ગૃહીત્વા તં દુરાત્માનં મત્સમીપં નયન્ત્વિહ । હનિષ્યામિ દુરાચારં ગર્જન્તં સ્મયદુર્મદમ્
એ દુષ્ટને પકડીને મારા પાસે લાવો. હું એ દુર્વૃત્તને, જે અહંકારથી ગર્જે છે, સંહાર કરી નાખીશ.
ક્ષીણાયુષ્યં મન્દમતિં નયામિ યમસાદનમ્ । પરાજિતાઃ સુરાઃ કામં ન ગર્જન્તિ ભયાતુરાઃ
જેનું આયુષ્ય ઘટી ગયું છે અને બુદ્ધિ મંદ છે, તેને હું યમના ઘર મોકલી દઈશ. હારેલા દેવતાઓ તો ભયથી ગર્જી પણ શકતા નથી.
નાસુરા મમ વશ્યાસ્તે કસ્યેદં મૂઢચેષ્ટિતમ્ । ત્વરિતા મામુપાયાન્તુ જ્ઞાત્વા શબ્દસ્ય કારણમ્
આ અસુરો મારા વશમાં નથી; આ મૂર્ખાઈ કોણે કરી છે? આ અવાજનું કારણ જાણી, તેઓ તરત જ મારી પાસે આવે.
અહં ગત્વા હનિષ્યામિ તં પાપં વિતથશ્રમમ્ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તાસ્તેન તે દૂતા દેવીં સર્વાઙ્ગસુન્દરીમ્
હું જાતે જ જઈને એ પાપીને, જેનો શ્રમ વ્યર્થ છે, મારી નાખીશ. વ્યાસ કહે છે: એમ કહીને, એ દૂતોએ સર્વાંગે સુંદર એવી દેવી પાસે જઈને હાજરી આપી.
અષ્ટાદશભુજાં દિવ્યાં સર્વાભરણભૂષિતામ્ । સર્વલક્ષણસમ્પન્નાં વરાયુધધરાં શુભામ્
એ દૂતોએ દેવીઓ જેવી, અઢાર હાથવાળી, સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભિત, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો ધારણ કરનાર એવી પાવન રૂપાવાળી દેવીને જોયી.
દધતીં ચષકં હસ્તે પિબન્તીં ચ મુહુર્મધુ । સંવીક્ષ્ય ભયભીતાસ્તે જગ્મુસ્ત્રસ્તાઃ સુશઙ્કિતાઃ
હાથમાં પ્યાલો લઈને વારંવાર મધ પીતી એ દેવીને જોઈ, દૂતોએ ડરથી અને ચિંતાથી ભરેલા થઈ, ભયભીત થઈને ત્યાંથી પાછા ફર્યા.
સકાશે મહિષસ્યાશુ તમૂચુઃ સ્વનકારણમ્ । દૂતા ઊચુઃ દેવી દૈત્યેશ્વર પ્રૌઢા દૃશ્યતે કાચિદઙ્ગના
તેઓ ઝડપથી મહિષ પાસે ગયા અને અવાજનું કારણ જણાવ્યું. દૂતોએ કહ્યું: દૈત્યોના રાજા, ત્યાં એક ગર્વીલી સ્ત્રી દેખાય છે.
સર્વાઙ્ગભૂષણા નારી સર્વરત્નોપશોભિતા । ન માનુષી નાસુરી સા દિવ્યરૂપા મનોહરા
એ સ્ત્રી સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, સર્વ રત્નોથી ઝગમગે છે; એ માનવી પણ નથી, અસુર પણ નથી—એ દિવ્ય અને મનોહર રૂપાવાળી છે.
સિંહારૂઢાયુધધરા ચાષ્ટાદશકરા વરા । સા નાદં કુરુતે નારી લક્ષ્યતે મદગર્વિતા
સિંહ પર બેસેલી, શસ્ત્રો ધારણ કરનાર, અઢાર હાથવાળી એ સ્ત્રી ઉંચો અવાજ કરે છે અને મદમાં ગર્વિત દેખાય છે.
સુરાપાનરતા કામં જાનીમો ન સભર્તૃકા । અન્તરિક્ષસ્થિતા દેવાસ્તાં સ્તુવન્તિ મુદાન્વિતાઃ
એ ખુલ્લેઆમ મદિરા પીવામાં આનંદ માણે છે; એના પતિ કોણ છે, એ અમને ખબર નથી. દેવતાઓ આકાશમાં ઊભા રહીને આનંદપૂર્વક એની સ્તુતિ કરે છે.
