પૃચ્છતિ ત્વાં મહાભાગે મન્મુખેન મમ પ્રભુઃ । સ જેતા સર્વદેવાનામવધ્યસ્તુ નરૈઃ કિલ
મારા સ્વામી, મારા મુખ દ્વારા, તને પૂછે છે, હે મહાભાગ્યવાળી. એ સર્વ દેવતાઓને જીતશે અને મનુષ્યો દ્વારા તો કદી હરાવી શકાશે નહીં.
બ્રહ્મણો વરદાનેન ગર્વિતશ્ચારુલોચને । દૈત્યેશ્વરોઽસૌ બલવાન્કામરૂપધરઃ સદા
બ્રહ્માના આશીર્વાદથી એ દૈત્યરાજ ખૂબ ગર્વીલો અને શક્તિશાળી બની ગયો છે, હે સુંદર નેત્રવાળી. એ હંમેશા પોતાની ઈચ્છા મુજબ કોઈપણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.
શ્રુત્વા ત્વાં સમુપાયાતાં ચારુવેષાં મનોહરામ્ । દ્રષ્ટુમિચ્છતિ રાજા મે મહિષો નામ પાર્થિવઃ
તને અહીં આવીને, સુંદર રૂપ અને મોહક રૂપાળાપણું ધરાવતી જોઈને, મારા રાજા મહિષ નામે તને મળવાની ઇચ્છા રાખે છે.
માનુષં રૂપમાદાય ત્વત્સમીપં સમેષ્યતિ । યથા રુચ્યેત ચાર્વઙ્ગિ તથા મન્યામહે વયમ્
એ માનવ રૂપ ધારણ કરીને તારા નજીક આવશે. હે રૂપાળાં અંગવાળી, તને જે ગમશે તે પ્રમાણે અમે વર્તીશું.
તર્હ્યેહિ મૃગશાવાક્ષિ સમીપં તસ્ય ધીમતઃ । નો ચેદિહાનયામ્યેનં રાજાનં ભક્તિતત્પરમ્
તેથી, હે મૃગશાવાક્ષી, એ બુદ્ધિશાળી રાજાના નજીક ચાલ, નહીં તો હું એને અહીં લઈ આવીશ, કારણ કે એ ભક્તિમાં તત્પર છે.
તથા કરોમિ દેવેશિ યથા તે મનસેપ્સિતમ્ । વશગોઽસૌ તવાત્યર્થં રૂપસંશ્રવણાત્તવ
હું એ જ કરીશ જે તારા મનમાં છે, હે દેવતાઓની રાણી. એ તો તારા રૂપના વર્ણનથી સંપૂર્ણપણે તારા વશમાં છે.
કરભોરુ વદાશુ ત્વં સંવિધેયં મયા તથા
હે કમળ જેવી ભુજાવાળી, તું જલ્દી કહે, હું બધું એમ જ ગોઠવી દઈશ.
મન્ત્રીદ્વારા મહિષાસુરેણ દેવ્યા સહ વિવાહપ્રસ્તાવઃ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય પ્રમદોત્તમા । તમુવાચ મહારાજ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
મહિષાસુરે પોતાના મંત્રી દ્વારા દેવીને લગ્નનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો. વ્યાસજી કહે છે: એના શબ્દો સાંભળી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવી હસી પડી અને મેઘ જેવા ગૂંજી ઉઠતા અવાજે, હે રાજા, એમ કહ્યું.
દેવ્યુવાચ મન્ત્રિવર્ય સુરાણાં વૈ જનનીં વિદ્ધિ માં કિલ । મહાલક્ષ્મીમિતિ ખ્યાતાં સર્વદૈત્યનિષૂદિનીમ્
દેવી બોલી: હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, મને દેવતાઓની માતા જાણ, જે મહાલક્ષ્મી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને બધા દૈત્યોને સંહાર કરતી છે.
પ્રાર્થિતાહં સુરૈઃ સર્વૈર્મહિષસ્ય વધાય ચ । પીડિતૈર્દાનવેન્દ્રેણ યજ્ઞભાગબહિષ્કૃતૈઃ
મને બધા દેવતાઓએ વિનંતી કરી છે કે, મહિષનો સંહાર કરું, કારણ કે એ દૈત્યરાજે તેમને પીડ્યા છે અને યજ્ઞના ભાગથી વંચિત કર્યા છે.
