ગતં દૃષ્ટ્વા હરિં કામં શઙ્કરોઽપિ ભયાન્વિતઃ । અવધ્યં તં પરં મત્વા યયૌ કૈલાસપર્વતમ્
હરિને જતા જોઈને શંકર પણ ડરી ગયા; તેને અવિનાશી માનીને, કૈલાસ પર્વત પર ચાલ્યા ગયા.
બ્રહ્માપિ ચ નિજં ધામ ત્વરિતઃ પ્રયયૌ ભયાત્ । મઘવા વજ્રમાલમ્બ્ય તસ્થાવાજૌ મહાબલઃ
બ્રહ્માએ પણ ડરથી ઝડપથી પોતાના ધામમાં ગયા; મઘવાને વજ્ર પકડીને યુદ્ધમાં ઊભો રહ્યો અને શક્તિશાળી બન્યો.
વરુણઃ શક્તિમાલમ્બ્ય ધૈર્યમાલમ્બ્ય સંસ્થિતઃ । યમોઽપિ દણ્ડમાદાય યત્તઃ સમરતત્પરઃ
વરુણે શક્તિ અને ધૈર્ય પકડીને મજબૂતીથી ઊભો રહ્યો; યમ પણ દંડ પકડીને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો.
તતો યક્ષાધિપઃ કામં બભૂવ રણતત્પરઃ । પાવકઃ શક્તિમાદાય તત્રાભૂદ્યુદ્ધમાનસઃ
પછી યક્ષોના અધિપતિ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થયો; પાવક પણ શક્તિ પકડીને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો.
નક્ષત્રાધિપતિઃ સૂર્યઃ સમવેતૌ સ્થિતાવુભૌ । વીક્ષ્ય તં દાનવશ્રેષ્ઠં યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયૌ
નક્ષત્રોના સ્વામી, સૂર્ય, બીજાની સાથે ઊભા રહ્યા; એ શ્રેષ્ઠ દાનવને જોઈને બંને યુદ્ધ માટે નિશ્ચય કર્યો.
એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધં દૈત્યસૈન્યં સમભ્યગાત્ । વિસૃજન્બાણજાલાનિ ક્રૂરાહિસદૃશાનિ ચ
એ વચ્ચે, દૈત્યસેના ગુસ્સામાં આવી અને ભયાનક સાપ જેવી બાણોની વરસાદ વરસાવી.
કૃત્વા હિ માહિષં રૂપં ભૂપતિઃ સંસ્થિતસ્તદા । દેવદાનવયોધાનાં નિનાદસ્તુમુલોઽભવત્
મહિષે મહિષનું રૂપ ધારણ કરી મજબૂતીથી ઊભો રહ્યો; દેવ અને દાનવ યોદ્ધાઓની ગર્જના ગૂંજતી રહી.
જ્યાઘાતશ્ચ તલાઘાતો મેઘનાદસમોઽભવત્ । સંગ્રામે સુમહાઘોરે દેવદાનવસેનયોઃ
ધનુષની તાણ અને હાથની થપ્પી મેઘના ગર્જના જેવી હતી; દેવ અને દાનવ સેના વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું.
શૃઙ્ગાભ્યાં પાર્વતાઞ્છૃઙ્ગાંશ્ચિક્ષેપ ચ મહાબલઃ । જઘાન સુરસઙ્ઘાંશ્ચ દાનવો મદગર્વિતઃ
મહા શક્તિશાળી મહિષે પોતાના શૃંગથી પર્વતો અને તેમની ચોટીઓ ફેંકી; દાનવ મદમાં ચૂર થઈને દેવોની ટોળીઓનો વિનાશ કર્યો.
ખુરાઘાતૈસ્તથા દેવાન્પુચ્છસ્ય ભ્રમણેન ચ । સ જઘાન રુષાવિષ્ટો મહિષઃ પરમાદ્ભુતઃ
મહિષે પોતાના ખુરાથી અને પૂંછની ફરકથી દેવોને ઘાયલ કર્યા; ગુસ્સામાં ભરાઈને એ મહિષ અદભુત દેખાયો.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા ભયમાજગ્મુરુદ્યતાઃ । મઘવા મહિષં દૃષ્ટ્વા પલાયનપરોઽભવત્
પછી દેવો અને ગંધર્વો ભયથી કાંપતા થયા; મહિષાસુરને જોઈને મઘવાન તો માત્ર ભાગી જવાની જ ચિંતામાં હતો.
સઙ્ગરં સમ્પરિત્યજ્ય ગતે શક્રે શચીપતૌ । યમો ધનાધિપઃ પાશી જગ્મુઃ સર્વે ભયાતુરાઃ
શચીપતિ શક્રે યુદ્ધ છોડી દીધું અને ચાલ્યો ગયો ત્યારે, યમ, ધનના સ્વામી અને પાશધારી, બધા ભયથી પલાયન થયા.