જયેતિ પાહિ નશ્ચેતિ જહિ શત્રુમિતિ પ્રભો । ન જાને કા વરારોહા કસ્ય વા સા પરિગ્રહઃ
તેઓ કહે છે: 'જય!' 'અમને બચાવો!' 'શત્રુનો નાશ કરો, હે પ્રભુ!' એ સુંદર સ્ત્રી કોણ છે અને એ કોની છે, એ મને ખબર નથી.
કિમર્થમાગતા ચાત્ર કિં ચિકીર્ષતિ સુન્દરી । દ્રષ્ટું નૈવ સમર્થાઃ સ્મસ્તત્તેજઃપરિધર્ષિતાઃ
આ સુંદર સ્ત્રી અહીં શા માટે આવી છે અને શું કરવા માંગે છે? એની તેજસ્વિતા સામે અમે નજીક જઈ શક્યા નથી.
શૃઙ્ગારવીરહાસાઢ્યા રૌદ્રાદ્ભુતરસાન્વિતા । દૃષ્ટ્વૈવૈવંવિધાં નારીમસમ્ભાષ્ય સમાગતાઃ
પ્રેમ, પરાક્રમ, હાસ્ય અને ભયાનકતા જેવા ભાવોથી યુક્ત એવી સ્ત્રીને જોઈને, અમે એની સાથે વાત કર્યા વિના પાછા આવી ગયા છીએ.
વયં ત્વદાજ્ઞયા રાજન્ કિં કર્તવ્યમતઃપરમ્ । મહિષ ઉવાચ ગચ્છ વીર મયાદિષ્ટો મન્ત્રિશ્રેષ્ઠ બલાન્વિતઃ
હે રાજા, હવે તમારી આજ્ઞાથી અમારે આગળ શું કરવું? મહિષએ કહ્યું: હે વીર, મારી આજ્ઞા લઈને, હે શ્રેષ્ઠમંત્રી, તું તારી સેના સાથે જા.
સામાદિભિરુપાયૈસ્ત્વં સમાનય શુભાનનામ્ । નાયાતિ યદિ સા નારી ત્રિભિઃ સામાદિભિસ્ત્વિહ
સમ, દાન વગેરે ઉપાયો વડે એ શુભમુખી સ્ત્રીને અહીં લઈ આવ. જો એ સ્ત્રી એ ત્રણ ઉપાયો વડે ન આવે, તો—
અહત્વા તાં વરારોહાં ત્વમાનય મમાન્તિકમ્ । કરોમિ પટ્ટમહિષીં તાં મરાલભ્રુવં મુદા
એ સુંદર સ્ત્રીને નુકસાન કર્યા વિના, એને મારી પાસે લઈ આવ. હું એ હંસ જેવી ભ્રૂવાળી સ્ત્રીને મારી મુખ્ય રાણી બનાવીશ.
પ્રીતિયુક્તા સમાયાતિ યદિ સા મૃગલોચના । રસભઙ્ગો યથા ન સ્યાત્તથા કુરુ મમેપ્સિતમ્
જો એ મૃગનેત્રવાળી સ્ત્રી પ્રેમથી આવે, તો મારી ઇચ્છા મુજબ એવું જ કરજે કે આનંદમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે.
શ્રવણાન્મોહિતોઽસ્મ્યદ્ય તસ્યા રૂપસ્ય સમ્પદા । વ્યાસ ઉવાચ મહિષસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પેશલં મન્ત્રિસત્તમઃ
આજે એની સુંદરતા અને ગુણોની વાત સાંભળીને હું મોહિત થઈ ગયો છું. વ્યાસ કહે છે: મહિષના મીઠા શબ્દો સાંભળીને શ્રેષ્ઠ મંત્રીએ—
જગામ તરસા કામં ગજાશ્વરથસંયુતઃ । ગત્વા દૂરતરં સ્થિત્વા તામુવાચ મનસ્વિનીમ્
એ તરત જ હાથી, ઘોડા અને રથ સાથે રવાના થયો. થોડું દૂર જઈને, એ મહાન મનવાળી સ્ત્રીને સંબોધી કહ્યું.
વિનયાવનતઃ શ્લક્ષ્ણં મન્ત્રી મધુરયા ગિરા । પ્રધાન ઉવાચ કાસિ ત્વં મધુરાલાપે કિમત્રાગમનં કૃતમ્
વિનમ્રતા અને નમ્ર વાણીથી મંત્રી એ સ્ત્રીને મીઠાં શબ્દોમાં બોલ્યો: મુખ્ય મંત્રીએ કહ્યું: હે મધુરવાણીવાળી, તું કોણ છે? અહીં આવવાનો તારો હેતુ શું છે?
