એકીભૂતં ચ સર્વેષાં તેજઃ કિં વા પૃથક્ સ્થિતમ્ । અઙ્ગાનિ ચૈવ તસ્યાસ્તુ સર્વતેજોમયાનિ વા
સૌના તેજ એક થઈ ગયાં છે કે અલગ અલગ જ છે? અને એના અંગો આખા તેજથી બનેલા છે કે ભાગે ભાગે છે?
ભિન્નભાગવિભાગેન જાતાન્યઙ્ગાનિ યાનિ તુ । મુખનાસાક્ષિભેદેન સર્વત્રૈકભવાનિ ચ
જે અંગો પેદા થયા, એ અલગ અલગ ભાગથી બનેલા હતા, પણ બધાં જ એકરૂપ બની ગયા, જેમ કે મોઢું, નાક અને આંખો અલગ દેખાય છે, તેમ છતાં બધાં એકજ છે.
બ્રૂહિ તદ્વિસ્તરં વ્યાસ શરીરાઙ્ગસમુદ્ભવમ્ । બભૂવ યસ્ય દેવસ્ય તેજસોઽઙ્ગં યદદ્ભુતમ્
હે વ્યાસ, એ શરીરના અંગો કેવી રીતે પેદા થયા, કયા દેવતાના તેજથી કયું અજોડ અંગ જન્મ્યું, એ બધું વિગતે કહો.
આયુધાભરણાદીનિ દત્તાનિ યૈર્યથા યથા । તત્સર્વં શ્રોતુકામોઽસ્મિ ત્વન્મુખામ્બુજનિર્ગતમ્
કયા દેવતાએ કઈ રીતે શસ્ત્રો, આભૂષણો અને અન્ય વસ્તુઓ આપી? હું એ બધું તારા કમળ જેવા મુખમાંથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.
ન હિ તૃપ્યામ્યહં બ્રહ્મન્ સુધામયરસં પિબન્ । ચરિતઞ્ચ મહાલક્ષ્યાસ્ત્વન્મુખામ્ભોજનિઃસૃતમ્
હે બ્રાહ્મણ, મહાલક્ષ્મીના ચરિત્રનું અમૃત જેવું રસ પીતા પણ હું કદી તૃપ્ત થતો નથી, તારા કમળમુખમાંથી વહેતા એ કથા સાંભળવી મને ગમે છે.
સૂત ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞઃ સત્યવતીસુતઃ । ઉવાચ મધુરં વાક્યં પ્રીણયન્નિવ ભૂપતિમ્
સૂતાએ કહ્યું: રાજાના આ વચન સાંભળીને સત્યવતીપુત્રે રાજાને પ્રસન્ન કરે એવા મધુર શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્મહાભાગ વિસ્તરેણ બ્રવીમિ તે । યથામતિ કુરુશ્રેષ્ઠ તસ્યા દેહસમુદ્ભવમ્
વ્યાસે કહ્યું: હે રાજન, હે ભાગ્યશાળી, હું મારી શક્તિ પ્રમાણે તને એના શરીરના ઉત્પત્તિ વિષે વિગતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
ન બ્રહ્મા ન હરિઃ સાક્ષાન્ન રુદ્રો ન ચ વાસવઃ । યાથાતથ્યેન તદ્રૂપં વક્તુમીશઃ કદાચન
ન તો બ્રહ્મા, ન હરિ, ન રુદ્ર, ન વાસવ પણ ક્યારેય એનું સાચું સ્વરૂપ જેમનું તેમ વર્ણવી શકે.
કથં જાનામ્યહં દેવ્યા યદ્રૂપં યાદૃશં યતઃ । વાચારમ્ભણમાત્રં તદુત્પન્નેતિ બ્રવીમિ યત્
હું કેવી રીતે જાણું કે દેવીનું સ્વરૂપ કેવું છે અને ક્યાંથી આવ્યું છે? હું તો બોલી શકું એટલું જ કહું છું.
સા નિત્યા સર્વદૈવાસ્તે દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે । નાનારૂપા ત્વેકરૂપા જાયતે કાર્યગૌરવાત્
એ સદા શાશ્વત અને દિવ્ય છે; દેવતાઓના કાર્ય માટે, એ અનેક રૂપે દેખાય છે, પણ સાચે તો એકજ છે, કાર્યની મહત્તા માટે પ્રગટ થાય છે.