મહિષોઽપિ જયં મત્વા જગામ સ્વગૃહં તતઃ । ઐરાવતં ગજં પ્રાપ્ય ત્યક્તમિન્દ્રેણ ગચ્છતા
મહિષાસુરે પોતે જીત્યો એમ માનીને પોતાના ઘર તરફ ગયો; ઇન્દ્રે છોડેલો એરાવત હાથી પણ તેણે મેળવી લીધો.
તથોચ્ચૈઃશ્રવસં ભાનોઃ કામધેનું પયસ્વિનીમ્ । સ્વસૈન્યસંવૃતસ્તૂર્ણં સ્વર્ગં ગન્તું મનો દધે
એ જ રીતે, તેણે ભાનુનો ઘોડો ઉચ્ચૈ:શ્રવસ અને દૂધ આપતી કામધેનુ પણ લઈ લીધી; પોતાની સેના સાથે ઝડપથી સ્વર્ગ જવાની ઈચ્છા કરી.
તરસા દેવસદનં ગત્વા સ મહિષાસુરઃ । જગ્રાહ સુરરાજ્યં વૈ ત્યક્તં દેવૈર્ભયાતુરૈઃ
મહિષાસુરે જોરથી દેવોના નિવાસસ્થાનમાં પ્રવેશ કર્યો અને ભયથી દેવોએ છોડી દીધેલું દેવરાજ્ય કબજે કરી લીધું.
ઇન્દ્રાસને તથા રમ્યે દાનવઃ સમુપાવિશત્ । દાનવાન્સ્થાપયામાસ દેવાનાં સ્થાનકેષુ સઃ
દાનવે સુંદર ઇન્દ્રાસન પર બેઠો અને દેવોના સ્થાનોમાં દાનવોને બેસાડ્યા.
એવં વર્ષશતં પૂર્ણં કૃત્વા યુદ્ધં સુદારુણમ્ । અવાપૈન્દ્રપદં કામં દાનવો મદગર્વિતઃ
આ રીતે, દાનવે પૂરા સો વર્ષ સુધી ભયાનક યુદ્ધ કર્યું અને અહંકારથી ભરાઈને ઇચ્છિત ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું.
નિર્જરા નિર્ગતા નાકાત્તેન સર્વેઽતિપીડિતાઃ । એવં બહૂનિ વર્ષાણિ બભ્રમુર્ગિરિગહ્વરે
તેના કારણે અમર દેવો સ્વર્ગમાંથી બહાર કાઢાયા, બધા ખૂબ પીડિત થયા; ઘણા વર્ષો સુધી તેઓ પર્વતની ગુફાઓમાં ભટકતા રહ્યા.
શ્રાન્તાઃ સર્વે તદા રાજન્ બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ । પ્રજાપતિં જગન્નાથં રજોરૂપં ચતુર્મુખમ્
ત્યારે, રાજન, બધા થાકી ગયા અને બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, જગતના સ્વામી, ચાર મુખવાળા, રજોગુણના સ્વરૂપ પાસે આશ્રય માટે ગયા.
પદ્માસનં વેદગર્ભં સેવિતં મુનિભિઃ સ્વજૈઃ । મરીચિપ્રમુખૈઃ શાન્તૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ
પદ્માસન પર બેઠેલા, વેદોથી ભરેલા, પોતાના મુનિઓ દ્વારા સેવા પામતા, મરીચિ અને અન્ય શાંત, વેદ તથા વેદાંગમાં પારંગત મુનિઓ દ્વારા પૂજાતા.
કિન્નરૈઃ સિદ્ધગન્ધર્વૈશ્ચારણોરગપન્નગૈઃ । તુષ્ટુવુર્ભયભીતાસ્તે દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્
કિનર, સિદ્ધ, ગંધર્વ, ચારણ, નાગ અને પન્નગ સાથે, ભયથી કાંપતા બધા દેવોએ જગતના ગુરુ, દેવોના દેવની સ્તુતિ કરી.
દેવા ઊચુઃ ધાતઃ કિમેતદખિલાર્તિહરામ્બુજન્મ જન્માભિવીક્ષ્ય ન દયાં કુરુષે સુરાન્ યત્ । સમ્પીડિતાન્ રણજિતાનસુરાધિપેન સ્થાનચ્યુતાન્ ગિરિગુહાકૃતસન્નિવાસાન્
દેવોએ કહ્યું: ધાતા, કમળમાંથી જન્મેલા, સર્વ દુ:ખ દૂર કરનાર, તું જન્મને જોઈને પણ દેવો પર દયા કેમ નથી કરતો? અમે યુદ્ધમાં દાનવાધિપથી હરાઈને, સ્થાન ગુમાવી પર્વતની ગુફાઓમાં રહેવા મજબૂર છીએ.