પૃચ્છતિ ત્વાં મહાભાગે મન્મુખેન મમ પ્રભુઃ । સ જેતા સર્વદેવાનામવધ્યસ્તુ નરૈઃ કિલ
મારા સ્વામી, મારા મુખ દ્વારા, તને પૂછે છે, હે મહાભાગ્યવાળી. એ સર્વ દેવતાઓને જીતશે અને મનુષ્યો દ્વારા તો કદી હરાવી શકાશે નહીં.
બ્રહ્મણો વરદાનેન ગર્વિતશ્ચારુલોચને । દૈત્યેશ્વરોઽસૌ બલવાન્કામરૂપધરઃ સદા
બ્રહ્માના આશીર્વાદથી એ દૈત્યરાજ ખૂબ ગર્વીલો અને શક્તિશાળી બની ગયો છે, હે સુંદર નેત્રવાળી. એ હંમેશા પોતાની ઈચ્છા મુજબ કોઈપણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.
શ્રુત્વા ત્વાં સમુપાયાતાં ચારુવેષાં મનોહરામ્ । દ્રષ્ટુમિચ્છતિ રાજા મે મહિષો નામ પાર્થિવઃ
તને અહીં આવીને, સુંદર રૂપ અને મોહક રૂપાળાપણું ધરાવતી જોઈને, મારા રાજા મહિષ નામે તને મળવાની ઇચ્છા રાખે છે.
માનુષં રૂપમાદાય ત્વત્સમીપં સમેષ્યતિ । યથા રુચ્યેત ચાર્વઙ્ગિ તથા મન્યામહે વયમ્
એ માનવ રૂપ ધારણ કરીને તારા નજીક આવશે. હે રૂપાળાં અંગવાળી, તને જે ગમશે તે પ્રમાણે અમે વર્તીશું.
તર્હ્યેહિ મૃગશાવાક્ષિ સમીપં તસ્ય ધીમતઃ । નો ચેદિહાનયામ્યેનં રાજાનં ભક્તિતત્પરમ્
તેથી, હે મૃગશાવાક્ષી, એ બુદ્ધિશાળી રાજાના નજીક ચાલ, નહીં તો હું એને અહીં લઈ આવીશ, કારણ કે એ ભક્તિમાં તત્પર છે.
તથા કરોમિ દેવેશિ યથા તે મનસેપ્સિતમ્ । વશગોઽસૌ તવાત્યર્થં રૂપસંશ્રવણાત્તવ
હું એ જ કરીશ જે તારા મનમાં છે, હે દેવતાઓની રાણી. એ તો તારા રૂપના વર્ણનથી સંપૂર્ણપણે તારા વશમાં છે.
કરભોરુ વદાશુ ત્વં સંવિધેયં મયા તથા
હે કમળ જેવી ભુજાવાળી, તું જલ્દી કહે, હું બધું એમ જ ગોઠવી દઈશ.
મન્ત્રીદ્વારા મહિષાસુરેણ દેવ્યા સહ વિવાહપ્રસ્તાવઃ વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય પ્રમદોત્તમા । તમુવાચ મહારાજ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
મહિષાસુરે પોતાના મંત્રી દ્વારા દેવીને લગ્નનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો. વ્યાસજી કહે છે: એના શબ્દો સાંભળી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવી હસી પડી અને મેઘ જેવા ગૂંજી ઉઠતા અવાજે, હે રાજા, એમ કહ્યું.
દેવ્યુવાચ મન્ત્રિવર્ય સુરાણાં વૈ જનનીં વિદ્ધિ માં કિલ । મહાલક્ષ્મીમિતિ ખ્યાતાં સર્વદૈત્યનિષૂદિનીમ્
દેવી બોલી: હે શ્રેષ્ઠ મંત્રી, મને દેવતાઓની માતા જાણ, જે મહાલક્ષ્મી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને બધા દૈત્યોને સંહાર કરતી છે.
પ્રાર્થિતાહં સુરૈઃ સર્વૈર્મહિષસ્ય વધાય ચ । પીડિતૈર્દાનવેન્દ્રેણ યજ્ઞભાગબહિષ્કૃતૈઃ
મને બધા દેવતાઓએ વિનંતી કરી છે કે, મહિષનો સંહાર કરું, કારણ કે એ દૈત્યરાજે તેમને પીડ્યા છે અને યજ્ઞના ભાગથી વંચિત કર્યા છે.