તસ્માદિહાગતાસ્મ્યદ્ય તદ્વધાર્થં કૃતોદ્યમા । એકાકિની ન સૈન્યેન સંયુતા મન્ત્રિસત્તમ
એ કારણે, આજે હું અહીં આવી છું, એના સંહાર માટે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ થઈ. હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, હું એકલી છું, મારી સાથે કોઈ સેના નથી.
યત્ત્વયાહં સામપૂર્વં કૃત્વા સ્વાગતમાદરાત્ । ઉક્તા મધુરયા વાચા તેન તુષ્ટાસ્મિ તેઽનઘ
તમે મને જે રીતે પ્રેમપૂર્વક, સૌમ્ય વાણીથી સ્વાગત કર્યું છે, એથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું, હે નિર્દોષ.
નોચેદ્ધન્મિ દૃશા ત્વાં વૈ કાલાગ્નિસમયા કિલ । કસ્ય પ્રીતિકરં ન સ્યાન્માધુર્યવચનં ખલુ
જો હું તને આ વિનાશના સમયે જોઈ ન હોત, તો પણ કોને મીઠા શબ્દો ગમતા ન હોય?
ગચ્છ તં મહિષં પાપં વદ મદ્વચનાદિદમ્ । ગચ્છ પાતાલમધુના જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
તુ એ પાપી મહિષ પાસે જઈને મારા શબ્દો કહેજે: જો તને જીવવું હોય તો હવે પાતાળમાં ચાલે જા.
નોચેત્કૃતાગસં દુષ્ટં હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે । મદ્બાણક્ષુણ્ણદેહસ્ત્વં ગન્તાસિ યમસાદનમ્
નહીંતર, હે દુષ્ટ, તું પાપ કર્યું છે, તો હું તને યુદ્ધભૂમિમાં મારી નાખીશ. મારા બાણોથી તારો દેહ છિન્ન-ભિન્ન થઈ જશે અને તું યમના ઘર જઈને રહેશે.
દયાલુત્વં મમેદં ત્વં વિદિત્વા ગચ્છ સત્વરમ્ । હતે ત્વયિ સુરા મૂઢ સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યન્તિ સત્વરમ્
મારી આ દયાળુતા સમજીને, તું તરત જ ચાલે જા. જો હું તને મારી નાખું, તો દેવતાઓ તરત જ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશે, હે મૂર્ખ.
તસ્માદ્ ગચ્છસ્વ ત્યક્ત્વૈકો મેદિનીઞ્ચ સસાગરામ્ । પાતાલં તરસા મન્દ યાવદ્ બાણા ન મેઽપતન્
એથી, તું ધરતી અને તેના સાગરો છોડીને તરત જ પાતાળમાં ચાલે જા, મારા બાણ પડતાં પહેલાં.
યુદ્ધેચ્છા ચેન્મનસિ તે તર્હ્યેહિ ત્વરિતોઽસુર । વીરૈર્મહાબલૈઃ સર્વૈર્નયામિ યમસાદનમ્
જો તારા મનમાં યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા હોય, તો હે અસુર, તું જલ્દી આવી જા. બધા મહાબલી વીરોથી હું તને યમના ઘર મોકલી દઈશ.
યુગે યુગે મહામૂઢ હતાસ્ત્વત્સદૃશાઃ કિલ । અસંખ્યાતાસ્તથા ત્વાં વૈ હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે
દરેક યુગમાં, તારા જેવા અનેક મૂર્ખો માર્યા ગયા છે; એ જ રીતે, હું પણ તને યુદ્ધના મેદાનમાં નાશ કરીશ.
સાફલ્યં કુરુ શસ્ત્રાણાં ધારણે તુ શ્રમોઽન્યથા । તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં સમરે સ્મરપીડિતઃ
તારે શસ્ત્રો ધારણ કરવા માટે જે મહેનત કરી છે, એ વ્યર્થ ન જાય, તેનો ફળ મળવું જોઈએ; એટલે, હવે મારી સાથે યુદ્ધ કર, કામના તારા મનને તપાવી રહી છે.
