જયેતિ પાહિ નશ્ચેતિ જહિ શત્રુમિતિ પ્રભો । ન જાને કા વરારોહા કસ્ય વા સા પરિગ્રહઃ
તેઓ કહે છે: 'જય!' 'અમને બચાવો!' 'શત્રુનો નાશ કરો, હે પ્રભુ!' એ સુંદર સ્ત્રી કોણ છે અને એ કોની છે, એ મને ખબર નથી.
કિમર્થમાગતા ચાત્ર કિં ચિકીર્ષતિ સુન્દરી । દ્રષ્ટું નૈવ સમર્થાઃ સ્મસ્તત્તેજઃપરિધર્ષિતાઃ
આ સુંદર સ્ત્રી અહીં શા માટે આવી છે અને શું કરવા માંગે છે? એની તેજસ્વિતા સામે અમે નજીક જઈ શક્યા નથી.
શૃઙ્ગારવીરહાસાઢ્યા રૌદ્રાદ્ભુતરસાન્વિતા । દૃષ્ટ્વૈવૈવંવિધાં નારીમસમ્ભાષ્ય સમાગતાઃ
પ્રેમ, પરાક્રમ, હાસ્ય અને ભયાનકતા જેવા ભાવોથી યુક્ત એવી સ્ત્રીને જોઈને, અમે એની સાથે વાત કર્યા વિના પાછા આવી ગયા છીએ.
વયં ત્વદાજ્ઞયા રાજન્ કિં કર્તવ્યમતઃપરમ્ । મહિષ ઉવાચ ગચ્છ વીર મયાદિષ્ટો મન્ત્રિશ્રેષ્ઠ બલાન્વિતઃ
હે રાજા, હવે તમારી આજ્ઞાથી અમારે આગળ શું કરવું? મહિષએ કહ્યું: હે વીર, મારી આજ્ઞા લઈને, હે શ્રેષ્ઠમંત્રી, તું તારી સેના સાથે જા.
સામાદિભિરુપાયૈસ્ત્વં સમાનય શુભાનનામ્ । નાયાતિ યદિ સા નારી ત્રિભિઃ સામાદિભિસ્ત્વિહ
સમ, દાન વગેરે ઉપાયો વડે એ શુભમુખી સ્ત્રીને અહીં લઈ આવ. જો એ સ્ત્રી એ ત્રણ ઉપાયો વડે ન આવે, તો—
અહત્વા તાં વરારોહાં ત્વમાનય મમાન્તિકમ્ । કરોમિ પટ્ટમહિષીં તાં મરાલભ્રુવં મુદા
એ સુંદર સ્ત્રીને નુકસાન કર્યા વિના, એને મારી પાસે લઈ આવ. હું એ હંસ જેવી ભ્રૂવાળી સ્ત્રીને મારી મુખ્ય રાણી બનાવીશ.
પ્રીતિયુક્તા સમાયાતિ યદિ સા મૃગલોચના । રસભઙ્ગો યથા ન સ્યાત્તથા કુરુ મમેપ્સિતમ્
જો એ મૃગનેત્રવાળી સ્ત્રી પ્રેમથી આવે, તો મારી ઇચ્છા મુજબ એવું જ કરજે કે આનંદમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે.
શ્રવણાન્મોહિતોઽસ્મ્યદ્ય તસ્યા રૂપસ્ય સમ્પદા । વ્યાસ ઉવાચ મહિષસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પેશલં મન્ત્રિસત્તમઃ
આજે એની સુંદરતા અને ગુણોની વાત સાંભળીને હું મોહિત થઈ ગયો છું. વ્યાસ કહે છે: મહિષના મીઠા શબ્દો સાંભળીને શ્રેષ્ઠ મંત્રીએ—
જગામ તરસા કામં ગજાશ્વરથસંયુતઃ । ગત્વા દૂરતરં સ્થિત્વા તામુવાચ મનસ્વિનીમ્
એ તરત જ હાથી, ઘોડા અને રથ સાથે રવાના થયો. થોડું દૂર જઈને, એ મહાન મનવાળી સ્ત્રીને સંબોધી કહ્યું.
