વિષ્ણુરુવાચ વિશન્તુ નિર્જરાઃ સર્વે કુશલં કથયન્તુ વઃ । આસનેષુ કિમર્થં વૈ મિલિતાઃ સમુપાગતાઃ
વિષ્ણુએ કહ્યું: બધા અમરદેવતાઓ અંદર આવો અને તમારું સુખદુઃખ કહો. તમે બધા અહીં એકઠા થઈ બેઠા છો, તેનું કારણ શું છે?
ચિન્તાતુરાઃ કથં જાતા વિષણ્ણા દીનમાનસાઃ । બ્રહ્મરુદ્રેણ સહિતાઃ કાર્યં પ્રબ્રૂત સત્વરમ્
બ્રહ્મા અને રુદ્ર સાથે હોવા છતાં તમે બધા કેમ ચિંતિત, ઉદાસ અને દુઃખી થઈ ગયા છો? જલદી કહો, શું કરવું જોઈએ?
દેવા ઊચુઃ મહિષેણ મહારાજ પીડિતાઃ પાપકર્મણા । અસાધ્યેનાતિદુષ્ટેન વરદૃપ્તેન પાપિના
દેવતાઓએ કહ્યું: હે મહારાજ, અમને મહિષાસુર પીડે છે, જે પાપી, દુષ્ટ અને વરદાનથી અહંકારી છે અને જેને હરાવવું અશક્ય છે.
યજ્ઞભાગાનસૌ ભુંક્તે બ્રાહ્મણૈઃ પ્રતિપાદિતાન્ । અમરા ગિરિદુર્ગેષુ ભ્રમન્તિ ચ ભયાતુરાઃ
તે બ્રાહ્મણો દ્વારા આપેલા યજ્ઞના ભાગો પોતે ભોગવે છે અને અમરદેવતાઓ ભયથી પહાડોના કિલ્લાઓમાં ભટકે છે.
વરદાનેન ધાતુઃ સ દુર્જયો મધુસૂદન । તસ્માત્ત્વાં શરણં પ્રાપ્તા જ્ઞાત્વા તત્કાર્યગૌરવમ્
ધાતાના વરદાનથી, હે મધુસૂદન, તે અજેય બન્યો છે; તેથી, આ કાર્યની ગંભીરતા જાણી, અમે તમારો આશ્રય લીધો છે.
સમર્થોઽસિ સમુદ્ધર્તું દૈત્યમાયાવિશારદ । કુરુ કૃષ્ણ વધોપાયં તસ્ય દાનવમર્દન
તમે દૈત્યની માયામાંથી અમને બચાવવા સમર્થ છો; હે કૃષ્ણ, દાનવોના વિનાશક, તેને મારવાનો ઉપાય કરો.
ધાત્રા તસ્મૈ વરો દત્તો હ્યવધ્યોઽસિ નરૈઃ કિલ । કા સ્ત્રી ત્વેવંવિધા બાલા યા હન્યાત્તં શઠં રણે
ધાતાએ તેને વરદાન આપ્યું છે કે તે મનુષ્યો દ્વારા મરતો નથી; તો એવી કઈ સ્ત્રી, એ પણ બાળાવસ્થામાં, યુદ્ધમાં એ દૂષ્ટને મારી શકે?
ઉમા મા વા શચી વિદ્યા કા સમર્થાસ્ય ઘાતને । મહિષસ્યાતિદુષ્ટસ્ય વરદાનબલાદપિ
ઉમા, શચી કે વિદ્યા, કે બીજી કોઈ સ્ત્રી પણ, વરદાનના બળથી દુષ્ટ મહિષાસુરને મારવામાં સમર્થ છે?
વિચિન્ત્ય બુદ્ધ્યા યત્સર્વં મરણસ્યાસ્ય કારણમ્ । કુરુ કાર્યં ચ દેવાનાં ભક્તવત્સલ ભૂધર
તમારી બુદ્ધિથી વિચાર કરો કે તેની મૃત્યુનું કારણ શું હોઈ શકે અને, હે ભક્તપ્રિય, દેવતાઓના હિત માટે યોગ્ય કાર્ય કરો, હે પર્વત સમાન.
વ્યાસ ઉવાચ શ્રુત્વા તદ્વચનં વિષ્ણુસ્તાનુવાચ હસન્નિવ । યુદ્ધં કૃતં પુરાસ્માભિસ્તથાપિ ન મૃતો હ્યસૌ
વ્યાસે કહ્યું: એ વચન સાંભળી, વિષ્ણુ હસતાં હસતાં બોલ્યા: 'અમે અગાઉ પણ તેની સામે યુદ્ધ કર્યું છે, છતાં તે મર્યો નથી.'
