શૃણોતિ વા સ્તોત્રમિદં મદીયં ભક્ત્યા ત્રિકાલં સતતં નરો યઃ । વિમુક્તદુઃખઃ સ ભવેત્સુખી ચ વેદોક્તમેતન્નનુ વેદતુલ્યમ્
જે મનુષ્ય ભક્તિથી દિવસમાં ત્રણ વખત મારી આ સ્તુતિ સાંભળે છે, તે બધા દુઃખોથી મુક્ત થઈ સુખી બને છે. વેદોમાં પણ આવું જ કહેવામાં આવ્યું છે અને આ સ્તુતિ વેદ જેટલી જ મહાન છે.
શૃણ્વન્તુ કારણં ચાદ્ય યદ્ગતં વદનં હરેઃ । અકારણં કથં કાર્યં સંસારેઽત્ર ભવિષ્યતિ
હવે સાંભળો કે હરિનું માથું કેમ ગયું. આ સંસારમાં કોઈ પણ ઘટના વિના કારણ બની શકે નહીં.
ઉદધેસ્તનયાં વિષ્ણુઃ સંસ્થિતામન્તિકે પ્રિયામ્ । જહાસ વદનં વીક્ષ્ય તસ્યાસ્તત્ર મનોરમમ્
વિષ્ણુજી, પોતાના નજીક બેઠેલી પ્રિય સમુદ્રકન્યાનું મનોહર ચહેરું જોઈને, હળવેથી હસ્યા.
તયા જ્ઞાતં હરિર્નૂનં કથં માં હસતિ પ્રભુઃ । વિરૂપં હરિણા દૃષ્ટં મુખં મે કેન હેતુના
મહાલક્ષ્મીજી સમજ્યા: 'પ્રભુ મારા પર કેમ હસ્યા? હરિએ મારા ચહેરામાં કઈ ખોટ જોઈ કે એમણે આવું કર્યું?'
વિનાપિ કારણેનાદ્ય કથં હાસ્યસ્ય સમ્ભવઃ । સપત્નીવ કૃતા તેન મન્યેઽન્યા વરવર્ણિની
આજે કોઈ કારણ વિના હાસ્ય કેમ થયું હશે? મને લાગે છે કે એમણે બીજી કોઈ સુંદર સ્ત્રી પસંદ કરી છે અને મને સહપત્ની સમજી છે.
તતઃ કોપયુતા જાતા મહાલક્ષ્મી તમોગુણા । તામસી તુ તદા શક્તિસ્તસ્યા દેહે સમાવિશત્
પછી મહાલક્ષ્મી ગુસ્સાથી ભરાઈ ગઈ અને તેમનાં શરીરમાં અંધકારમય તામસિક શક્તિ પ્રવેશી ગઈ.
કેનચિત્કાલયોગેન દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે । પ્રવિષ્ટા તામસી શક્તિસ્તસ્યા દેહેઽતિદારુણા
કોઈ વિશેષ સમયના સંયોગથી, દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે, એ ભયાનક તામસિક શક્તિ એમના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
તામસ્યાવિષ્ટદેહા સા ચુકોપાતિશયં તદા । શનકૈઃ સમુવાચેદમિદં પતતુ તે શિરઃ
તામસિક શક્તિથી ઘેરાઈને, એ સમયે મહાલક્ષ્મી ખૂબ ગુસ્સે થઈ અને ધીમે ધીમે બોલી: 'તું માથું ગુમાવ!'
સ્ત્રીસ્વભાવાચ્ચ ભાવિત્વાત્કાલયોગાદ્વિનિર્ગતઃ । અવિચાર્ય તદા દત્તઃ શાપઃ સ્વસુખનાશનઃ
સ્ત્રીસ્વભાવ અને સમયના પ્રભાવથી, વિચાર્યા વિના એમણે એવો શાપ આપી દીધો, જે એમના પોતાના સુખનો નાશ લાવનાર હતો.
સપત્નીસમ્ભવં દુઃખં વૈધવ્યાદધિકં ત્વિતિ । વિચિન્ત્ય મનસેત્યુક્તં તામસીશક્તિયોગતઃ
મનમાં વિચાર્યું કે સહપત્નીનું દુઃખ વિધવા થવાથી પણ વધારે છે, અને એ તામસિક શક્તિના પ્રભાવથી એમણે આવું કહ્યું.
અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમતિલોભતા । અશૌચં નિર્દયત્વં ચ સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ
અસત્ય બોલવું, બેફિકર વર્તવું, છલકપટ, અજ્ઞાનતા, વધારે લાલચ, અશુદ્ધતા અને નિર્દયીપણું—આ બધાં સ્ત્રીઓમાં સ્વભાવજ રહેલા દોષો છે.
સશીર્ષં વાસુદેવં તં કરોમ્યદ્ય યથા પુરા । શિરોઽસ્ય શાપયોગેન નિમગ્નં લવણામ્બુધૌ
આજે હું વાસુદેવનું માથું ફરીથી પાછું લાવીશ, જેમ પહેલેથી હતું; શાપના પ્રભાવે તેનું માથું ખારાં દરિયામાં ડૂબી ગયું હતું.
અન્યચ્ચ કારણં કિઞ્ચિદ્વર્તતે સુરસત્તમાઃ । ભવતાં ચ મહત્કાર્યં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠો, બીજું પણ એક કારણ છે; તમારે બધાએ એક મોટું કામ કરવાનું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
પુરા દૈત્યો મહાબાહુર્હયગ્રીવોઽતિવિશ્રુતઃ । તપશ્ચક્રે સરસ્વત્યાસ્તીરે પરમદારુણમ્
પહેલાં એક દૈત્ય હતો, નામ હતો હયગ્રીવ, જે બહુ પ્રખ્યાત અને બળવાન હતો; તેણે સરસ્વતીના કાંઠે બહુ કઠોર તપ કર્યું હતું.
જપન્નેકાક્ષરં મન્ત્રં માયાબીજાત્મકં મમ । નિરાહારો જિતાત્મા ચ સર્વભોગવિવર્જિતઃ
મારો એક અક્ષરનો મંત્ર, જે માયાનો બીજ છે, તેનું જાપ કરતાં, તે ઉપવાસે, આત્મસંયમી અને બધા ભોગો છોડીને તપમાં લાગેલો રહ્યો.
ધ્યાયન્માં તામસીં શક્તિં સર્વભૂષણભૂષિતામ્ । એવં વર્ષસહસ્રં ચ તપશ્ચક્રેઽતિદારુણમ્
મારે, તામસી શક્તિરૂપે, સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ, એમ ધ્યાન કરતાં, તેણે હજાર વર્ષ સુધી બહુ જ કઠિન તપ કર્યું.
તદાહં તામસં રૂપં કૃત્વા તત્ર સમાગતા । દર્શને પુરતસ્તસ્ય ધ્યાતં તત્તેન યાદૃશમ્
ત્યારે મેં તામસી રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં ઉપસ્થિત થઈ, અને જેમ તે ધ્યાનમાં મને જોયું હતું, એમ જ તેની સામે પ્રગટ થઈ.
સિંહોપરિ સ્થિતા તત્ર તમવોચં દયાન્વિતા । વરં બ્રૂહિ મહાભાગ દદામિ તવ સુવ્રત
હું ત્યાં સિંહ પર બેઠી હતી અને દયાભાવથી તેને કહ્યું: 'મંગળકામી, તું જે ઈચ્છે તે વર માગ, હું તને જરૂર આપીછ.'
ઇતિ શ્રુત્વા વચો દેવ્યા દાનવઃ પ્રેમપૂરિતઃ । પ્રદક્ષિણાં પ્રણામં ચ ચકાર ત્વરિતસ્તદા
મારી વાત સાંભળી, પ્રેમથી ભરાયેલો દાનવ તરતજ મારા ચારે બાજુ ફર્યો અને નમસ્કાર કર્યો.
દૃષ્ટ્વા રૂપં મદીયં સ પ્રેમોસ્ફુલ્લવિલોચનઃ । હર્ષાશ્રુપૂર્ણનયનસ્તુષ્ટાવ સ ચ માં તદા
મારું રૂપ જોઈને, તેના નેત્રોમાં ભક્તિથી આનંદ ફૂટ્યો, અને ખુશીથી આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા; એ સમયે તેણે મને સ્તુતિ કરી.
હયગ્રીવ ઉવાચ નમો દેવ્યૈ મહામાયે સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણિ । ભક્તાનુગ્રહચતુરે કામદે મોક્ષદે શિવે
હયગ્રીવે કહ્યું: 'મહામાયાદેવી, તને વંદન છે; તું સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય કરનારી છે; ભક્તોને કૃપા આપનારી, ઇચ્છિત ફળ અને મોક્ષ આપનારી, કલ્યાણમયી છે.'