વિનયાવનતઃ શ્લક્ષ્ણં મન્ત્રી મધુરયા ગિરા । પ્રધાન ઉવાચ કાસિ ત્વં મધુરાલાપે કિમત્રાગમનં કૃતમ્
વિનમ્રતા અને નમ્ર વાણીથી મંત્રી એ સ્ત્રીને મીઠાં શબ્દોમાં બોલ્યો: મુખ્ય મંત્રીએ કહ્યું: હે મધુરવાણીવાળી, તું કોણ છે? અહીં આવવાનો તારો હેતુ શું છે?
પૃચ્છતિ ત્વાં મહાભાગે મન્મુખેન મમ પ્રભુઃ । સ જેતા સર્વદેવાનામવધ્યસ્તુ નરૈઃ કિલ
મારા સ્વામી, મારા મુખ દ્વારા, તને પૂછે છે, હે મહાભાગ્યવાળી. એ સર્વ દેવતાઓને જીતશે અને મનુષ્યો દ્વારા તો કદી હરાવી શકાશે નહીં.
બ્રહ્મણો વરદાનેન ગર્વિતશ્ચારુલોચને । દૈત્યેશ્વરોઽસૌ બલવાન્કામરૂપધરઃ સદા
બ્રહ્માના આશીર્વાદથી એ દૈત્યરાજ ખૂબ ગર્વીલો અને શક્તિશાળી બની ગયો છે, હે સુંદર નેત્રવાળી. એ હંમેશા પોતાની ઈચ્છા મુજબ કોઈપણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.
શ્રુત્વા ત્વાં સમુપાયાતાં ચારુવેષાં મનોહરામ્ । દ્રષ્ટુમિચ્છતિ રાજા મે મહિષો નામ પાર્થિવઃ
તને અહીં આવીને, સુંદર રૂપ અને મોહક રૂપાળાપણું ધરાવતી જોઈને, મારા રાજા મહિષ નામે તને મળવાની ઇચ્છા રાખે છે.
માનુષં રૂપમાદાય ત્વત્સમીપં સમેષ્યતિ । યથા રુચ્યેત ચાર્વઙ્ગિ તથા મન્યામહે વયમ્
એ માનવ રૂપ ધારણ કરીને તારા નજીક આવશે. હે રૂપાળાં અંગવાળી, તને જે ગમશે તે પ્રમાણે અમે વર્તીશું.
તર્હ્યેહિ મૃગશાવાક્ષિ સમીપં તસ્ય ધીમતઃ । નો ચેદિહાનયામ્યેનં રાજાનં ભક્તિતત્પરમ્
તેથી, હે મૃગશાવાક્ષી, એ બુદ્ધિશાળી રાજાના નજીક ચાલ, નહીં તો હું એને અહીં લઈ આવીશ, કારણ કે એ ભક્તિમાં તત્પર છે.
તથા કરોમિ દેવેશિ યથા તે મનસેપ્સિતમ્ । વશગોઽસૌ તવાત્યર્થં રૂપસંશ્રવણાત્તવ
હું એ જ કરીશ જે તારા મનમાં છે, હે દેવતાઓની રાણી. એ તો તારા રૂપના વર્ણનથી સંપૂર્ણપણે તારા વશમાં છે.
કરભોરુ વદાશુ ત્વં સંવિધેયં મયા તથા
હે કમળ જેવી ભુજાવાળી, તું જલ્દી કહે, હું બધું એમ જ ગોઠવી દઈશ.
મન્ત્રીદ્વારા મહિષાસુરેણ દેવ્યા સહ વિવાહપ્રસ્તાવઃ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય પ્રમદોત્તમા । તમુવાચ મહારાજ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
મહિષાસુરે પોતાના મંત્રી દ્વારા દેવીને લગ્નનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો. વ્યાસજી કહે છે: એના શબ્દો સાંભળી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવી હસી પડી અને મેઘ જેવા ગૂંજી ઉઠતા અવાજે, હે રાજા, એમ કહ્યું.
દેવ્યુવાચ મન્ત્રિવર્ય સુરાણાં વૈ જનનીં વિદ્ધિ માં કિલ । મહાલક્ષ્મીમિતિ ખ્યાતાં સર્વદૈત્યનિષૂદિનીમ્
દેવી બોલી: હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, મને દેવતાઓની માતા જાણ, જે મહાલક્ષ્મી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને બધા દૈત્યોને સંહાર કરતી છે.