પુત્રાન્પિતા કિમપરાધશતૈઃ સમેતા- ન્સન્ત્યજ્ય લોભરહિતઃ કુરુતેઽતિદુઃસ્થાન્ । યસ્ત્વં સુરાંસ્તવ પદામ્બુજભક્તિયુક્તા- ન્દૈત્યાર્દિતાંશ્ચ કૃપણાન્ યદુપેક્ષસેઽદ્ય
પિતા, તું લોભથી રહિત અને અનેક દોષોથી ભરેલા પણ પોતાના પુત્રોને છોડી, કેમ એટલી કઠોરતા કરે છે? આજે, તારા પદપદ્મમાં ભક્તિ ધરાવતા, દૈત્યો દ્વારા પીડિત અને દુ:ખી દેવોને કેમ અવગણે છે?
અમરભુવનરાજ્યં તેન ભુક્તં નિતાન્તં મખહવિરપિ યોગ્યં બ્રાહ્મણૈરાદદાતિ । સુરતરુવરપુષ્પં સેવતેઽસૌ દુરાત્મા જલનિધિનિધિભૂતાં ગામસૌ સેવતે તામ્
તે દાનવે અમરભૂમિના રાજ્યનો પૂરેપૂરો આનંદ લીધો છે; બ્રાહ્મણો દ્વારા યોગ્ય રીતે અપાયેલી યજ્ઞહવનની સામગ્રી પણ લઈ લે છે; દુષ્ટ આત્મા સ્વર્ગના શ્રેષ્ઠ વૃક્ષના ફૂલો અને સમુદ્રના ખજાના સમાન ધરતીની પણ સેવા કરે છે.
કિં વા ગૃણીમઃ સુરકાર્યમદ્ભુતં જાનાસિ દેવેશ સુરારિચેષ્ટિતમ્ । જ્ઞાનેન સર્વં ત્વમશેષકાર્યવિ- ત્તસ્માત્પ્રભો તે પ્રણતાઃ સ્મ પાદયોઃ
દેવોના કામ માટે અમે શું કહીએ? દેવેશ, તું દેવોના દુશ્મનોના કાર્યો જાણે છે; તારી જ્ઞાનથી બધું જાણે છે, તેથી, પ્રભુ, અમે તારા પગ પર નમન કરીએ છીએ.
યત્રાપિ કુત્રાપિ ગતાન્સુરાનસૌ નાનાચરિત્રઃ ખલુ પાપમાનસઃ । પીડાં કરોત્યેવ સ દુષ્ટચેષ્ટિત- સ્ત્રાતાસિ દેવેશ વિધેહિ શં વિભો
દેવો જ્યાં જાય છે, એ દુષ્ટ, વિવિધ વર્તનવાળો અને ખરાબ મનવાળો, તેમને દુ:ખ આપે છે; દેવેશ, તું રક્ષક છે—હે વિભો, અમને શુભતા આપ.
નો ચેદ્વયં દાવમહાગ્નિપીડિતાઃ કં શાન્તિકર્તારમનન્તતેજસમ્ । યામઃ પ્રજેશં શરણં સુરેષ્ટં ધાતારમાદ્યં પરિમુચ્ય કં શિવમ્
નહી તો, અમે મહા જંગલની આગથી પીડિત છીએ, તો શાંતિ માટે કોને જઈએ, જે અનંત તેજ ધરાવે છે? શું અમે પ્રજાના સ્વામી, શ્રેષ્ઠ દેવ, મૂળ ધાતા પાસે આશ્રય લઈએ, જેને છોડી અમે કઈ શુભતા મેળવી શકીએ?
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સ્તુત્વા સુરાઃ સર્વે પ્રણેમુસ્તં પ્રજાપતિમ્ । બદ્ધાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે વિષણ્ણવદના ભૃશમ્
વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે બધા દેવોએ પ્રજાપતિની સ્તુતિ કરી અને નમન કર્યું; બધા હાથ જોડીને, ખૂબ જ દુ:ખી ચહેરા સાથે.
તાંસ્તથા પીડિતાન્દૃષ્ટ્વા તદા લોકપિતામહઃ । ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા સુખં સઞ્જનયન્નિવ
એ રીતે દુઃખી થયેલા દેવોને જોઈને, ત્યારે જગતના પિતામહે મૃદુ અને શાંત વાણીથી એમ બોલ્યા, જાણે તેમને શાંતિ આપતા હોય.
બ્રહ્મોવાચ કિં કરોમિ સુરાઃ કામં દાનવો વરદર્પિતઃ । સ્ત્રીવધ્યોઽસૌ ન પુંવધ્યો વિધેયં તત્ર કિં પુનઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: દેવો, હું શું કરું? એ દાનવને વરદાન મળ્યું છે, તેથી પુરુષો તેને મારવા અસમર્થ છે—માત્ર સ્ત્રી જ તેને મારી શકે. તો હવે શું કરવું?