અદ્ય સર્વસુરાણાં વૈ તેજોભી રૂપસમ્પદા । ઉત્પન્ના ચેદ્વરારોહા સા હન્યાત્તં રણે બલાત્
આજે, જો બધા દેવતાઓના તેજથી અને અદભૂત રૂપથી યુક્ત કોઈ સ્ત્રી ઉત્પન્ન થાય, તો તે યુદ્ધમાં તેને બળપૂર્વક મારી શકે.
હયારિં વરદૃપ્તઞ્ચ માયાશતવિશારદમ્ । હન્તું યોગ્યા ભવેન્નારી શક્ત્યંશૈર્નિર્મિતા હિ નઃ
દેવદુશ્મન, વરદાનથી અહંકારી અને અનેક માયામાં નિપુણને મારવા માટે, આપણા જ શક્તિના અંશોથી બનેલી સ્ત્રી યોગ્ય રહેશે.
પ્રાર્થયન્તુ ચ તેજોંઽશાન્સ્ત્રિયોઽસ્માકં તથા પુનઃ । ઉત્પન્નૈસ્તૈશ્ચ તેજોંઽશૈસ્તેજોરાશિર્ભવેદ્યથા
દેવીઓ પણ અમારી તેજસ્વી શક્તિમાંથી ભાગ માંગે, જેથી જ્યારે એ ભાગો પ્રગટ થાય, ત્યારે એક વિશાળ તેજનો સમૂહ સર્જાય.
આયુધાનિ વયં દદ્મઃ સર્વે રુદ્રપુરોગમાઃ । તસ્યૈ સર્વાણિ દિવ્યાનિ ત્રિશૂલાદીનિ યાનિ ચ
અમે બધા દેવતાઓ, રુદ્રને આગે રાખીને, ત્રિશૂલ વગેરે સર્વે દિવ્ય શસ્ત્રો એને આપીશું.
સર્વાયુધધરા નારી સર્વતેજઃસમન્વિતા । હનિષ્યતિ દુરાત્માનં તં પાપં મદગર્વિતમ્
બધી શક્તિઓથી યુક્ત અને સર્વ શસ્ત્રો ધારણ કરનારી એક સ્ત્રી એ દુષ્ટ, પાપી અને અહંકારથી ભરેલા દુશ્મનનો સંહાર કરશે.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તવતિ દેવેશે બ્રહ્મણો વદનાત્તતઃ । સ્વયમેવોદ્બભૌ તેજોરાશિશ્ચાતીવ દુઃસહઃ
વ્યાસ કહે છે: દેવોના સ્વામી એ રીતે બોલ્યા પછી, બ્રહ્માના મુખમાંથી આપમેળે એક અત્યંત અસહ્ય તેજનો સમૂહ પ્રગટ થયો.
રક્તવર્ણં શુભાકારં પદ્મરાગમણિપ્રભમ્ । કિઞ્ચિચ્છીતં તથા ચોષ્ણં મરીચિજાલમણ્ડિતમ્
તે તેજ લાલ રંગનું, સુંદર આકારવાળું, પદ્મરાગ મણિ જેવું ચમકતું, થોડું ઠંડું અને થોડું ગરમ, અને કિરણોના જાળથી શોભિત હતું.
નિઃસૃતં હરિણા દૃષ્ટં હરેણ ચ મહાત્મના । વિસ્મિતૌ તૌ મહારાજ બભૂવતુરુરુક્રમૌ
એ તેજ બહાર આવ્યું અને મહાત્મા હરિએ તેને જોયું; હરિ અને હર, બંને મહાન વિરુદ્ધ, અચંબિત થઈ ગયા.
શઙ્કરસ્ય શરીરાત્તુ નિઃસૃતં મહદદ્ભુતમ્ । રૌપ્યવર્ણમભૂત્તીવ્રં દુર્દર્શં દારુણં મહત્
શંકરના શરીરમાંથી એક મહાન અને અજોડ તેજ બહાર આવ્યું, જે ચાંદી જેવું રંગ ધરાવતું, તીવ્ર, જોવામાં અઘરું અને ભયાનક હતું.