યથા નટો રઙ્ગગતો નાનારૂપો ભવત્યસૌ । એકરૂપસ્વભાવોઽપિ લોકરઞ્જનહેતવે
જેમ રંગમંચ પર નટ અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, છતાં તેનું સ્વરૂપ એકજ હોય છે, એ રીતે જગતને આનંદ આપવા માટે એ કરે છે.
તથૈષા દેવકાર્યાર્થમરૂપાપિ સ્વલીલયા । કરોતિ બહુરૂપાણિ નિર્ગુણા સગુણાનિ ચ
એ જ રીતે, દેવતાઓના કાર્ય માટે, પોતે સ્વરૂપવિહિન હોવા છતાં, પોતાની લીલાથી અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, ગુણવાળી અને ગુણરહિત પણ.
કાર્યકર્માનુસારેણ નામાનિ પ્રભવન્તિ હિ । ધાત્વર્થગુણયુક્તાનિ ગૌણાનિ સુબહૂન્યપિ
કયા કાર્ય અને કર્મ અનુસાર, ઘણા નામો થાય છે, જે ધાતુ અને ગુણના અર્થથી ભરપૂર હોય છે, અને એ બધા ઉપનામો છે.
તદ્વૈ બુદ્ધ્યનુસારેણ પ્રબ્રવીમિ નરાધિપ । યથા તેજઃસમુદ્ભૂતં રૂપં તસ્યા મનોહરમ્
હે રાજા, હવે હું સમજ મુજબ એ સુંદર સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું, જે તેજમાંથી જન્મ્યું હતું.
શઙ્કરસ્ય ચ યત્તેજસ્તેન તન્મુખપઙ્કજમ્ । શ્વેતવર્ણં શુભાકારમજાયત મહત્તરમ્
શંકરના તેજથી એના કમળ જેવા મુખનું જન્મ થયું, જે સફેદ રંગનું, શુભાકાર અને અત્યંત મહાન હતું.
કેશાસ્તસ્યાસ્તથા સ્નિગ્ધા યામ્યેન તેજસાભવન્ । વક્રાગ્રાશ્ચાતિદીર્ઘા વૈ મેઘવર્ણા મનોહરાઃ
યમના તેજથી એના વાળ પેદા થયા, જે ચમકદાર, વળાંકડા છેડા વાળા, ખૂબ લાંબા, વાદળ જેવા રંગના અને મનોહર હતા.
નયનત્રિતયં તસ્યા જજ્ઞે પાવકતેજસા । કૃષ્ણં રક્તં તથા શ્વેતં વર્ણત્રયવિભૂષિતમ્
પાવકના તેજથી એના ત્રણ આંખો પેદા થયા, જે કાળા, લાલ અને સફેદ રંગથી શોભિત હતા.
વક્રે સ્નિગ્ધે કૃષ્ણવર્ણે સન્ધ્યયોસ્તેજસા ભ્રુવૌ । જાતે દેવ્યાઃ સુતેજસ્કે કામસ્ય ધનુષીવ તે
સંધ્યાના તેજથી એના વાંકા, ચમકદાર અને કાળા ભ્રૂ પેદા થયા, જે કામદેવના ધનુષ જેવા દેખાતા અને તેજસ્વી હતા.
વાયોશ્ચ તેજસા શસ્તૌ શ્રવણૌ સમ્બભૂવતુઃ । નાતિદીર્ઘો નાતિહ્રસ્વૌ દોલાવિવ મનોભુવઃ
પવનની તેજસ્વી શક્તિથી તેની કાનની રચના થઈ હતી. એ કાન neither લાંબા હતા, neither નાના, મનમાં ઉપજેલા ઝૂલાની જેમ સુંદર અને ગોળાકાર હતા.
તિલપુષ્પસમાકારા નાસિકા સુમનોહરા । સઞ્જાતા સ્નિગ્ધવર્ણા વૈ ધનદસ્ય ચ તેજસા
કુબેરની તેજસ્વી શક્તિથી તેની નાક તલના ફૂલ જેવી આકૃતિવાળી, ખૂબ惹ક અને મૃદુ રંગની બની હતી.
દન્તાઃ શિખરિણઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કુન્દાગ્રસદૃશાઃ સમાઃ । સઞ્જાતાઃ સુપ્રભા રાજન્ પ્રાજાપત્યેન તેજસા
પ્રજાપતિની શક્તિથી તેના દાંત પહાડની ટોચ જેવી મૃદુ અને ચમકદાર, ચમેલીના કળાની ટોચ જેવી સમાન અને સુંદર બન્યા હતા.
