વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા સા સુરાન્દેવી જહાસાતીવ સુસ્વરમ્ । ચિત્રમેતચ્ચ સંસારે ભ્રમમોહયુતં જગત્
વ્યાસ કહે છે: એમ કહીને દેવી સુમધુર હાસ્ય કરી. ખરેખર, આ સંસાર કેટલો અજાયબીભર્યો છે, જે ભ્રમ અને મોહથી ભરેલો છે.
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યાઃ સેન્દ્રાશ્ચાન્યે સુરાસ્તથા । કમ્પયુક્તા ભયત્રસ્તા વર્તન્તે મહિષાત્કિલ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા દેવતાઓ મહિષાસુરના ભયથી કાંપતા અને ગભરાયેલા હતા.
અહો દૈવબલં ઘોરં દુર્જયં સુરસત્તમાઃ । કાલઃ કર્તાસ્તિ દુઃખાનાં સુખાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ
અરે! દૈવનું બળ કેટલું ભયાનક અને અજેય છે, હે શ્રેષ્ઠ દેવો. સમય જ દુઃખોનો સર્જક અને સુખોનો સ્વામી છે.
સૃષ્ટિપાલનસંહારે સમર્થા અપિ તે યદા । મુહ્યન્તિ ક્લેશસન્તપ્તા મહિષેણ પ્રપીડિતાઃ
સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરવામાં સમર્થ એવા દેવતાઓ પણ જ્યારે મહિષાસુરથી પીડાય છે, ત્યારે તેઓ ભ્રમિત અને દુઃખથી તપ્ત થઈ જાય છે.
ઇતિ કૃત્વા સ્મિતં દેવી સાટ્ટહાસં ચકાર હ । ઉચ્ચૈઃ શબ્દં મહાઘોરં દાનવાનાં ભયપ્રદમ્
એવી સ્મિત કરી દેવીએ જોરદાર અট্টહાસ કર્યો, જે દાનવો માટે ભયજનક હતો.
ચકમ્પે વસુધા તત્ર શ્રુત્વા તચ્છબ્દમદ્ભુતમ્ । ચેલુશ્ચ પર્વતાઃ સર્વે ચુક્ષોભાબ્ધિશ્ચ વીર્યવાન્
એ અજાયબીભર્યા અવાજ સાંભળીને ધરતી કંપી ઉઠી, બધા પર્વતો હલાઈ ગયા અને શક્તિશાળી સમુદ્ર પણ ઉથલપાથલ થયો.
મેરુશ્ચચાલ શબ્દેન દિશઃ સર્વાઃ પ્રપૂરિતાઃ । ભયં જગ્મુસ્તદા શ્રુત્વા દાનવાસ્તત્સ્વનં મહત્
મેરુ પર્વત પણ એ અવાજથી ધ્રૂજી ઉઠ્યો, બધું દિશાઓમાં ગુંજી ઉઠ્યું અને એ મહાન ગર્જના સાંભળીને દાનવો ભયથી કંપી ઉઠ્યા.
જય પાહીતિ દેવાસ્તામૂચુઃ પરમહર્ષિતાઃ । મહિષોઽપિ સ્વનં શ્રુત્વા ચુકોપ મદગર્વિતઃ
દેવતાઓ ખૂબ આનંદિત થઈને બોલ્યા: 'જય! અમને બચાવો!' મહિષાસુર પણ એ ગર્જના સાંભળીને અહંકારથી ભરાઈને ગુસ્સે થયો.
કિમેતદિતિ તાન્દૈત્યાન્પપ્રચ્છ સ્વનશઙ્કિતઃ । ગચ્છન્તુ ત્વરિતા દૂતા જ્ઞાતું શબ્દસમુદ્ભવમ્
એ અવાજ વિશે શંકા કરીને તેણે દાનવોને પૂછ્યું: 'આ શું છે?' અવાજ ક્યાંથી આવ્યો છે તે જાણવા દૂતોને તરત મોકલો.
કૃતઃ કેનાયમત્યુગ્રઃ શબ્દઃ કર્ણવ્યથાકરઃ । દેવો વા દાનવો વાપિ યો ભવેત્સ્વનકારકઃ
આ એટલો ભયાનક અવાજ કોણે કર્યો છે, જે કાનને દુઃખ આપે છે? દેવ હોય કે દાનવ, જે પણ આ ગર્જનાનો કારણ છે—
ગૃહીત્વા તં દુરાત્માનં મત્સમીપં નયન્ત્વિહ । હનિષ્યામિ દુરાચારં ગર્જન્તં સ્મયદુર્મદમ્
એ દુષ્ટને પકડીને મારા પાસે લાવો. હું એ દુર્વૃત્તને, જે અહંકારથી ગર્જે છે, સંહાર કરી નાખીશ.