પ્રાર્થિતાહં સુરૈઃ સર્વૈર્મહિષસ્ય વધાય ચ । પીડિતૈર્દાનવેન્દ્રેણ યજ્ઞભાગબહિષ્કૃતૈઃ
મને બધા દેવતાઓએ વિનંતી કરી છે કે, મહિષનો સંહાર કરું, કારણ કે એ દૈત્યરાજે તેમને પીડ્યા છે અને યજ્ઞના ભાગથી વંચિત કર્યા છે.
તસ્માદિહાગતાસ્મ્યદ્ય તદ્વધાર્થં કૃતોદ્યમા । એકાકિની ન સૈન્યેન સંયુતા મન્ત્રિસત્તમ
એ કારણે, આજે હું અહીં આવી છું, એના સંહાર માટે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ થઈ. હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, હું એકલી છું, મારી સાથે કોઈ સેના નથી.
યત્ત્વયાહં સામપૂર્વં કૃત્વા સ્વાગતમાદરાત્ । ઉક્તા મધુરયા વાચા તેન તુષ્ટાસ્મિ તેઽનઘ
તમે મને જે રીતે પ્રેમપૂર્વક, સૌમ્ય વાણીથી સ્વાગત કર્યું છે, એથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું, હે નિર્દોષ.
નોચેદ્ધન્મિ દૃશા ત્વાં વૈ કાલાગ્નિસમયા કિલ । કસ્ય પ્રીતિકરં ન સ્યાન્માધુર્યવચનં ખલુ
જો હું તને આ વિનાશના સમયે જોઈ ન હોત, તો પણ કોને મીઠા શબ્દો ગમતા ન હોય?
ગચ્છ તં મહિષં પાપં વદ મદ્વચનાદિદમ્ । ગચ્છ પાતાલમધુના જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે
તુ એ પાપી મહિષ પાસે જઈને મારા શબ્દો કહેજે: જો તને જીવવું હોય તો હવે પાતાળમાં ચાલે જા.
નોચેત્કૃતાગસં દુષ્ટં હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે । મદ્બાણક્ષુણ્ણદેહસ્ત્વં ગન્તાસિ યમસાદનમ્
નહીંતર, હે દુષ્ટ, તું પાપ કર્યું છે, તો હું તને યુદ્ધભૂમિમાં મારી નાખીશ. મારા બાણોથી તારો દેહ છિન્ન-ભિન્ન થઈ જશે અને તું યમના ઘર જઈને રહેશે.
દયાલુત્વં મમેદં ત્વં વિદિત્વા ગચ્છ સત્વરમ્ । હતે ત્વયિ સુરા મૂઢ સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યન્તિ સત્વરમ્
મારી આ દયાળુતા સમજીને, તું તરત જ ચાલે જા. જો હું તને મારી નાખું, તો દેવતાઓ તરત જ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશે, હે મૂર્ખ.
તસ્માદ્ ગચ્છસ્વ ત્યક્ત્વૈકો મેદિનીઞ્ચ સસાગરામ્ । પાતાલં તરસા મન્દ યાવદ્ બાણા ન મેઽપતન્
એથી, તું ધરતી અને તેના સાગરો છોડીને તરત જ પાતાળમાં ચાલે જા, મારા બાણ પડતાં પહેલાં.
યુદ્ધેચ્છા ચેન્મનસિ તે તર્હ્યેહિ ત્વરિતોઽસુર । વીરૈર્મહાબલૈઃ સર્વૈર્નયામિ યમસાદનમ્
જો તારા મનમાં યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા હોય, તો હે અસુર, તું જલ્દી આવી જા. બધા મહાબલી વીરોથી હું તને યમના ઘર મોકલી દઈશ.
યુગે યુગે મહામૂઢ હતાસ્ત્વત્સદૃશાઃ કિલ । અસંખ્યાતાસ્તથા ત્વાં વૈ હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે
દરેક યુગમાં, તારા જેવા અનેક મૂર્ખો માર્યા ગયા છે; એ જ રીતે, હું પણ તને યુદ્ધના મેદાનમાં નાશ કરીશ.
સાફલ્યં કુરુ શસ્ત્રાણાં ધારણે તુ શ્રમોઽન્યથા । તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં સમરે સ્મરપીડિતઃ
તારે શસ્ત્રો ધારણ કરવા માટે જે મહેનત કરી છે, એ વ્યર્થ ન જાય, તેનો ફળ મળવું જોઈએ; એટલે, હવે મારી સાથે યુદ્ધ કર, કામના તારા મનને તપાવી રહી છે.