ભયઙ્કરઞ્ચ દૈત્યાનાં દેવાનાં વિસ્મયપ્રદમ્ । ઘોરરૂપં ગિરિપ્રખ્યં તમોગુણમિવાપરમ્
તે તેજ દૈત્યોને ભયાનક લાગતું અને દેવતાઓને આશ્ચર્યજનક લાગતું, ભયંકર સ્વરૂપ ધરાવતું, પર્વત જેવું અને અંધકારના ગુણનું બીજું સ્વરૂપ જણાતું હતું.
તતો વિષ્ણુશરીરાત્તુ તેજોરાશિમિવાપરમ્ । નીલં સત્ત્વગુણોપેતં પ્રાદુરાસ મહાદ્યુતિ
પછી વિષ્ણુના શરીરમાંથી બીજું તેજસ્વી સમૂહ પ્રગટ થયો, જે નીલ રંગનું, સત્વગુણથી ભરપૂર અને અત્યંત તેજવંત હતું.
તતશ્ચેન્દ્રશરીરાત્તુ ચિત્રરૂપં દુરાસદમ્ । આવિરાસીત્સુસંવૃત્તં તેજઃ સર્વગુણાત્મકમ્
પછી ઇન્દ્રના શરીરમાંથી એક અદ્ભુત અને દુર્લભ તેજ પ્રગટ થયું, જે અનેક રંગોનું, સુંદર રીતે રચાયેલું અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત હતું.
કુબેરયમવહ્નીનાં શરીરેભ્યઃ સમન્તતઃ । નિશ્ચક્રામ મહત્તેજો વરુણસ્ય તથૈવ ચ
કુબેર, યમ, અગ્નિ અને વરુણના શરીરોથી પણ ચારે બાજુથી મહાન તેજ બહાર આવ્યું.
અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં શરીરેભ્યોઽતિભાસ્વરમ્ । નિર્ગતં તન્મહાતેજોરાશિરાસીન્મહોજ્જ્વલઃ
અને અન્ય દેવતાઓના શરીરોથી પણ અત્યંત તેજસ્વી તેજ બહાર આવ્યું; એ મહાન તેજનો સમૂહ અતિ તેજસ્વી હતો.
તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સર્વે દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ । તેજોરાશિં મહાદિવ્યં હિમાચલમિવાપરમ્
એ જોઈને, વિષ્ણુને આગે રાખીને બધા દેવતાઓ એ મહાન દિવ્ય તેજના સમૂહને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, જે બીજું હિમાલય જેવું લાગતું હતું.
પશ્યતાં તત્ર દેવાનાં તેજઃપુઞ્જસમુદ્ભવા । બભૂવાતિવરા નારી સુન્દરી વિસ્મયપ્રદા
એ તેજના સમૂહમાંથી, દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, એક અતિ ઉત્તમ, સુંદર અને આશ્ચર્યજનક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ.
ત્રિગુણા સા મહાલક્ષ્મીઃ સર્વદેવશરીરજા । અષ્ટાદશભુજા રમ્યા ત્રિવર્ણા વિશ્વમોહિની
એ ત્રિગુણવાળી મહાલક્ષ્મી હતી, સર્વ દેવોના શરીરથી જન્મેલી, અઢાર હાથવાળી, ત્રણ રંગવાળી અને સમગ્ર વિશ્વને મોહી લેતી.
શ્વેતાનના કૃષ્ણનેત્રા સંરક્તાધરપલ્લવા । તામ્રપાણિતલા કાન્તા દિવ્યભૂષણભૂષિતા
એના મુખ પર સફેદી, આંખો કાળી, હોઠ લાલ પાંદડાં જેવા, તામ્રવર્ણ હથેળીઓ, સુંદર અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાયમાન હતી.
અષ્ટાદશભુજા દેવી સહસ્રભુજમણ્ડિતા । સમ્ભૂતાસુરનાશાય તેજોરાશિસમુદ્ભવા
અઢાર હાથવાળી એ દેવી, હજાર હાથ જેવી શોભા ધરાવતી, અસુરોના વિનાશ માટે તેજના સમૂહમાંથી પ્રગટ થઈ.
જનમેજય ઉવાચ કૃષ્ણ દેવ મહાભાગ સર્વજ્ઞ મુનિસત્તમ । વિસ્તરં બ્રૂહિ તસ્યાસ્ત્વં શરીરસ્ય સમુદ્ભવમ્
જનમેજયે પૂછ્યું: કૃષ્ણ દેવ, મહાભાગ્યશાળી અને સર્વજ્ઞ મુનિશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને એના શરીરના ઉત્પત્તિનું વિગતવાર વર્ણન કરો.