ધરામ્બુતેજઃપવનખપઞ્ચાનાં ચ કારણમ્ । ત્વં ગન્ધરસરૂપાણાં કારણં સ્પર્શશબ્દયોઃ
પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ બધાનું કારણ તું જ છે; તું ગંધર્વોના રૂપ અને સ્પર્શ-શબ્દનું પણ કારણ છે.
ઘ્રાણં ચ રસના ચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રમિન્દ્રિયાણિ ચ । કર્મેન્દ્રિયાણિ ચાન્યાનિ ત્વત્તઃ સર્વં મહેશ્વરિ
નાક, જીભ, આંખ, ચામડી, કાન—આ બધાં ઇન્દ્રિયો અને અન્ય કર્મેન્દ્રિયો, હે મહેશ્વરી, બધું તારી પાસેથી જ ઉત્પન્ન થયું છે.
દેવ્યુવાચ કિં તેઽભીષ્ટં વરં બ્રૂહિ વાઞ્છિતં યદ્દદામિ તત્ । પરિતુષ્ટાસ્મિ ભક્ત્યા તે તપસા ચાદ્ભુતેન ચ
દેવી બોલી: 'તું જે વર માંગે છે, તે સ્પષ્ટ કહેજે; તારી મનોઇચ્છા હું પૂરી કરીશ. તારી ભક્તિ અને અદ્ભુત તપથી હું પ્રસન્ન છું.'
હયગ્રીવ ઉવાચ યથા મે મરણં માતર્ન ભવેત્તત્તથા કુરુ । ભવેયમમરો યોગી તથાજેયઃ સુરાસુરૈઃ
હયગ્રીવે કહ્યું: 'માતા, મારા મરણ કદી ન થાય, એવી કૃપા કર; હું અમર યોગી અને દેવ-દૈત્યો દ્વારા અજય રહું.'
દેવ્યુવાચ જાતસ્ય હિ ધ્રુવં મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । મર્યાદા ચેદૃશી લોકે ભવેચ્ચ કથમન્યથા
દેવી બોલી: 'જે જન્મે છે, તેનું મરણ નિશ્ચિત છે; અને જે મરે છે, તેનો ફરી જન્મ થાય છે. દુનિયાની આ જ વ્યવસ્થા છે—બીજું શક્ય નથી.'
એવં ત્વં નિશ્ચયં કૃત્વા મરણે રાક્ષસોત્તમ । વરં વરય ચેષ્ટં તે વિચાર્ય મનસા કિલ
એથી, હે શ્રેષ્ઠ દૈત્ય, મરણ વિષે આ રીતે વિચાર કરીને, તું મનમાં વિચારીને બીજું મનગમતું વર માગ.
હયગ્રીવ ઉવાચ હયગ્રીવાચ્ચ મે મૃત્યુર્નાન્યસ્માજ્જગદમ્બિકે । ઇતિ મે વાઞ્છિતં કામં પૂરયસ્વ મનોગતમ્
હયગ્રીવે કહ્યું: 'હે જગદંબા, મારું મરણ ફક્ત હયગ્રીવ નામના કોઈના હાથેથી જ થાય, બીજાના હાથેથી નહીં—મારી આ મનની ઈચ્છા પૂરી કર.'
દેવ્યુવાચ ગૃહં ગચ્છ મહાભાગ કુરુ રાજ્યં યથાસુખમ્ । હયગ્રીવાદૃતે મૃત્યુર્ન તે નૂનં ભવિષ્યતિ
દેવી બોલી: હે મહાભાગ્યશાળી, તું ઘરે જા અને આનંદથી તારો રાજ્ય ચલાવ. હયગ્રીવ સિવાય તને મૃત્યુ આવવાની કોઈ શક્યતા નથી.
ઇતિ દત્ત્વા વરં તસ્મા અન્તર્ધાનં ગતા તથા । મુદં પરમિકાં પ્રાપ્ય સોઽપિ સ્વભવનં ગતઃ
આ રીતે વરદાન આપી દેવી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. તે રાજા પણ પરમ આનંદમાં પોતાના ભવનમાં પાછો ગયો.