ક્ષીણાયુષ્યં મન્દમતિં નયામિ યમસાદનમ્ । પરાજિતાઃ સુરાઃ કામં ન ગર્જન્તિ ભયાતુરાઃ
જેનું આયુષ્ય ઘટી ગયું છે અને બુદ્ધિ મંદ છે, તેને હું યમના ઘર મોકલી દઈશ. હારેલા દેવતાઓ તો ભયથી ગર્જી પણ શકતા નથી.
નાસુરા મમ વશ્યાસ્તે કસ્યેદં મૂઢચેષ્ટિતમ્ । ત્વરિતા મામુપાયાન્તુ જ્ઞાત્વા શબ્દસ્ય કારણમ્
આ અસુરો મારા વશમાં નથી; આ મૂર્ખાઈ કોણે કરી છે? આ અવાજનું કારણ જાણી, તેઓ તરત જ મારી પાસે આવે.
અહં ગત્વા હનિષ્યામિ તં પાપં વિતથશ્રમમ્ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તાસ્તેન તે દૂતા દેવીં સર્વાઙ્ગસુન્દરીમ્
હું જાતે જ જઈને એ પાપીને, જેનો શ્રમ વ્યર્થ છે, મારી નાખીશ. વ્યાસ કહે છે: એમ કહીને, એ દૂતોએ સર્વાંગે સુંદર એવી દેવી પાસે જઈને હાજરી આપી.
અષ્ટાદશભુજાં દિવ્યાં સર્વાભરણભૂષિતામ્ । સર્વલક્ષણસમ્પન્નાં વરાયુધધરાં શુભામ્
એ દૂતોએ દેવીઓ જેવી, અઢાર હાથવાળી, સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભિત, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો ધારણ કરનાર એવી પાવન રૂપાવાળી દેવીને જોયી.
દધતીં ચષકં હસ્તે પિબન્તીં ચ મુહુર્મધુ । સંવીક્ષ્ય ભયભીતાસ્તે જગ્મુસ્ત્રસ્તાઃ સુશઙ્કિતાઃ
હાથમાં પ્યાલો લઈને વારંવાર મધ પીતી એ દેવીને જોઈ, દૂતોએ ડરથી અને ચિંતાથી ભરેલા થઈ, ભયભીત થઈને ત્યાંથી પાછા ફર્યા.
સકાશે મહિષસ્યાશુ તમૂચુઃ સ્વનકારણમ્ । દૂતા ઊચુઃ દેવી દૈત્યેશ્વર પ્રૌઢા દૃશ્યતે કાચિદઙ્ગના
તેઓ ઝડપથી મહિષ પાસે ગયા અને અવાજનું કારણ જણાવ્યું. દૂતોએ કહ્યું: દૈત્યોના રાજા, ત્યાં એક ગર્વીલી સ્ત્રી દેખાય છે.
સર્વાઙ્ગભૂષણા નારી સર્વરત્નોપશોભિતા । ન માનુષી નાસુરી સા દિવ્યરૂપા મનોહરા
એ સ્ત્રી સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, સર્વ રત્નોથી ઝગમગે છે; એ માનવી પણ નથી, અસુર પણ નથી—એ દિવ્ય અને મનોહર રૂપાવાળી છે.
સિંહારૂઢાયુધધરા ચાષ્ટાદશકરા વરા । સા નાદં કુરુતે નારી લક્ષ્યતે મદગર્વિતા
સિંહ પર બેસેલી, શસ્ત્રો ધારણ કરનાર, અઢાર હાથવાળી એ સ્ત્રી ઉંચો અવાજ કરે છે અને મદમાં ગર્વિત દેખાય છે.
સુરાપાનરતા કામં જાનીમો ન સભર્તૃકા । અન્તરિક્ષસ્થિતા દેવાસ્તાં સ્તુવન્તિ મુદાન્વિતાઃ
એ ખુલ્લેઆમ મદિરા પીવામાં આનંદ માણે છે; એના પતિ કોણ છે, એ અમને ખબર નથી. દેવતાઓ આકાશમાં ઊભા રહીને આનંદપૂર્વક એની સ્તુતિ કરે છે.
