવતાઓ તરત જ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશે, હે મૂર્ખ.
તસ્માદ્ ગચ્છસ્વ ત્યક્ત્વૈકો મેદિનીઞ્ચ સસાગરામ્ । પાતાલં તરસા મન્દ યાવદ્ બાણા ન મેઽપતન્
એથી, તું ધરતી અને તેના સાગરો છોડીને તરત જ પાતાળમાં ચાલે જા, મારા બાણ પડતાં પહેલાં.
યુદ્ધેચ્છા ચેન્મનસિ તે તર્હ્યેહિ ત્વરિતોઽસુર । વીરૈર્મહાબલૈઃ સર્વૈર્નયામિ યમસાદનમ્
જો તારા મનમાં યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા હોય, તો હે અસુર, તું જલ્દી આવી જા. બધા મહાબલી વીરોથી હું તને યમના ઘર મોકલી દઈશ.
યુગે યુગે મહામૂઢ હતાસ્ત્વત્સદૃશાઃ કિલ । અસંખ્યાતાસ્તથા ત્વાં વૈ હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે
દરેક યુગમાં, તારા જેવા અનેક મૂર્ખો માર્યા ગયા છે; એ જ રીતે, હું પણ તને યુદ્ધના મેદાનમાં નાશ કરીશ.
સાફલ્યં કુરુ શસ્ત્રાણાં ધારણે તુ શ્રમોઽન્યથા । તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં સમરે સ્મરપીડિતઃ
તારે શસ્ત્રો ધારણ કરવા માટે જે મહેનત કરી છે, એ વ્યર્થ ન જાય, તેનો ફળ મળવું જોઈએ; એટલે, હવે મારી સાથે યુદ્ધ કર, કામના તારા મનને તપાવી રહી છે.
મા ગર્વં કુરુ દુષ્ટાત્મન્ યન્મેઽસ્તિ બ્રહ્મણો વરઃ । સ્ત્રીવધ્યત્વે ત્વયા મૂઢ પીડિતાઃ સુરસત્તમાઃ
દુષ્ટ મનાવાળો, તને બ્રહ્માજીનું વર્દાન મળ્યું છે એ વાતે ઘમંડ ન કર; તારા દુષ્કર્મોથી દેવતાઓ દુઃખી થયા છે, કેમ કે તું સ્ત્રીના હાથેથી મરતો નથી.
કર્તવ્યં વચનં ધાતુસ્તેનાહં ત્વામુપાગતા । સ્ત્રીરૂપમતુલં કૃત્વા સત્યં હન્તું કૃતાગસમ્
સૃષ્ટિકર્તાનું વચન પૂરું કરવું જ જરૂરી છે, એ માટે જ હું તારી પાસે આવી છું; અનન્ય સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને, સાચે જ પાપીને સંહારવા.
યથેચ્છં ગચ્છ વા મૂઢ પાતાલં પન્નગાવૃતમ્ । હિત્વા ભૂસુરસદ્માદ્ય જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
મૂર્ખ, તને જ્યાં મન થાય ત્યાં જા—સર્પોથી ભરેલા પાતાળમાં પણ ઉતરી જા, જો તને જીવવું હોય તો, આજે દેવતાઓની સભા છોડી દે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ સ તતો દેવ્યા મન્ત્રિશ્રેષ્ઠો બલાન્વિતઃ । પ્રત્યુવાચ નિશમ્યાસૌ વચનં હેતુગર્ભિતમ્
વ્યાસજી કહે છે: દેવીના આ શબ્દો સાંભળીને, શક્તિશાળી મુખ્ય મંત્રીએ, કારણસભર વાતો સાંભળી, જવાબ આપ્યો.
દેવિ સ્ત્રીસદૃશં વાક્યં બ્રૂષે ત્વં મદગર્વિતા । ક્વાસૌ ક્વ ત્વં કથં યુદ્ધમસમ્ભાવ્યમિદં કિલ
દેવી, તું સ્ત્રીને યોગ્ય એવા શબ્દો બોલી રહી છે, સૌંદર્યના ઘમંડથી; એ મહિષ અને તું—એમાં શું સરખામણી? આવું યુદ્ધ શક્ય જ નથી.
એકાકિની પુનર્બાલા પ્રારબ્ધયૌવના મૃદુઃ । મહિષોઽસૌ મહાકાયો દુર્વિભાવ્યં હિ સઙ્ગતમ્
તું એકલી, હજુ કિશોરી, યુવાનીની શરૂઆતમાં, નાજુક છે; મહિષ તો વિશાળ શરીરવાળો છે—આવો સામનો કલ્પનાથી પણ બહાર છે.
સૈન્યં બહુવિધં તસ્ય હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્ । પદાતિગણસંવિદ્ધં નાનાયુધવિરાજિતમ્
મહિષનું સેના બહુ મોટી છે, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરપૂર છે, પગદળોની ગોઠવણી છે, અને અનેક શસ્ત્રોથી શોભાયમાન છે.
કઃ શ્રમઃ કરિરાજસ્ય માલતીપુષ્પમર્દને । મારણે તવ વામોરુ મહિષસ્ય તથા રણે
હાથીના રાજાને માળતીના ફૂલને મસળવામાં શું મહેનત પડે? એ જ રીતે, મહિષ માટે તને યુદ્ધમાં મારવું કેટલું સહેલું છે, ઓ સુશોભિત જાંઘવાળી!