મા ગર્વં કુરુ દુષ્ટાત્મન્ યન્મેઽસ્તિ બ્રહ્મણો વરઃ । સ્ત્રીવધ્યત્વે ત્વયા મૂઢ પીડિતાઃ સુરસત્તમાઃ
દુષ્ટ મનાવાળો, તને બ્રહ્માજીનું વર્દાન મળ્યું છે એ વાતે ઘમંડ ન કર; તારા દુષ્કર્મોથી દેવતાઓ દુઃખી થયા છે, કેમ કે તું સ્ત્રીના હાથેથી મરતો નથી.
કર્તવ્યં વચનં ધાતુસ્તેનાહં ત્વામુપાગતા । સ્ત્રીરૂપમતુલં કૃત્વા સત્યં હન્તું કૃતાગસમ્
સૃષ્ટિકર્તાનું વચન પૂરું કરવું જ જરૂરી છે, એ માટે જ હું તારી પાસે આવી છું; અનન્ય સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને, સાચે જ પાપીને સંહારવા.
યથેચ્છં ગચ્છ વા મૂઢ પાતાલં પન્નગાવૃતમ્ । હિત્વા ભૂસુરસદ્માદ્ય જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
મૂર્ખ, તને જ્યાં મન થાય ત્યાં જા—સર્પોથી ભરેલા પાતાળમાં પણ ઉતરી જા, જો તને જીવવું હોય તો, આજે દેવતાઓની સભા છોડી દે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ સ તતો દેવ્યા મન્ત્રિશ્રેષ્ઠો બલાન્વિતઃ । પ્રત્યુવાચ નિશમ્યાસૌ વચનં હેતુગર્ભિતમ્
વ્યાસજી કહે છે: દેવીના આ શબ્દો સાંભળીને, શક્તિશાળી મુખ્ય મંત્રીએ, કારણસભર વાતો સાંભળી, જવાબ આપ્યો.
દેવિ સ્ત્રીસદૃશં વાક્યં બ્રૂષે ત્વં મદગર્વિતા । ક્વાસૌ ક્વ ત્વં કથં યુદ્ધમસમ્ભાવ્યમિદં કિલ
દેવી, તું સ્ત્રીને યોગ્ય એવા શબ્દો બોલી રહી છે, સૌંદર્યના ઘમંડથી; એ મહિષ અને તું—એમાં શું સરખામણી? આવું યુદ્ધ શક્ય જ નથી.
એકાકિની પુનર્બાલા પ્રારબ્ધયૌવના મૃદુઃ । મહિષોઽસૌ મહાકાયો દુર્વિભાવ્યં હિ સઙ્ગતમ્
તું એકલી, હજુ કિશોરી, યુવાનીની શરૂઆતમાં, નાજુક છે; મહિષ તો વિશાળ શરીરવાળો છે—આવો સામનો કલ્પનાથી પણ બહાર છે.
સૈન્યં બહુવિધં તસ્ય હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્ । પદાતિગણસંવિદ્ધં નાનાયુધવિરાજિતમ્
મહિષનું સેના બહુ મોટી છે, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો ભરપૂર છે, પગદળોની ગોઠવણી છે, અને અનેક શસ્ત્રોથી શોભાયમાન છે.
કઃ શ્રમઃ કરિરાજસ્ય માલતીપુષ્પમર્દને । મારણે તવ વામોરુ મહિષસ્ય તથા રણે
હાથીના રાજાને માળતીના ફૂલને મસળવામાં શું મહેનત પડે? એ જ રીતે, મહિષ માટે તને યુદ્ધમાં મારવું કેટલું સહેલું છે, ઓ સુશોભિત જાંઘવાળી!
યદિ ત્વાં પરુષં વાક્યં બ્રવીમિ સ્વલ્પમપ્યહમ્ । શૃઙ્ગારે તદ્વિરુદ્ધં હિ રસભઙ્ગાદ્બિભેમ્યહમ્
જો હું તને થોડુંક પણ કઠોર બોલું, તો મને ભય છે કે પ્રેમભાવ બગડી જશે, કેમ કે આવા શબ્દો પ્રેમના વિરુદ્ધ છે.
રાજાસ્માકં સુરરિપુર્વર્તતે ત્વયિ ભક્તિમાન્ । સામમેવ મયા વાચ્યં દાનયુક્તં તથા વચઃ
અમારો રાજા, દેવતાઓનો દુશ્મન, તારા પર મોહિત છે; તેથી, મને પણ નમ્ર અને સમજદારીભર્યા શબ્દો બોલવા પડે છે.