જયેતિ પાહિ નશ્ચેતિ જહિ શત્રુમિતિ પ્રભો । ન જાને કા વરારોહા કસ્ય વા સા પરિગ્રહઃ
તેઓ કહે છે: 'જય!' 'અમને બચાવો!' 'શત્રુનો નાશ કરો, હે પ્રભુ!' એ સુંદર સ્ત્રી કોણ છે અને એ કોની છે, એ મને ખબર નથી.
કિમર્થમાગતા ચાત્ર કિં ચિકીર્ષતિ સુન્દરી । દ્રષ્ટું નૈવ સમર્થાઃ સ્મસ્તત્તેજઃપરિધર્ષિતાઃ
આ સુંદર સ્ત્રી અહીં શા માટે આવી છે અને શું કરવા માંગે છે? એની તેજસ્વિતા સામે અમે નજીક જઈ શક્યા નથી.
શૃઙ્ગારવીરહાસાઢ્યા રૌદ્રાદ્ભુતરસાન્વિતા । દૃષ્ટ્વૈવૈવંવિધાં નારીમસમ્ભાષ્ય સમાગતાઃ
પ્રેમ, પરાક્રમ, હાસ્ય અને ભયાનકતા જેવા ભાવોથી યુક્ત એવી સ્ત્રીને જોઈને, અમે એની સાથે વાત કર્યા વિના પાછા આવી ગયા છીએ.
વયં ત્વદાજ્ઞયા રાજન્ કિં કર્તવ્યમતઃપરમ્ । મહિષ ઉવાચ ગચ્છ વીર મયાદિષ્ટો મન્ત્રિશ્રેષ્ઠ બલાન્વિતઃ
હે રાજા, હવે તમારી આજ્ઞાથી અમારે આગળ શું કરવું? મહિષએ કહ્યું: હે વીર, મારી આજ્ઞા લઈને, હે શ્રેષ્ઠમંત્રી, તું તારી સેના સાથે જા.
સામાદિભિરુપાયૈસ્ત્વં સમાનય શુભાનનામ્ । નાયાતિ યદિ સા નારી ત્રિભિઃ સામાદિભિસ્ત્વિહ
સમ, દાન વગેરે ઉપાયો વડે એ શુભમુખી સ્ત્રીને અહીં લઈ આવ. જો એ સ્ત્રી એ ત્રણ ઉપાયો વડે ન આવે, તો—
અહત્વા તાં વરારોહાં ત્વમાનય મમાન્તિકમ્ । કરોમિ પટ્ટમહિષીં તાં મરાલભ્રુવં મુદા
એ સુંદર સ્ત્રીને નુકસાન કર્યા વિના, એને મારી પાસે લઈ આવ. હું એ હંસ જેવી ભ્રૂવાળી સ્ત્રીને મારી મુખ્ય રાણી બનાવીશ.
પ્રીતિયુક્તા સમાયાતિ યદિ સા મૃગલોચના । રસભઙ્ગો યથા ન સ્યાત્તથા કુરુ મમેપ્સિતમ્
જો એ મૃગનેત્રવાળી સ્ત્રી પ્રેમથી આવે, તો મારી ઇચ્છા મુજબ એવું જ કરજે કે આનંદમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે.
શ્રવણાન્મોહિતોઽસ્મ્યદ્ય તસ્યા રૂપસ્ય સમ્પદા । વ્યાસ ઉવાચ મહિષસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પેશલં મન્ત્રિસત્તમઃ
આજે એની સુંદરતા અને ગુણોની વાત સાંભળીને હું મોહિત થઈ ગયો છું. વ્યાસ કહે છે: મહિષના મીઠા શબ્દો સાંભળીને શ્રેષ્ઠ મંત્રીએ—
જગામ તરસા કામં ગજાશ્વરથસંયુતઃ । ગત્વા દૂરતરં સ્થિત્વા તામુવાચ મનસ્વિનીમ્
એ તરત જ હાથી, ઘોડા અને રથ સાથે રવાના થયો. થોડું દૂર જઈને, એ મહાન મનવાળી સ્ત્રીને સંબોધી કહ્યું.
વિનયાવનતઃ શ્લક્ષ્ણં મન્ત્રી મધુરયા ગિરા । પ્રધાન ઉવાચ કાસિ ત્વં મધુરાલાપે કિમત્રાગમનં કૃતમ્
વિનમ્રતા અને નમ્ર વાણીથી મંત્રી એ સ્ત્રીને મીઠાં શબ્દોમાં બોલ્યો: મુખ્ય મંત્રીએ કહ્યું: હે મધુરવાણીવાળી, તું કોણ છે? અહીં આવવાનો તારો હેતુ શું છે?