યદિ ત્વાં પરુષં વાક્યં બ્રવીમિ સ્વલ્પમપ્યહમ્ । શૃઙ્ગારે તદ્વિરુદ્ધં હિ રસભઙ્ગાદ્બિભેમ્યહમ્
જો હું તને થોડુંક પણ કઠોર બોલું, તો મને ભય છે કે પ્રેમભાવ બગડી જશે, કેમ કે આવા શબ્દો પ્રેમના વિરુદ્ધ છે.
રાજાસ્માકં સુરરિપુર્વર્તતે ત્વયિ ભક્તિમાન્ । સામમેવ મયા વાચ્યં દાનયુક્તં તથા વચઃ
અમારો રાજા, દેવતાઓનો દુશ્મન, તારા પર મોહિત છે; તેથી, મને પણ નમ્ર અને સમજદારીભર્યા શબ્દો બોલવા પડે છે.
નોચેદ્ધન્મ્યહમદ્યૈવ બાણેન ત્વાં મૃષાવદામ્ । મિથ્યાભિમાનચતુરાં રૂપયૌવનગર્વિતામ્
નહીંતર, હું આજે જ તને તીરથી મારી નાખીશ, તું ખોટું બોલે છે, ખોટા ઘમંડમાં ચાલાક બની, સૌંદર્ય અને યુવાની પર ગર્વ કરે છે.
સ્વામી મે મોહિતઃ શ્રુત્વા રૂપં તે ભુવનાતિગમ્ । તત્પ્રિયાર્થં પ્રિયં કામં વક્તવ્યં ત્વયિ યન્મયા
મારો સ્વામી, તારા રૂપને જોઈને, જે જગતને પણ હરાવે છે, મોહમાં પડી ગયો છે; એના પ્રિય માટે, મને તને જે ગમે એ બધું કહેવું પડે છે.
રાજ્યં તવ ધનં સર્વં દાસસ્તે મહિષઃ કિલ । કુરુ ભાવં વિશાલાક્ષિ ત્યક્ત્વા રોષં મૃતિપ્રદમ્
રાજ્ય, બધું ધન—even મહિષ પોતે તારો દાસ બનશે; ઓ વિશાળ નેત્રવાળી, મરણદાયક રોષ છોડીને, તેને સ્વીકારી લે.
પતામિ પાદયોસ્તેઽહં ભક્તિભાવેન ભામિનિ । પટ્ટરાજ્ઞી મહારાજ્ઞો ભવ શીઘ્રં શુચિસ્મિતે
હું તારા પગે ભક્તિભાવથી પડી જાઉં છું, ઓ તેજસ્વિ; તરત જ મહારાજાની મુખ્ય રાણી બની જા, ઓ સુંદર સ્મિતવાળી.
ત્રૈલોક્યવિભવં સર્વં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમનાવિલમ્ । સુખં સંસારજં સર્વં મહિષસ્ય પરિગ્રહાત્
તારે મહિષને સ્વીકારી લે તો, તને ત્રણેય લોકનું બધું વૈભવ અને સંસારના બધા સુખો સરળતાથી મળી જશે.
દેવ્યુવાચ શૃણુ સાચિવ વક્ષ્યામિ વાક્યાનાં સારમુત્તમમ્ । શાસ્ત્રદૃષ્ટેન માર્ગેણ ચાતુર્યમનુચિન્ત્ય ચ
દેવી બોલી: ઓ મંત્રી, સાંભળ, હું તને શ્રેષ્ઠ અને સારાંશરૂપ વાત કહું છું, શાસ્ત્રમાં બતાવેલા માર્ગ અને બુદ્ધિ બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને.
મહિષસ્ય પ્રધાનસ્ત્વં મયા જ્ઞાતં ધિયા કિલ । પશુબુદ્ધિસ્વભાવોઽસિ વચનાત્તવ સામ્પ્રતમ્
મને સમજાયું છે કે મહિષનું મુખ્યત્વ તારી જ કારણે છે; તું તો સાચે જ પશુ જેવી બુદ્ધિ ધરાવતો છે, જેવું તું બોલ્યો છે એમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે.
મન્ત્રિણસ્ત્વાદૃશા યસ્ય સ કથં બુદ્ધિમાન્ભવેત્ । ઉભયોઃ સદૃશો યોગઃ કૃતોઽયં વિધિના કિલ
જેના મંત્રી તારા જેવા હોય, એ કદી બુદ્ધિશાળી કેવી રીતે ગણાય? ભાગ્યે તો તને અને તારા સ્વામી બંનેને સરખા જ બનાવી દીધા છે.
યદુક્તં સ્ત્રીસ્વભાવાસિ તદ્વિચારસ્ય મૂઢ કિમ્ । પુમાન્નાહં તત્સ્વભાવાભવંસ્ત્રીવેષધારિણી
તું કહ્યું કે હું સ્ત્રીસ્વભાવ ધરાવું છું—એવું વિચારીને શું મૂર્ખાઈ છે? હું પુરુષ નથી, એ સ્વભાવ પણ નથી; હું તો માત્ર સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.
યાચિતં મરણં પૂર્વં સ્ત્રિયા ત્વત્પ્રભુણા યથા । તસ્માન્મન્યેઽતિમૂર્ખોઽસૌ ન વીરરસવિત્તમઃ
પહેલાં તારા સ્વામીએ એક સ્ત્રી પાસેથી મૃત્યુ માગ્યું હતું; એટલે હું તેને બહુ જ મૂર્ખ માનું છું, વીરતા જાણનારો તો એ નથી.