અધરશ્ચાતિરક્તોઽસ્યાઃ સઞ્જાતોઽરુણતેજસા । ઉત્તરોષ્ઠસ્તથા રમ્યઃ કાર્તિકેયસ્ય તેજસા
અરુણની તેજસ્વી શક્તિથી તેના નીચેના હોઠ ખૂબ જ લાલ રંગના બન્યા અને કાર્તિકેયની તેજસ્વી શક્તિથી ઉપરના હોઠ પણ એટલા જ惹ક અને સુંદર બન્યા.
અષ્ટાદશભુજાકારા બાહવો વિષ્ણુતેજસા । વસૂનાં તેજસાઙ્ગુલ્યો રક્તવર્ણાસ્તથાભવન્
વિષ્ણુની શક્તિથી તેની અઢાર ભુજાઓ રચાઈ અને વસુઓની તેજસ્વી શક્તિથી તેની આંગળીઓ લાલ રંગની અને તેજસ્વી બની.
સૌમ્યેન તેજસા જાતં સ્તનયોર્યુગ્મમુત્તમમ્ । ઐન્દ્રેણાસ્યાસ્તથા મધ્યં જાતં ત્રિવલિસંયુતમ્
શાંત અને મૃદુ તેજથી તેના ઉત્તમ સ્તન બનેલા અને ઇન્દ્રની શક્તિથી કમર ત્રણ વળાંકો સાથે સુંદર રીતે રચાઈ.
જઙ્ઘોરૂ વરુણસ્યાથ તેજસા સમ્બભૂવતુઃ । નિતમ્બઃ સ તુ સઞ્જાતો વિપુલસ્તેજસા ભુવઃ
વરुणની તેજસ્વી શક્તિથી તેની જાંઘ અને પગની રચના થઈ અને ધરતીની તેજસ્વી શક્તિથી તેના નિતંબ વિશાળ અને惹ક બન્યા.
એવં નારી શુભાકારા સુરૂપા સુસ્વરા ભૃશમ્ । સમુત્પન્ના તથા રાજંસ્તેજોરાશિસમુદ્ભવા
આ રીતે શુભ આકારવાળી, સુંદર રૂપ અને મીઠી અવાજ ધરાવતી સ્ત્રી અનેક દેવતાઓની તેજસ્વી શક્તિઓથી જન્મી.
તાં દૃષ્ટ્વા સુષ્ઠુસર્વાઙ્ગીં સુદતીં ચારુલોચનામ્ । મુદં પ્રાપુઃ સુરાઃ સર્વે મહિષેણ પ્રપીડિતાઃ
તેની સર્વાંગી સુંદરતા,惹ક દાંત અને મોહક આંખો જોઈને મહિષાસુરથી પીડાતા બધા દેવતાઓ આનંદથી ભરાઈ ગયા.
વિષ્ણુસ્ત્વાહ સુરાન્સર્વાન્ભૂષણાન્યાયુધાનિ ચ । પ્રયચ્છન્તુ શુભાન્યસ્યૈ દેવાઃ સર્વાણિ સામ્પ્રતમ્
વિષ્ણુએ બધા દેવતાઓને કહ્યું: 'હવે બધા દેવતાઓ એ સ્ત્રીને શુભ આભૂષણો અને શસ્ત્રો અર્પણ કરો.'
સ્વાયુધેભ્યઃ સમુત્પાદ્ય તેજોયુક્તાનિ સત્વરાઃ । સમર્પયન્તુ સર્વેઽદ્ય દેવ્યૈ નાનાયુધાનિ વૈ
બધા દેવતાઓએ પોતાની શક્તિથી ભરેલા વિવિધ શસ્ત્રો ઝડપથી તૈયાર કરીને આજે દેવીને અર્પણ કરવા કહ્યું.
મહિષમન્ત્રિણા દેવીવાર્તાવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ દેવા વિષ્ણુવચઃ શ્રુત્વા સર્વે પ્રમુદિતાસ્તદા । દદુશ્ચ ભૂષણાન્યાશુ વસ્ત્રાણિ સ્વાયુધાનિ ચ
વ્યાસ કહે છે: વિષ્ણુના વચન સાંભળી બધા દેવતાઓ આનંદથી તરત જ તેને આભૂષણો, વસ્ત્રો અને પોતાના શસ્ત્રો આપી દીધા.